Trong lịch sử thơ ca Việt Nam hiện đại, Bích Khê sừng sững và bí hiểm như “một đỉnh núi lạ”. Lạ vì ông đã tạo nên những kết hợp mới để dựng nên một cõi thơ huyền diệu, uyển chuyển như những điệu nghê thường.

Phong trào Thơ mới (1932 - 1945) không chỉ theo trường phái lãng mạn, mà còn mang nhiều sắc thái, xu hướng khác nhau, nhất là từ những năm 1936 về sau đã chuyển dần sang chủ nghĩa tượng trưng, tư duy và thi pháp thơ đã nâng lên một tầm cao mới và mang đến rất nhiều giá trị vượt thời gian.

Trong phong trào Thơ mới, bên cạnh rất nhiều nhà thơ nổi tiếng như Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Bính, Hàn Mạc Tử, thi sĩ Bích Khê được Chế Lan Viên gọi là “một đỉnh núi lạ”. Đó là bởi, trong khi phần lớn các nhà thơ trong phong trào Thơ mới sáng tác theo khuynh hướng lãng mạn thì Bích Khê lại chọn cho mìnhmột lối đi riêng, hướng tới một tư duy nghệ thuật mới mẻ hơn nhiều: tượng trưng. Vì thế, để hiểu rõ hơn, đầy đủ hơn về Thơ mới 1932 - 1945 với những bước chuyển hệ hình (paradigim), không thể không quan tâm đến “đỉnh núi lạ” này với một thế giới nghệ thuật độc đáo.

Xuất phát từ mong muốn lý giải sâu hơn cơ chế sáng tạo thơ Bích Khê, tìm hiểu quá trình kiến tạo vật liệu thơ ông,TS. Phạm Thị Như Thúy đã cho ra đời cuốn Chuyên luậnNhững vật liệu kiến tạo thế giới tượng trưng trong thơ Bích Khê.

Cuốn sách có độ dày 240 trang, được cấu trúc thành 3 chương với từng nội dung cụ thể. Thông qua việc dẫn dắt qua từng chương của cuốn sách, độc giả có thể thấy được Bích Khê qua những thăng trầm lịch sử; những ảnh hưởng của thơ tượng trưng Pháp đến Thơ mới Việt Nam và Bích Khê; những vật liệu và thủ pháp kiến tạo nên thế giới tượng trưng trong thơ của ông; sau cùng là phần Phụ lục với tổng hợp lựa chọn các bài thơ đặc sắc nhất,giúp độc giả tự trải nghiệm, tự đối chiếu và tự kiểm chứng những luận điểm mà công trìnhđã gợi mở. Đây không phải phần minh họa đơn thuần, mà còn là hạ tầng tư liệu cho người đọc.

Phần lớn các công trình nghiên cứuthơ Bích Khê từ lý thuyết kiến tạo và thi pháp học hiện đại đã bắt đầu được chú ýtrong thời gian gần đây nhưng chủ yếu tập trung tìm hiểu nguyên tắc tương giao cảm giác, cách sử dụng ngôn ngữ và biểu tượng của thi pháp hiện đại mà chưa đặt kiến tạo vật liệu thơ Bích Khê trong trường nhìn rộng hơn.Qua những trang viết của mình, tác giả Phạm Thị Như Thúy đã tiếp cận thơ Bích Khê từ hướng tiếp cận liên ngành trên nền tảng tri thức mỹ học, tâm lý học nghệ thuật, lý thuyết kiến tạo trong văn học, thi pháp học hiện đại và biểu tượng học, phân tâm học, chủ nghĩa tượng trưng, chủ nghĩa cấu trúc và giải cấu trúc. Đúng hơn, trên nền tảng tri thức mỹ học, tâm lý học, thi pháp học hiện đại và lý thuyết biểu tượng,tác giả đã cố gắng nhận diện, phân tích những cách tân nghệ thuật táo bạo của Bích Khê, từ đó tiếp tục khẳng định một cách thuyết phục tầm vóc Bích Khê trên bản đồ thơ Việt hiện đại.

Qua ngòi bút của mình, TS. Phạm Thị Như Thúykhông chỉ nhìn thấy khía cạnh xử lý vật liệu ngôn ngữ như các nhà hình thức Nga đã chỉ ra, tác giảcòn nhìn thấy tính tổng hợp của vật liệu kiến tạo mà Bích Khê đã thi triển từ quan niệm đến thực hành nghệ thuật. Nói cách khác, vật liệu thơ Bích Khê không chỉ gói gọn trong các yếu tố ngôn ngữ mà là toàn bộ hệ thống cảm quan thẩm mỹ được tạo dựng bằng ngôn từ, từ màu sắc, nhạc điệu, biểu tượng, tôn giáo, thị giác hội họađến cảm giác cơ thể như mùi vị, hình thể, hương thơm… Đó là thứ “vật liệu liên ngành” và in đậm dấu ấn của cảmgiác học hiện đại. Tất cả đã tạo nên một không gian thơ độc đáo, đậm chất tượng trưng, vượt qua hệ hình lãng mạn của Thơ mới giai đoạn ban đầu.

Thông qua việc khám phá nghệ thuật kiến tạo vật liệu trong thơ Bích Khê từ những điểm tựa lý thuyết đã nói ở trên,tác giả đã phân tích một cách toàn diện, thấu đáo hơn cơ chế sáng tạo nghệ thuật của nhà thơ. Đó là quá trình chủ thể sáng tạo đã tổ chức, chuyển hóa các yếu tố thẩm mỹ (ngôn từ, hình ảnh, màu sắc, âm thanh, biểu tượng) và các yếu tố cảm giác học để kiến tạo nên một thế giới nghệ thuật đậm chất tượng trưng.

Cuốn sách là kết quả của một quá trình lao động học thuật công phu,bền bỉ, trong đó, thơ Bích Khê được soi chiếu từ nhiều bình diện: lịch sử tiếp nhận, mối liên hệ với chủ nghĩa tượng trưng và siêu thực Pháp, cho đến những phương diện thi pháp đặc sắc như nhạc tính, ngôn từ, liên tưởng và thế giới biểu tượng. Với lối tiếp cận vừa mang tính lý thuyết vừa giàu cảm hứng phân tích, cuốn sách không chỉ góp phần định vị Bích Khê trong dòng chảy Thơ mới Việt Nam mà còn khẳng định giá trị riêng biệt của ông như một trường hợp nghệ sĩ độc đáo, táo bạo và tiên phong./.