Tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân Tử nội dung và ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay
Tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân Tử tập trung chủ yếu ở quan điểm về mô hình xã hội bình trị, phẩm chất của nhà cầm quyền. Tư tưởng này có ý nghĩa tích cực đối với Việt Nam trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân. Cổng Thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trân trọng giới thiệu tới độc giả toàn văn bài viết “Tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân Tử: Nội dung và ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay”, đăng trên Tạp chí Triết học, số 2 (2026) của tác giả Nguyễn Thị Vân.
1. Mở đầu
Tuân Tử (313 - 238 TCN.)
được coi là một danh nhân văn hóa, có đóng góp rất lớn cho nền văn hóa đồ sộ
của Trung Quốc. Tư tưởng triết học của ông chủ yếu tập trung vào lĩnh vực chính
trị - xã hội. Mặc dù sinh sống trong bối cảnh xã hội Trung Hoa cổ đại với đặc
trưng của chế độ quân chủ tập quyền, song tư tưởng chính trị - xã hội của ông
vẫn hàm chứa nhiều yếu tố có giá trị tham khảo cho quá trình xây dựng và hoàn
thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Đã có nhiều
công trình nghiên cứu đề cập đến nội dung và ý nghĩa tư tưởng chính trị - xã
hội của Tuân Tử. Bài viết này sẽ góp thêm một số luận giải về vấn đề đó.
2. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu vấn đề này, bài viết dựa trên cơ sở
lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đặc biệt
vận dụng các quan điểm như: khách quan, toàn diện, lịch sử cụ thể, phát triển;
cũng như các nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, giữa cái chung và
cái riêng, giữa tính phổ biến và đặc thù; đồng thời sử dụng các phương pháp như
diễn dịch, quy nạp, logic - lịch sử, phân tích, tổng hợp, so sánh.
3. Tư tưởng của Tuân Tử về mô hình xã hội bình trị
Tuân Tử thừa nhận trật tự
xã hội phong kiến dựa trên chế độ phân phong chức tước và ruộng đất kiểu nhà
Chu, nhưng chủ trương bảo vệ quyền lợi của tầng lớp địa chủ mới lên, không chịu
mệnh thiên tử, dùng hiền tài để trị quốc. Đây là một trong những
quan điểm hết sức tiến bộ và sâu sắc trong bối cảnh xã hội lúc bấy giờ. Ông
chia xã hội thành hai giai cấp, bao gồm người hiền tài và người không hiền tài.
Ông phản đối quan điểm thế tập, cho rằng con cháu của những bậc hiền tài chưa
chắc đã là người hiền tài; vì vậy, việc tuyển chọn quan lại không thể dựa trên
nguyên tắc hình thức thế tập. Ông cho rằng “Tuyển hiền trưởng… như thị tắc thứ
nhân an chính; thứ nhân an chính, nhiên hậu quân tử an vị - nghĩa là - Chọn
hiền sĩ giúp việc nước, như vậy dân mới sống yên ổn nhờ chính trị tốt, dân có
an thì vua mới an (Dẫn theo: Giản Chi và cộng sự, 1999: 114); “Vô đức bất quý,
vô năng bất quan, vô công bất thưởng, vô tội bất phạt… Nhân hiền nhi bất kính,
tắc thị cầm thú giã” (Dẫn theo: Giản Chi và cộng sự, 1999: 115-116).
Tuân Tử thừa nhận sự cần
thiết của trật tự xã hội và hệ thống phân chia chức tước để duy trì sự ổn định,
nhưng không ủng hộ việc sử dụng bạo lực một cách vô tội vạ để duy trì quyền lực
hoặc áp đặt sự phục tùng. Ông chủ trương xây dựng một hệ thống phân chia quyền
lực hợp lý, ở đó có sự giám sát và kiểm soát chặt chẽ từ pháp luật và các cơ
quan chức năng, sự giám sát đó không chỉ dựa vào quyền lực của các vị vua hay
tầng lớp quý tộc. Theo ông, xã hội cần phải có pháp luật và đạo đức; giáo dục
pháp luật và đạo đức cần phải được coi trọng; bản tính của con người là ác và
đa dục, nhưng lòng dục của con người không phải không thể tiết chế được. Ông
viết: “Lòng dục tuy không thể bỏ, nhưng vẫn có thể tiết chế nó mà cầu thỏa mãn”
(Dẫn theo: Nguyễn Khắc Phi, 2021: 221).
Tuân Tử chủ trương xây
dựng một xã hội ổn định, có trật tự và vận hành theo những chuẩn mực quan hệ xã
hội nhất định. Theo ông, để có thể tổ chức một xã hội tốt đẹp, nhà cầm quyền
cần phải thiết lập một hệ thống chính trị chặt chẽ, kết hợp hài hòa giữa xây và
chống, vừa phải xây dựng lễ nghi hưng thịnh, vừa thực thi pháp chế nghiêm minh:
“Xét vậy thì cái tính của
người ta là ác là rõ lắm, nó mà hóa thiện được là do công người ta vậy” (Dẫn
theo: Giản Chi và cộng sự, 1994: 48). Một đất nước mạnh không thể là một nước
nghèo; vì vậy, muốn làm cho đất nước giàu mạnh, nhà cầm quyền phải gắn lợi ích
của mình với lợi ích chung của xã hội, đồng thời phải tổ chức bộ máy chính trị
thống nhất từ trên xuống dưới. “Người xưa lựa mình phải có đạo, dùng người phải
có phép. Đạo lựa người là lấy lễ làm tiêu chuẩn, phép dùng người là phân chia
thứ bậc” (Dẫn theo: Giản Chi và cộng sự, 2021: 287). Lễ được Tuân Tử coi như
khuôn khổ của quốc gia, xã hội: “Cho nên người mà không có lễ thì không sinh,
việc mà không có lễ thì không nên, quốc gia mà không có thế thì không nên”, “Lễ
là cái phận lớn của điển pháp, cái kỷ cương của quân loại” (Dẫn theo: Nguyễn
Khắc Phi, 2021: 355-356).
Tuân Tử chủ trương xã hội
dựa trên nguyên tắc “lấy dân làm gốc”. Ông cho rằng, dân giữ vai trò quyết định
đối với sự tồn vong của nhà vua và sự thịnh trị của quốc gia; nhà vua muốn giữ
được thiên hạ thì trước hết phải giữ được lòng dân; dân là gốc của nước, là nền
tảng của xã hội; sức mạnh của dân có thể tác động sâu sắc đến sự phát triển hay
suy thoái của chế độ, cũng như sự tồn tại của triều đại và quốc gia. Theo đó,
một xã hội thịnh trị là xã hội mà trong đó nhà cầm quyền phải biết an dân, quan
tâm đến hạnh phúc của dân và đặc biệt coi trọng việc giáo hóa dân. Tuân Tử từng nói
rằng, vua là thuyền; dân là nước; nước có thể chở thuyền; nước có thể lật
thuyền (Dẫn theo: Giản Chi và cộng sự, 2021: 121). Câu nói này của Tuân Tử đã
trở thành câu nói bất hủ được người đời lưu truyền đến ngày nay. Để
người dân có thể phát triển toàn diện, theo ông, trước hết cần đảm bảo các điều
kiện vật chất cơ bản, như đất đai vàsinh kế, và sau đó
phải chú trọng giáo dục nhằm khai mở trí tuệ và nâng cao nhân cách cho
người dân. Quan điểm này phản ánh một tư duy tiến bộ về bình đẳng và phát triển
con người, đặt nền tảng cho một chiến lược trị quốc bền vững. Ông viết: “Ái dân
giả cường, bất ái dân giả nhược - nghĩa là kẻ yêu dân thì mạnh, kẻ không yêu
dân thì yếu” (Dẫn theo: Giản Chi và cộng sự, 1999, tập 2: 108); “Dân là gốc của
nước, gốc vững thì nước yên, gốc không yên thì nước nguy” (Dẫn theo: Trần Đình
Hượu, 2001: 222); “Người cầm quyền nếu muốn giữ được địa vị thì không gì bằng
thực thi chính sự hòa bình và thương dân” (Dẫn theo: Giản Chi và cộng sự, 1999,
tập 2: 110).
Tuân Tử bác bỏ hoàn toàn
thuyết thiên mệnh - vốn chi phối mạnh mẽ tư duy chính trị truyền thống Trung
Hoa. Ông cho rằng, sự thăng trầm của một triều đại không nằm ở ý chí của trời, mà
là do hành động và chính sách của người cầm quyền. Ông viết: “Việc trời
diễn biến có quy luật thường, không chủ ý làm cho vua Nghiêu không còn, không
chủ ý là do vua Kiệt mất” (Dẫn theo: Giản Chi và cộng sự, 1999, tập 2: 110);
“Thiên chi sinh dân, phi vi quân giã; thiên chi lập quân, dĩ vi dân giã - tức
Trời sinh dân không phải vì vua, trời lập ra vua là để vì dân” (Dẫn theo: Giản
Chi và cộng sự, 1999, tập 2: 112). Quan điểm này không chỉ thể hiện rõ tư duy
duy lý, thực tiễn của Tuân Tử, mà còn mở ra một cách tiếp cận
mới trong trị quốc, theo đó, con người, đặc biệt là nhà cầm quyền, phải chịu
trách nhiệm hoàn toàn trước lịch sử và nhân dân.
4. Tư tưởng của Tuân Tử về phẩm chất của nhà cầm quyền
Tuân Tử cho rằng, có trời
nhưng trời không phải là một thực thể có ý chí, có tính cách, mà chỉ là những
quy luật tự nhiên; trời có đạo của trời, người có đạo của người; đạo trời không
can dự đến đạo người; việc quản lý xã hội của nhà vua là việc của con người chứ
không phải do trời định đoạt; nguồn gốc của quyền lực nhà nước không đến từ cõi
hư vô; quyền lực của vua xuất phát từ chính đời sống của con người. Tuy nhiên,
ông cũng mới chỉ quan niệm rất chung chung rằng, việc nhận quyền cai trị của
nhà vua là một quy luật tất yếu của đời sống con người; mà chưa vạch ra được
quy luật hình thành quyền thống trị của nhà vua. Nhìn chung, vào thời đại của
ông, tư tưởng này được xem là tư tưởng cấp tiến.
Tuân Tử phê phán thuyết
tính thiện của Mạnh Tử, chủ trương thuyết tính ác, cho rằng bản tính của con
người là ác chứ không phải thiện. Tiêu chí để ông phân biệt thiện và ác là
“trị” và “loạn”: “Xưa nay, thiên hạ gọi là thiện là những gì hợp với chính lý
bình trị, gọi ác là những gì hợp với sự thiên hiểm bội loạn. Đó là điểm phân
biệt thiện và ác (Dẫn theo: Bùi Ngọc Sơn, 2007: 75). Nói cách khác, thiện gắn
với trị, còn ác gắn với loạn. Ông cũng cho rằng thiện gắn liền với lễ và nghĩa,
bởi lễ và nghĩa là những yếu tố đưa xã hội tới ổn định, trật tự; bản tính con
người là ác, vì nếu không được điều chỉnh và tiết chế thì sẽ dẫn đến loạn; bản
tính tự nhiên của con người là lòng dục; lòng dục của con người là vô hạn và
không thể thỏa mãn hết được. Ông viết: “Dù là thiên tử cũng không thể thỏa mãn
hết được lòng dục” (Dẫn theo: Bùi Ngọc Sơn, 2007: 75).
Theo Tuân Tử, người đứng
đầu điều hành đất nước là nhà vua. Vua là khuôn mẫu để dân chúng noi theo, là
nguồn gốc nảy sinh mọi việc. Người đứng đầu quốc gia phải là người có đạo đức
và luôn tu dưỡng đạo đức để làm gương cho người khác noi theo. Nếu người đứng
đầu chính thể mà có nhân (có đạo đức cao đẹp) thì xã hội theo đó cũng được thái
bình, thịnh trị và ngược lại. Lão Tử trong Đạo đức kinh viết:
“Người nào coi trọng sự hy sinh thân mình cho thiên hạ thì có thể giao thiên hạ
cho người đó được; người nào vui vẻ đem thân mình phục vụ cho thiên hạ thì có
thể gửi thiên hạ cho người đó được” (Dẫn theo: Nguyễn Hiến Lê, 2001: 183). Tuân
Tử tán thành tư tưởng này của Lão Tử, cho rằng nhà vua nếu sáng suốt và có tài
thao lược giỏi thì sẽ đưa ra được những chính sách và các điều luật phù hợp để
trị vì đất nước, ngược lại, nếu không có tài đức và không biết sử dụng người
hiền tài giúp mình trị nước thì sẽ đưa xã hội đến tình trạng rối loạn. Ông nhấn
mạnh rằng, nếu người trên đề cao lễ nghĩa, trọng dụng người hiền tài, biết dùng
người giỏi, không ham lợi, thì người dưới tất khiêm nhường, trung thành, giữ
chữ tín và thực hiện đúng bổn phận của mình với vua, với nước.
Theo Tuân Tử, sự thái
bình hay loạn lạc của đất nước trước hết phụ thuộc vào nhà vua, người cầm quyền,
bởi quyền thế đều nằm trong tay nhà vua. Chính vì vậy, nếu nhà vua có đạo thì
nước được yên, ngôi vua được vững; ngược lại, nếu nhà vua vô đạo thì cả dân lẫn
vua đều nguy khốn. Ông viết: “Vua là mẫu mực vậy, mẫu mực ngay thì cái bóng
chiếu ra cũng ngay. Vua là cái mâm vậy. Mâm tròn thì nước phải tròn. Vua là cái
chậu vậy. Chậu vuông thì nước vuông” (Dẫn theo: Giản Chi và cộng sự,
2021: 285). Ông cho rằng, vua là người biết tập hợp các nguồn lực sức mạnh, tạo
nên sức mạnh quốc gia, muốn tập hợp được thì vua phải có trí, có nhân. Đây là
một tư tưởng có giá trị cao trong mọi thời đại, liên hệ chặt chẽ với việc lựa
chọn người đứng đầu trong xã hội. Ông còn cho rằng, nhà vua phải là người có
tài (có trí) và có đức (có nhân); chỉ khi nào nhà vua có đủ cả tài và đức thì
mới có khả năng tập hợp và đoàn kết quần chúng nhân dân, tạo nên sự phát triển
của xã hội trong quá trình trị quốc, bình thiên hạ; việc cai trị phải được giao
cho người hiền tài (người hiền tài ở đây được hiểu là người có tài trị nước,
tức là bậc quân tử); cái tài của người quân tử không nằm ở việc trực tiếp tham
gia vào việc sản xuất, mà thể hiện ở chính khả năng cai trị quốc gia; quyền lực
của nhà cầm quyền là tối cao; quân quyền là chí tôn, là tối thượng; người làm
dân phải biết phục tùng triệt để quyền chí tôn tối thượng đó.
5. Ý nghĩa tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân Tử đối với Việt
Nam hiện nay
Thứ nhất, tư tưởng trọng dân của
Tuân Tử rất gần với quan điểm xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của
dân, do dân, vì dân ở Việt Nam. Mô hình nhà nước mà Việt Nam đang xây dựng có
sự kế thừa chọn lọc trên tinh thần biện chứng khách quan những quan điểm của
các nhà tư tưởng phương Đông, đặc biệt là Tuân Tử. Tư tưởng nhà nước của dân,
do dân làm chủ, nhân dân là chủ thể quyền lực nhà nước, nhân dân có địa vị cao
nhất và có quyền quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước. Nhà nước do
dân là nhà nước do nhân dân làm chủ trên cả hai phương diện quyền và nghĩa vụ.
Nhân dân có quyền tham gia công việc quản lý nhà nước, phản biện, kiểm tra, giám
sát các hoạt động của cơ quan nhà nước và các đại biểu do mình cử ra. Nhà nước
vì dân là nhà nước phục vụ lợi ích và nguyện vọng chính đáng của nhân dân, chăm
lo cho đời sống của nhân dân. Chính phủ là người đầy tớ, là công bộc của nhân
dân. Hồ Chí Minh căn dặn: “Chúng ta phải hiểu rằng, các cơ quan của Chính phủ
từ toàn quốc cho đến các làng, đều là công bộc của dân, nghĩa là để gánh việc
chung cho dân, chứ không phải để đè đầu dân như trong thời kỳ dưới quyền thống
trị của Pháp, Nhật. Việc gì lợi cho dân, ta phải hết sức làm. Việc gì hại đến
dân, ta phải hết sức tránh. Chúng ta phải yêu dân, kính dân thì dân mới yêu ta,
kính ta” (Hồ Chí Minh, 2005, tập 5: 9). Trong Cương lĩnh chính trị năm 2011,
Đảng Cộng sản Việt Nam nhấn mạnh: “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là nhà
nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, do Đảng lãnh đạo” (Đảng Cộng sản
Việt Nam, 2006: 70-71). Nhà nước không phải là công cụ để đàn áp nhân dân, mà
trên hết là đảm bảo quyền và lợi ích của nhân dân, xây dựng nền quản trị công trách
nhiệm, hiệu quả, minh bạch. Hiện nay, Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương tiếp
tục sắp xếp, tinh gọn bộ máy Nhà nước để xây dựng một Nhà nước phục vụ nhân dân
tốt hơn. Một trong những mục tiêu quan trọng của cải cách hành chính là xây
dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa “của dân, do dân, vì dân”. Điều này
đồng nghĩa với việc bộ máy công quyền phải đặt quyền lợi và sự hài lòng của
nhân dân làm trung tâm. Hồ Chí Minh là người sáng lập, lãnh đạo và rèn luyện
Đảng Cộng sản Việt Nam; người sáng lập ra Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa,
Nhà nước của dân, do dân và vì dân. Để Đảng được vững mạnh, Nhà nước hoạt động
có hiệu lực và hiệu quả, ngày 17-10-1945, trong Thư gửi ủy ban nhân dân
các kỳ, tỉnh, luyện và làng, Hồ Chí Minh nhắc nhở: “Chúng ta phải hiểu
rằng các cơ quan của Chính phủ từ toàn quốc cho đến các làng đều là công bộc
của dân, nghĩa là để gánh việc chung cho dân, chứ không phải để đè đầu dân như
trong thời kỳ dưới quyền thống trị của Pháp, Nhật. Việc gì có lợi cho dân ta
phải hết sức làm. Việc gì có hại đến dân, ta phải hết sức tránh” (Hồ Chí Minh,
2011, tập 4: …..). Điều này rất gần với tinh thần lấy dân làm gốc của Tuân Tử,
nếu được tiếp cận từ góc độ hiện đại và lập trường duy vật, phương pháp luận
biện chứng.
Thứ hai, tư tưởng của Tuân
Tử về trọng dụng người tài không chỉ mang giá trị lịch sử, mà còn có ý nghĩa
sâu sắc với thực tiễn Việt Nam hiện nay. Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước Việt
Nam đang tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa,
đẩy mạnh cải cách hành chính và tinh gọn tổ chức bộ máy, yêu cầu lựa chọn và sử
dụng đội ngũ cán bộ có đầy đủ cả phẩm chất đạo đức và năng lực chuyên môn ngày
càng trở nên bức thiết. Quan điểm của Tuân Tử với sự nhấn mạnh vào năng lực
thực tiễn, đạo đức của con người, đồng thời phê phán và phủ nhận cách thức
tuyển dụng theo nguyên tắc thế tập, điều này có thể được vận dụng nhằm tăng
cường tính công khai, minh bạch trong công tác cán bộ, góp phần ngăn ngừa và
hạn chế các biểu hiện tiêu cực như chạy chức, chạy quyền, quan liêu và tham
nhũng. Thực tế cho thấy, các nghị quyết gần đây của Đảng, đặc biệt là Nghị
quyết số 26-NQ/TW (2018) và Kết luận số 14-KL/TW (2021) của Bộ Chính trị, đều
nhấn mạnh việc xây dựng đội ngũ cán bộ có đủ phẩm chất, năng lực, uy tín, dám
nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Đây chính là sự tiếp nối tinh thần trọng hiền
đãi sĩ mà Tuân Tử đề cao hơn hai nghìn năm trước, đồng thời khẳng định tầm quan
trọng của việc phát huy nhân tố con người để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản
trị công ở Việt Nam hiện nay. Quan điểm này được Hồ Chí Minh kế thừa và phát
triển như sau: “Cần phải có cán bộ tốt thì công việc mới thành công. Huấn luyện
cán bộ là công việc gốc của Đảng” (Dẫn theo: Hà Thúc Minh, 1997, tập 1: 269).
Hồ Chí Minh luôn nhấn
mạnh vai trò then chốt của đội ngũ cán bộ trong xây dựng nhà nước của dân, do
dân, vì dân, đồng thời đề cao trách nhiệm nêu gương, đạo đức cách mạng và tinh
thần phục vụ nhân dân. Đảng Cộng sản Việt Nam xác định rằng, điều kiện tiên quyết
cho sự thắng lợi của công cuộc sắp xếp, tinh gọn bộ máy nhà nước là công tác
cán bộ; mỗi cán bộ và đảng viên phải không ngừng tu dưỡng đạo đức và nâng cao
năng lực, luôn rèn luyện bản lĩnh chính trị, để góp phần xây dựng bộ máy của hệ
thống chính trị thật sự trong sạch, vững mạnh, đưa đất nước phát triển phù hợp
với sự thay đổi của thời đại, bước vào kỷ nguyên mới với vị thế và tầm vóc mới
trên trường quốc tế, như V.I.Lênin từng nói: “Muốn đổi mới bộ máy nhà nước của
chúng ta, phải cố hết sức tự đặt cho mình nhiệm vụ sau đây: một là học tập, hai
là học tập, ba là học tập mãi, và sau nữa, phải làm sao cho học thức ở nước ta
không nằm trên giấy hoặc là một lời nói theo mốt nữa” (Dẫn theo: Đinh Duy Hòa,
2024).
Thứ ba, tư tưởng của Tuân Tử về
sự kết hợp hài hòa giữa pháp trị với đức trị đã gợi mở những định hướng quan
trọng cho quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
ở Việt Nam hiện nay. Theo đó, quyền lực nhà nước phải được tổ chức và vận hành
trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, chịu sự kiểm tra, giám sát của nhân
dân, đồng thời coi trọng giáo dục và đạo đức như những nền tảng bền vững của
quản lý xã hội, nhằm bảo đảm đầy đủ quyền con người và quyền công dân. Trong
điều kiện Việt Nam đang tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã
hội chủ nghĩa, quan điểm kết hợp giữa pháp trị với đức trị của Tuân Tử vẫn giữ
giá trị thời sự sâu sắc. Thực tiễn cho thấy, nếu pháp luật được áp dụng một
cách máy móc và thiếu cơ sở đạo đức, thì dễ dẫn đến hình thức và xa rời con người;
nếu chỉ nhấn mạnh đạo đức mà coi nhẹ pháp luật thì trật tự, kỷ cương khó được
bảo đảm; việc gắn kết chặt chẽ giữa hệ thống pháp luật nghiêm minh với các
chuẩn mực đạo đức và giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc là yêu cầu tất
yếu, nhằm vừa bảo đảm tính công bằng, bình đẳng, nghiêm khắc của pháp luật, vừa
phát huy tính nhân văn trong quản lý và điều hành xã hội. Ở Việt Nam hiện nay,
công tác phòng, chống tham nhũng, cải cách tư pháp, cũng như xây dựng đội ngũ
cán bộ vừa hồng vừa chuyên đều được triển khai trên tinh thần kết hợp hài hòa
giữa kỷ luật pháp luật và giáo dục đạo đức. Về điều này, văn kiện Đại hội XIII
của Đảng đã khẳng định: “Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa có nhiều
tiến bộ, tổ chức bộ máy nhà nước tiếp tục được hoàn thiện, hoạt động hiệu lực
và hiệu quả hơn; bảo đảm thực hiện đồng bộ các quyền lập pháp, hành pháp và tư
pháp” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tập I: 71).
Thứ tư, tư tưởng đề cao vai trò
của người dân của Tuân Tử có ý nghĩa tham chiếu đối với quá trình xây dựng và
hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân trong
bối cảnh hiện nay. Việt Nam đang đẩy mạnh xây dựng nền hành chính nhà nước phục
vụ nhân dân theo hướng dân chủ, pháp quyền, chuyên nghiệp, hiện đại, trong
sạch, vững mạnh, công khai, minh bạch; đồng thời tiếp tục đổi mới cơ cấu tổ
chức và phương thức hoạt động của Chính phủ theo hướng tinh gọn, nâng cao hiệu
lực và hiệu quả quản lý trên cơ sở sắp xếp hợp lý các bộ quản lý đa ngành, đa
lĩnh vực; phát huy vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của Chính
phủ với tư cách là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành
pháp và là cơ quan chấp hành của Quốc hội. Chính phủ có nhiệm vụ: xây dựng và
hoàn thiện thể chế, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển; tăng cường năng
lực dự báo, phân tích và hoạch định chính sách trên cơ sở các luận cứ khoa học
và tổng kết thực tiễn trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với việc xác định rõ trách nhiệm giữa
Chính phủ với các bộ, ngành, cũng như giữa Trung ương với chính quyền địa
phương; khắc phục dứt điểm tình trạng chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ và thẩm
quyền, bảo đảm sự thống nhất trong quản lý nhà nước; phát huy tính chủ động,
sáng tạo và tinh thần trách nhiệm của mỗi cấp, mỗi ngành; nâng cao chất lượng
cung ứng dịch vụ công; tiếp tục rà soát, sắp xếp và tổ chức lại các đơn vị sự
nghiệp công lập theo hướng tinh gọn, bảo đảm chất lượng và hiệu quả hoạt động;
hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền địa phương phù hợp với đặc điểm nông
thôn, đô thị, hải đảo và các đơn vị hành chính, kinh tế đặc thù theo quy định
của pháp luật; đẩy mạnh tổng kết thực tiễn thí điểm chính quyền đô thị nhằm xây
dựng và vận hành hiệu quả các mô hình quản trị đô thị hiện đại. Trong toàn bộ
tiến trình đó, sự tham gia của người dân giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Tư
tưởng của Tuân Tử về đề cao vai trò của người dân gợi mở những giá trị tham
khảo trong việc tăng cường cơ chế để người dân tham gia vào quản trị nhà nước
và xã hội.
Thứ năm, tư tưởng của Tuân Tử về
mô hình xã hội bình trị với các quy định về trật tự xã hội gợi mở nhiều giá trị
tham khảo cho Nhà nước Việt Nam trong việc tiếp tục cụ thể hóa và hoàn thiện
thể chế thực hành dân chủ và bảo đảm tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân
dân. Đảng và Nhà nước chủ trương thực hiện đúng đắn và hiệu quả các hình thức
dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện, trong đó đặc biệt coi trọng dân chủ ở cơ
sở; thực hiện tốt, có hiệu quả phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân
kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tập I:
155); yêu cầu cán bộ, công chức, viên chức nêu gương thực hành dân chủ, tuân
thủ pháp luật, đề cao đạo đức xã hội. Bên cạnh đó, Đảng và Nhà nước không ngừng
hoàn thiện hệ thống đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật nhằm tạo nền
tảng chính trị, pháp lý vững chắc, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền làm chủ của
nhân dân; phát huy đầy đủ vai trò trung tâm của nhân dân trong chiến lược phát
triển quốc gia cũng như trong toàn bộ tiến trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc;
tạo điều kiện để nhân dân phát huy mạnh mẽ tính chủ động, sáng tạo, trí tuệ,
quyền và nghĩa vụ công dân trong quản lý nhà nước và xã hội, góp phần xây dựng
và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; củng cố hoạt động của Mặt
trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội; góp phần xây dựng đội ngũ cán
bộ, công chức, viên chức, đảng viên có đủ phẩm chất, năng lực và uy tín; khuyến
khích và huy động sự tham gia tích cực của nhân dân vào quá trình phát triển
kinh tế, quản lý và điều hành các lĩnh vực của đời sống xã hội thông qua các tổ
chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp và các hình thức tự quản ở
cộng đồng dân cư; mở rộng và bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân; xử lý nghiêm
các hành vi lợi dụng dân chủ để gây chia rẽ nội bộ, làm suy giảm ổn định chính
trị - xã hội hoặc xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân
dân: “Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong sạch,
vững mạnh, tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, vì nhân dân phục vụ và vì sự
phát triển của đất nước. Tăng cường công khai, minh bạch, trách nhiệm giải
trình; kiểm soát quyền lực gắn với siết chặt kỷ cương, kỷ luật trong hoạt động
của Nhà nước và của cán bộ, công chức, viên chức. Tiếp tục đẩy mạnh đấu tranh
phòng, chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu, tội phạm và tệ nạn xã hội” (Đảng
Cộng sản Việt Nam, 2021, tập I: 118).
6. Kết luận
Tư tưởng chính trị - xã
hội của Tuân Tử, với trọng tâm là sự kết hợp giữa pháp trị và lễ trị, đem lại
những gợi mở có giá trị đối với quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp
quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay. Việc nhấn mạnh tính nghiêm minh của
pháp luật, đề cao trách nhiệm của cá nhân trước cộng đồng và yêu cầu tu dưỡng
đạo đức góp phần củng cố kỷ cương, nâng cao ý thức pháp luật và xây dựng văn
hóa ứng xử chuẩn mực trong xã hội. Bên cạnh đó, tư tưởng của Tuân Tử đề cao vai
trò của nhà nước trong quản lý xã hội, gắn kết chặt chẽ giữa pháp luật với giáo
hóa, phù hợp với yêu cầu xây dựng bộ máy nhà nước ở Việt Nam theo hướng vì dân,
phục vụ dân và do dân làm chủ. Nhìn chung, tư tưởng chính trị - xã hội của Tuân
Tử chứa đựng nhiều giá trị có ý nghĩa tham chiếu. Việc vận dụng có chọn lọc các
giá trị này trên cơ sở phù hợp với điều kiện cụ thể và đường lối của Đảng,
chính sách, pháp luật của Nhà nước, góp phần thúc đẩy quản trị hiệu quả xã hội,
bảo đảm ổn định chính trị - xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững.
Tài liệu tham khảo
1. Bùi Ngọc Sơn. (2007). Chủ
thuyết chính trị của Tuân Tử. Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số
1 (71).
2. Trần Đình Hượu.
(2001). Các bài giảng về tư tưởng phương Đông. Hà Nội: Nxb. Đại học
Quốc gia.
3. Đảng Cộng sản Việt
Nam. (2006). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X. Hà Nội:
Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.
4. Đảng Cộng sản Việt
Nam. (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII. Tập
I. Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.
5. Đinh Duy Hòa. (2024). Cách
mạng tinh gọn bộ máy: Việc phải làm và người quyết làm (https://vietnamnet.vn/
cach-mang-tinh-gon-bo-may-viec-phailam-va-nguoi-quyet-lam-2347584. html). Truy
cập ngày 02/12/2024.
6. Giản Chi, Nguyễn Hiến
Lê. (1999). Đại cương triết học Trung Quốc. Tập 2. Hà Nội: Nxb. Văn
học.
7. Giản Chi, Nguyễn Hiến
Lê. (2021). Tuân Tử. Hà Nội: Nxb. Hồng Đức.
8. Hà Thúc Minh. (1997). Lịch
sử triết học Trung Quốc. Tập 1. Tp. Hồ Chí Minh: Nxb. Tp. Hồ Chí Minh.
9. Hồ Chí Minh. (2005). Toàn
tập. Tập 5. Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia - Sự thật.
10. Hồ Chí Minh. (2011). Toàn
tập. Tập 4. Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia - Sự thật.
11. Nguyễn Hiến Lê
(dịch). (2001). Lão Tử, Đạo đức kinh. Hà Nội: Nxb.
Văn hóa - Thông tin.
11. Nguyễn Khắc Phi (dịch
và chú giải). (2021). Tuân Tử. Hà Nội: Nxb. Văn học.