Tại Bảo tàng, những ngôi nhà truyền thống được giới thiệu trong không gian ngoài trời, tạo điều kiện để khách tham quan quan sát trực tiếp kết cấu, vật liệu xây dựng và cách bố trí mặt bằng sinh hoạt. Từ nhà sàn ở miền núi đến nhà dài của vùng Tây Nguyên hay nhà trình tường vùng núi cao, mỗi loại hình kiến trúc đều mang dấu ấn của môi trường cư trú và đời sống văn hóa cộng đồng.

Nhà sàn của người Tày thể hiện kinh nghiệm xây dựng phù hợp với điều kiện địa hình và khí hậu miền núi. Việc nâng sàn nhà lên khỏi mặt đất giúp hạn chế ảnh hưởng của độ ẩm, đồng thời tạo khoảng không bên dưới phục vụ những nhu cầu sinh hoạt, chăn nuôi và cất giữ công cụ sản xuất. Nhà kết cấu khung gỗ, mái lợp lá cọ, với nền đất và sàn nhà tạo nên không gian ở thích hợp với khí hậu địa phương.

Trong khi đó, nhà dài của người Ê-đê ở Đắk Lắk không chỉ đáp ứng nhu cầu cư trú mà còn phản ánh rõ nét tổ chức gia đình theo chế độ mẫu hệ. Ngôi nhà được dựng trên hệ thống cột, có kết cấu kéo dài về phía sau với không gian sinh hoạt chung và những khu vực dành cho các gia đình nhỏ trong cùng một đại gia đình. Cách tổ chức này cho thấy kiến trúc truyền thống được hình thành từ sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên, nhu cầu sử dụng và các quan hệ xã hội đặc trưng của cộng đồng.

Nhà Rông của người Ba-na tỉnh Quảng Ngãi là một công trình kiến trúc cộng đồng tiêu biểu, nổi bật với bộ mái cao, dốc và kết cấu sử dụng gỗ, tre, nứa, lá. Việc lựa chọn, xử lý và liên kết các vật liệu đòi hỏi những kỹ năng xây dựng được tích lũy qua nhiều thế hệ. Không chỉ là nơi hội họp, tổ chức nghi lễ và các hoạt động chung, nhà Rông còn thể hiện vai trò của kiến trúc trong việc duy trì đời sống văn hóa và sự gắn kết cộng đồng.

Khác với những công trình sử dụng kết cấu khung gỗ và sàn nâng cao, nhà trình tường của người Hà Nhì Đen ở xã Y Tý, tỉnh Lào Cai cho thấy một phương thức thích ứng với khí hậu lạnh ở vùng cao phía Bắc. Bức tường đất dày, được tạo nên bằng kỹ thuật đầm đất, giúp hạn chế sự trao đổi nhiệt giữa bên trong và bên ngoài. Kết hợp với cách bố trí không gian sinh hoạt tương đối kín, chỉ có một cửa ra vào, cách bố trí như vậy phù hợp với điều kiện môi trường khí hậu vùng cao. Đây cũng là ví dụ về kinh nghiệm khai thác và sử dụng nguồn nguyên liệu đất sét núi tại chỗ trong kỹ thuật làm nhà trình tường của người Hà Nhì.

Qua những công trình kiến trúc dân gian nêu trên, nhà truyền thống không hình thành theo một khuôn mẫu thống nhất mà được điều chỉnh theo điều kiện tự nhiên, nhu cầu sinh hoạt và đặc điểm văn hóa của từng cộng đồng. Sự khác biệt về vật liệu, kết cấu và không gian cư trú chính là những biểu hiện sinh động của tri thức  dân gian trong quá trình con người thích ứng với môi trường sống.

Bảo tồn tri thức dân gian hướng tới phát triển bền vững

Giá trị của những ngôi nhà truyền thống không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc mà còn ở những tri thức, kỹ năng xây dựng được tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong quá trình nghiên cứu, sưu tầm và dựng lại các công trình cũng như quá trình tu sửa tại Vườn Kiến trúc, Bảo tàng chú trọng sự tham gia của cộng đồng là chủ thể, đặc biệt là những người am hiểu kỹ thuật xây dựng truyền thống, nhằm gìn giữ và giới thiệu những giá trị văn hóa gắn với mỗi ngôi nhà.

Những kinh nghiệm lựa chọn vật liệu, kỹ thuật xây dựng và tổ chức không gian cư trú cũng gợi mở cách tiếp cận về sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và thích ứng với điều kiện môi trường. Đây là những giá trị có thể nghiên cứu, kế thừa và vận dụng phù hợp trong đời sống đương đại, góp phần thực hiện các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên hợp quốc, đặc biệt là Mục tiêu số 11 về “Đô thị và cộng đồng bền vững” và Mục tiêu số 12 về “Tiêu thụ và sản xuất có trách nhiệm”.

Thông qua việc bảo tồn và giới thiệu các ngôi nhà truyền thống, Bảo tàng góp phần nâng cao nhận thức của công chúng về giá trị của tri thức dân gian, đồng thời khẳng định ý nghĩa của việc gìn giữ di sản văn hóa gắn với sử dụng bền vững tài nguyên và thích ứng với thiên nhiên./.