Đoàn Công tác của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học nghiên cứu về biến đổi văn hóa trong cộng đồng dân tộc Ba-na theo Công giáo tại tỉnh Kon Tum từ 1986 đến nay
22/04/2026
Vừa qua, đoàn công tác của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học đã tiến hành khảo sát thực địa tại xã Đăk Hà, tỉnh Quảng Ngãi để thực hiện giai đoạn 2 của nhiệm vụ cấp Bộ Biến đổi văn hóa trong cộng đồng dân tộc Ba Na theo Công giáo tại tỉnh Kon Tum từ 1986 đến nay do TS. Trần Thị Mai Lan làm chủ nhiệm. Đoàn công tác đã làm việc với Ủy ban nhân dân xã Đăk Hà, tỉnh Quảng Ngãi để thu thập tài liệu thứ cấp về tình hình dân tộc, tôn giáo và những biến đổi văn hóa của người Ba-na cư trú tại xã Đăk Hà (đơn vị hành chính được sáp nhập từ xã Đăk La và thị trấn Đăk Hà của tỉnh Kon Tum (cũ). Xã Đăk Hà hiện có nhiều dân tộc cùng sinh sống như: Ba-na, Gia-rai, Xơ-đăng, Ê-đê, Hrê, Bru- Vân kiều, Giẻ-Triêng, Chăm, Khơ-me, Hoa, Tày, Nùng, Thái, Mường, Dao và Kinh, trong đó, Ba-na là dân tộc có dân số đông nhất với 7.166 người, chiếm 91,3% tổng dân số toàn xã. Đoàn thực hiện điền dã dân tộc học tại 3 thôn có đông người Rơ-ngao (một nhóm địa phương của dân tộc Ba-na) theo Công giáo cư trú là: Kon Trang Mơ Nây với 1.839 tín đồ, Đăk Tiêng Klah với 1.289 tín đồ và Kon Trang Long Loi với 845 tín đồ. Đây là 3 thôn thuộc Giáo xứ Kon Trang Mơ Nây, một giáo xứ kỳ cựu trong giáo phận Kon Tum – giáo phận có truyền thống lâu đời và có chủ trương gìn giữ bản sắc các dân tộc rất rõ
Đoàn công tác làm việc với Ủy ban nhân dân xã Đăk Hà, tỉnh Quảng Ngãi
Trải qua hơn 170 năm
kể từ ngày giáo xứ Kon Trang Mơ Nây được hình thành, bên cạnh việc còn duy trì
thực hành một số yếu tố văn hóa truyền thống, cộng đồng người Rơ-ngao ở đây còn
tiếp nhận thêm các yếu tố văn hóa mới mang đậm nét Công giáo. Về ngôn ngữ, giáo
phận Kon Tum rất chú trọng việc sử dụng tiếng Ba-na trong phụng vụ, thánh ca,
giảng dạy giáo lý, có bộ kinh thánh được soạn bằng tiếng Ba-na. Từ sau năm 1986,
nhà rông của người Ba-na được xây dựng lại ở các thôn làng sau thời gian dài
vắng bóng. Các bài cồng chiêng, điệu múa soang được khôi phục
và cải tiến để có thể trình diễn được trên sân khấu và trong nhà thờ. Nhiều yếu
tố văn hóa Ba-na được giáo hội chấp nhận và đưa vào quá trình thực hành tôn
giáo Nhà thờ, nhà nguyện được xây dựng có nhiều nét giống với kiến trúc
của nhà truyền thống và nhà rông của người Ba-na, các
bài hát trong thánh lễ đều mang âm hưởng của dân ca Ba-na, được đệm bằng dàn
cồng chiêng bên cạnh các bài thánh ca được hát bằng tiếng Kinh và đệm bằng các
loại nhạc cụ điện tử. Các điệu múa soang truyền thống được cải
tiến để múa giữa các bài giảng kinh và trong các lễ thánh quan trọng. Mặc dù
theo đạo Công giáo rất sớm, từ những năm 30 của thế kỷ XX, các tín đồ Công giáo
người Rơ-ngao ở xã Đăk Hà vẫn lưu giữ được nhiều giá trị văn hóa truyền thống
như không gian văn hóa cồng chiêng, múa soang, những lễ hội như lễ
nước giọt, mừng nhà rông mới. Sự tiếp biến này khiến cho văn hóa truyền thống của
họ có sự phong phú và đa sắc nhưng cũng bị biến đổi khá nhiều, nhất là về văn
hóa vật chất. Văn hóa tinh thần có sự biến đổi căn bản từ tín ngưỡng đa thần
sang thực hành tôn giáo độc thần.
Đoàn công tác làm việc với Ủy ban nhân dân xã Đăk Hà, tỉnh Quảng Ngãi
Hiện nay, việc gìn giữ,
khôi phục lại các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng Ba-na ở xã Đăk Hà
nói riêng và tỉnh Quảng Ngãi nói chung đang là mối quan tâm chung của chính
quyền xã Đăk Hà cũng như giáo phận Kon Tum. Trong thời gian tới, công tác bảo
tồn và phát huy văn hóa truyền thống của nhóm tộc người này cần có sự thay đổi
về cách thức tiến hành, điều chỉnh chính sách hợp lý đối với các nghệ nhân dân
gian và sự quản lý nguồn kinh phí đầu tư hiệu quả.
Đoàn công tác làm việc tại các thôn của người Ba-na theo Công giáo
Nguồn bài viết: Trang Thông tin điện tử Viện Dân tộc học và Tôn giáo học
TS. Trần Thị Mai Lan