Tại khu trưng bày thường xuyên trong tòa Trống đồng, nhiều hiện vật được chế tác từ nguyên liệu tự nhiên giúp công chúng tìm hiểu sự đa dạng trong đời sống vật chất của các dân tộc Việt Nam. Nón lá, xe chở đó của người Việt; xa kéo sợi, lịch tre, bếp của người Mường; mâm cơm của người Chứt, gùi của người Giáy, hòm đan bằng tre của người La Chí; cây hoa của người Thái… hay gùi của người Ba-na, Gia - rai, Giẻ - triêng, Brâu, Tà ôi,… là những ví dụ cho thấy sự phong phú về hình thức, kỹ thuật chế tác, hoa văn và công năng sử dụng. Mỗi hiện vật gắn với một hoạt động cụ thể trong đời sống. Nón lá phục vụ nhu cầu che nắng, che mưa; đó gắn với hoạt động đánh bắt thủy sản; xa kéo sợi là công cụ trong quá trình chuẩn bị nguyên liệu dệt; còn gùi được sử dụng để vận chuyển nông sản, củi và đựng các vật dụng khác. Sự khác biệt về cấu tạo, kích thước và cách sử dụng phản ánh kinh nghiệm của từng cộng đồng trong việc lựa chọn vật liệu, tổ chức lao động và thích ứng với điều kiện sinh sống.

Nếu khu trưng bày trong nhà giới thiệu những hiện vật tiêu biểu, Vườn Kiến trúc mở rộng cách tiếp cận thông qua các công trình nhà ở truyền thống. Tại đây, tre, nứa, gỗ, lá và cỏ tranh hiện diện trong kết cấu nhà, vật liệu lợp mái, vách ngăn cũng như một số đồ dùng. Những vật liệu này được lựa chọn và kết hợp theo kinh nghiệm xây dựng, điều kiện khí hậu và tập quán cư trú của từng cộng đồng. Chẳng hạn, trong kỹ thuật lợp mái nhà truyền thống của người Chăm, Ê- đê, Ba - na, Hà Nhì, cỏ tranh phải được lựa chọn, phơi khô, làm sạch và xử lý để tăng độ bền trước khi lợp; tre, mây cũng được chuẩn bị theo những yêu cầu riêng nhằm bảo đảm độ chắc chắn và độ bền của mái nhà… Những công đoạn này cho thấy sự am hiểu về đặc tính vật liệu và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Từ những vật dụng sinh hoạt đến các công trình kiến trúc, giá trị của tre, nứa, lá và các nguyên liệu tự nhiên không chỉ nằm ở sản phẩm hoàn chỉnh mà còn ở những hiểu biết và kỹ năng gắn với quá trình tạo tác. Vì vậy, bảo tồn di sản cần kết hợp gìn giữ hiện vật với nghiên cứu, tư liệu hóa kỹ thuật truyền thống và phát huy vai trò của cộng đồng trong thực hành, trao truyền tri thức. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng của các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên hợp quốc, đặc biệt là chỉ tiêu “Quản lý bền vững và sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên” (SDG 12.2), thuộc Mục tiêu số 12 về “Tiêu dùng và sản xuất có trách nhiệm”.

Trong khuôn khổ các hoạt động hưởng ứng “Ngày Tiêu chuẩn Thế giới năm 2026”, việc tìm hiểu những vật dụng truyền thống từ tre, nứa, lá tại Bảo tàng mang đến một góc nhìn về giá trị của tri thức bản địa trong sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Những kinh nghiệm được lưu truyền qua nhiều thế hệ không chỉ là một phần di sản văn hóa cần gìn giữ mà còn gợi mở những bài học về lựa chọn vật liệu, sử dụng nguồn lực hợp lý và hạn chế lãng phí. Qua đó, Bảo tàng góp phần kết nối những giá trị truyền thống với nhận thức và trách nhiệm của xã hội hiện nay trong bảo vệ môi trường, bảo tồn di sản và hướng tới phát triển bền vững./.