Cây thuốc nam và tri thức dân gian trong đời sống

Từ lâu đời, người Việt đã biết sử dụng nhiều loại cây cỏ trong tự nhiên để chăm sóc sức khỏe và chữa trị một số bệnh thông thường. Qua quá trình quan sát, thực hành và tích lũy kinh nghiệm, những hiểu biết về đặc tính, công dụng và cách sử dụng cây thuốc được hình thành, trao truyền qua nhiều thế hệ và trở thành một bộ phận của tri thức dân gian, phản ánh sự thích ứng với môi trường tự nhiên và cách người dân sử dụng nguồn tài nguyên sẵn có để phục vụ cuộc sống.

Trong bối cảnh đô thị hóa và những thay đổi của đời sống hiện đại, cơ hội tiếp xúc, nhận biết các loại cây cỏ trong tự nhiên ngày càng hạn chế, nhất là đối với những người trẻ. Cùng với đó, một số kinh nghiệm dân gian trong sử dụng cây thuốc để chăm sóc sức khỏe có nguy cơ dần bị lãng quên. Vì vậy, khu vườn thuốc nam mở ra một không gian để công chúng có cơ hội quan sát, nhận biết những loại cây có thể sử dụng vì mục đích chăm sóc sức khỏe truyền thống. Thông qua hoạt động thuyết minh, khách tham quan có thêm cơ hội tìm hiểu những giá trị văn hóa được tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ, qua đó nâng cao nhận thức về ý nghĩa của việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa trong đời sống đương đại.

Vườn thuốc nam - không gian lan tỏa nhận thức về di sản

Năm 2003, vườn thuốc nam được hình thành bắt nguồn từ trưng bày “Làng thuốc nam Đại Yên”. Tại đây có nhiều loại cây quen thuộc như khế, ớt, tía tô, gừng, hẹ, ngải cứu; những cây thuốc ít được biết đến hơn như khổ sâm, ké đầu ngựa, bạch đồng nữ, địa liền, xích đồng nam; cùng một số loài thường mọc hoang như sài đất, nhọ nồi. Sự phong phú này cho thấy nguồn cây thuốc trong kinh nghiệm dân gian không chỉ giới hạn ở những loài được trồng trong vườn nhà mà còn bao gồm nhiều loại cây mọc tự nhiên.

Các loại cây tại khu vườn được đính biển tên giới thiệu, giúp du khách dễ quan sát, nhận biết và tìm hiểu. Đây cũng là dịp để ông bà, cha mẹ chia sẻ với trẻ em về đặc điểm, công dụng của cây thuốc theo kinh nghiệm dân gian. Những cuộc trao đổi trong quá trình tham quan có thể trở thành cơ hội kết nối giữa các thế hệ, góp phần khơi gợi sự quan tâm của trẻ em đối với những tri thức được chia sẻ trong gia đình và lưu truyền trong cộng đồng.

Từ góc độ bảo tàng học, giá trị của khu vườn không chỉ nằm ở việc giới thiệu các loài thực vật mà còn ở những hiểu biết văn hóa gắn với chúng. Qua việc quan sát và tự tìm hiểu cùng với sự hỗ trợ của cán bộ thuyết minh của Bảo tàng, công chúng có thể nhận thấy di sản văn hóa không chỉ hiện diện qua hiện vật hay công trình kiến trúc mà còn bao gồm những tri thức, kinh nghiệm và cách ứng xử với thiên nhiên được cộng đồng tích lũy, trao truyền qua nhiều thế hệ.

Gìn giữ cây thuốc, nâng cao nhận thức về phát triển bền vững

Để duy trì vườn thuốc nam, Bảo tàng thường xuyên chăm sóc và trồng bổ sung để bảo đảm sự đa dạng của các loài thực vật được giới thiệu. Việc duy trì khu vườn không chỉ tạo cảnh quan xanh mà còn giúp khách tham quan nhận biết sự phong phú của các loài cây gắn với đời sống con người, từ đó hiểu thêm về mối quan hệ giữa sức khỏe, kinh nghiệm khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên và ý thức bảo vệ môi trường. Từ góc độ này, hoạt động giới thiệu cây thuốc tại Bảo tàng có thể được đặt trong mối liên hệ với các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên hợp quốc, đặc biệt là Mục tiêu số 3 về “Sức khỏe và cuộc sống tốt” và Mục tiêu số 15 về “Bảo vệ hệ sinh thái trên cạn” thông qua việc góp phần nâng cao nhận thức của công chúng về sức khỏe và giá trị của thế giới thực vật.

Hưởng ứng Ngày Tiêu chuẩn Thế giới (14/10/2026) với chủ đề “Tiêu chuẩn phục vụ các mục tiêu phát triển bền vững (SDG) - Tầm nhìn chung cho một thế giới tốt đẹp hơn”, vườn thuốc nam là một ví dụ về cách Bảo tàng đưa những giá trị văn hóa gắn với đời sống đến gần hơn với công chúng. Thông qua việc giới thiệu các loài cây thuốc và hoạt động thuyết minh về kinh nghiệm sử dụng chúng trong dân gian, Bảo tàng góp phần khơi gợi sự quan tâm đối với mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, đồng thời nhấn mạnh ý nghĩa của việc gìn giữ, trao truyền tri thức dân gian qua các thế hệ./.