Khu vực Trung Bộ -Tây Nguyên được xác định là một trong những không gian di sản đặc sắc và đa dạng nhất cả nước, với hệ thống di sản phong phú, bao gồm di sản vật thể, phi vật thể và di sản tư liệu. Đáng chú ý, đến cuối năm 2025, khu vực này có tới 17 di sản được UNESCO ghi danh, chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số di sản thế giới của Việt Nam. Báo cáo khẳng định: “Di sản văn hóa khu vực Trung Bộ - Tây Nguyên là nguồn tài sản quý giá, phản ánh bản sắc đa dạng của các cộng đồng dân tộc và có vai trò quan trọng trong phát triển bền vững”.

Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, công tác quản lý và phát huy di sản văn hóa nhìn chung vẫn được duy trì ổn định. Các hoạt động kiểm kê, lập hồ sơ di sản, tu bổ di tích và thực hành di sản phi vật thể tiếp tục được triển khai. Nhiều địa phương đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quảng bá di sản, góp phần nâng cao hiệu quả truyền thông và thu hút du lịch. Một số loại hình di sản tiêu biểu như dân ca, nghệ thuật trình diễn dân gian được duy trì thông qua các câu lạc bộ cộng đồng, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của người dân.

Tuy nhiên, Báo cáo cũng chỉ ra nhiều hạn chế đáng chú ý. Trong đó, nổi bật là tình trạng phân cấp, phân quyền chưa rõ ràng; cơ chế phối hợp liên ngành, liên cấp còn thiếu hiệu quả; nguồn nhân lực quản lý di sản vừa thiếu vừa yếu. Đặc biệt, sau khi xóa bỏ cấp huyện, đã xuất hiện khoảng trống trong vai trò điều phối trung gian. Báo cáo nhận định: “Sự ‘đứt gãy’ vai trò trung gian sau khi bỏ cấp huyện là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến những bất cập trong quản lý di sản văn hóa ở cơ sở”.

Bên cạnh đó, nguồn lực tài chính dành cho bảo tồn di sản còn hạn chế, trong khi cơ chế xã hội hóa chưa đủ hấp dẫn để thu hút sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng. Công tác số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu vẫn thiếu đồng bộ; nhiều di tích xuống cấp chưa được tu bổ kịp thời; hoạt động giáo dục di sản trong trường học còn mang tính hình thức. Việc khai thác di sản gắn với du lịch cũng chưa có nhiều đổi mới, chủ yếu dựa vào các mô hình truyền thống.

Trên cơ sở đánh giá thực trạng, Báo cáo đề xuất một số nhóm giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền theo hướng rõ ràng, minh bạch, gắn trách nhiệm với quyền hạn và nguồn lực. Thứ hai, tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành, liên địa phương, đặc biệt đối với các di sản có tính liên vùng. Thứ ba, chú trọng phát triển nguồn nhân lực thông qua đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn và thiết lập các “cụm chuyên gia lưu động” hỗ trợ cơ sở.

Đáng chú ý, báo cáo nhấn mạnh vai trò của cộng đồng trong bảo tồn di sản, đề xuất cơ chế đồng quản trị và tham vấn bắt buộc đối với các hoạt động liên quan đến di sản. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế tài chính linh hoạt hơn, như thành lập quỹ bảo tồn di sản văn hóa cấp tỉnh, thiết lập cơ chế tái đầu tư từ nguồn thu du lịch và tăng cường chính sách đãi ngộ đối với nghệ nhân – chủ thể nắm giữ di sản.

Kết luận, Báo cáo khẳng định trong bối cảnh thay đổi mô hình tổ chức chính quyền địa phương, việc hoàn thiện cơ chế, chính sách quản lý di sản văn hóa là yêu cầu cấp thiết. Trọng tâm cần tập trung vào ba trụ cột chính: thể chế quản lý, nguồn nhân lực và nguồn lực tài chính. Đây được xem là những yếu tố then chốt để đảm bảo việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa khu vực Trung Bộ - Tây Nguyên một cách bền vững, hiệu quả trong giai đoạn phát triển mới.