Để di sản văn hóa đến gần hơn với công chúng: thực tiễn Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
Từ những hiện vật gắn với đời sống thường ngày, các công trình kiến trúc truyền thống đến những làn điệu dân ca, trò chơi dân gian, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mang đến cho công chúng nhiều cách tiếp cận và tìm hiểu văn hóa các dân tộc. Không chỉ là nơi lưu giữ, giới thiệu di sản, Bảo tàng còn góp phần đưa kết quả nghiên cứu khoa học vào đời sống thông qua các hoạt động trưng bày, giáo dục và trải nghiệm. Đây cũng là hướng triển khai thiết thực của Bảo tàng trong việc mở rộng cơ hội tiếp cận, thụ hưởng văn hóa của công chúng, hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và hướng tới kỷ niệm 73 năm Ngày thành lập Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.

Từ những giá trị văn hóa được lưu giữ đến trải nghiệm của công chúng

Tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng), mỗi hiện vật, hình ảnh hay công trình kiến trúc đều gắn với những câu chuyện về đời sống, tri thức và kinh nghiệm của các cộng đồng dân tộc. Một bộ trang phục truyền thống không chỉ thể hiện kỹ thuật dệt, thêu và trang trí hoa văn mà còn phản ánh quan niệm thẩm mỹ, đặc điểm văn hóa và bản sắc của cộng đồng hay một ngôi nhà truyền thống không chỉ giới thiệu hình thức kiến trúc mà còn chứa đựng những hiểu biết về môi trường cư trú, vật liệu xây dựng, kỹ thuật làm nhà và cách tổ chức đời sống gia đình.

Những giá trị ấy được Bảo tàng giới thiệu tới công chúng thông qua hệ thống trưng bày trong nhà và ngoài trời. Tại tòa Trống đồng, các hiện vật, hình ảnh và tư liệu nghiên cứu giúp khách tham quan tìm hiểu đời sống văn hóa của 54 dân tộc Việt Nam. Trong khi đó, Vườn Kiến trúc tạo điều kiện để công chúng trực tiếp quan sát các ngôi nhà dân gian, từ đó hiểu thêm về sự đa dạng trong không gian sinh hoạt, kỹ thuật xây dựng và tri thức truyền thống của các cộng đồng.

Điểm đặc trưng trong hoạt động của Bảo tàng là sự gắn kết giữa nghiên cứu dân tộc học với công tác trưng bày và giới thiệu di sản. Những tri thức thu thập được từ quá trình nghiên cứu, khảo sát, điền dã và sưu tầm được chuyển tải thông qua hiện vật, hình ảnh, phim tư liệu và các hình thức diễn giải phù hợp, giúp công chúng tiếp cận những vấn đề văn hóa vốn có tính chuyên sâu bằng những trải nghiệm trực quan, gần gũi.

Qua đó, các kết quả nghiên cứu không chỉ phục vụ hoạt động chuyên môn mà còn góp phần nâng cao hiểu biết của các đối tượng công chúng khác nhau về đời sống văn hóa các dân tộc Việt Nam, tạo điều kiện để công chúng nhận diện và trân trọng những giá trị văn hóa được lưu giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.

Anh-tin-bai

Để công chúng không chỉ tham quan mà còn tham gia khám phá di sản

Bên cạnh hệ thống trưng bày, Bảo tàng còn chú trọng phát triển các hoạt động giáo dục, tạo điều kiện để công chúng, đặc biệt là trẻ em, tìm hiểu văn hóa truyền thống thông qua quan sát, thực hành và trải nghiệm.

Tại Phòng Khám phá dành cho trẻ em, những món đồ chơi dân gian như tò he, đèn ông sao, con giống đất trở thành phương tiện để các em tìm hiểu về nguyên liệu, kỹ thuật chế tác và những hình tượng văn hóa gần gũi trong đời sống người Việt. Thông qua hoạt động múa rối tay, trẻ em được khuyến khích sáng tạo câu chuyện, thể hiện suy nghĩ và phát triển khả năng biểu đạt. Các trò chơi như ô ăn quan, đánh chuyền giúp các em rèn luyện sự khéo léo, tư duy và kỹ năng giao tiếp, đồng thời tìm hiểu những hình thức vui chơi từng gắn bó với tuổi thơ của nhiều thế hệ.

Điều có ý nghĩa trong những hoạt động này không chỉ nằm ở việc giới thiệu các trò chơi hay những món đồ chơi truyền thống mà còn ở khả năng khơi gợi sự quan tâm của trẻ đối với những tri thức văn hóa được lưu giữ trong đời sống cộng đồng. Từ một trò chơi quen thuộc, các em có thể tìm hiểu thêm về cách tổ chức sinh hoạt, kinh nghiệm dân gian và những giá trị được trao truyền giữa các thế hệ.

Đối với các gia đình, những hoạt động trải nghiệm tại Bảo tàng còn tạo cơ hội để ông bà, cha mẹ cùng tham gia và chia sẻ những ký ức văn hóa với con cháu. Qua đó, không gian bảo tàng trở thành nơi kết nối giữa tri thức được giới thiệu trong trưng bày với kinh nghiệm, hiểu biết của chính người tham quan.

Anh-tin-bai
Trẻ em cùng gia đình chạm và tìm hiểu các đồ chơi dân gian tại Phòng Khám phá, một trong những hình thức giáo dục di sản thông qua thực hành và sáng tạo

Cùng với hoạt động trải nghiệm trực tiếp, Bảo tàng từng bước ứng dụng công nghệ số nhằm đa dạng hóa phương thức tiếp cận di sản. Tại Phòng Đa phương tiện, công chúng có thể lựa chọn các bộ phim tư liệu giới thiệu lễ hội, nghề thủ công, âm nhạc và những thực hành văn hóa của các cộng đồng dân tộc. Hệ thống “Hộp âm nhạc” giúp người xem lắng nghe âm thanh của các loại nhạc cụ truyền thống, trong khi các hoạt động khám phá dân ca, hát ru góp phần giới thiệu sự phong phú của di sản văn hóa phi vật thể.

Nếu hiện vật giúp công chúng nhận biết hình dáng, chất liệu và kỹ thuật chế tác thì phim tư liệu, hình ảnh động và âm thanh lại góp phần tái hiện những thực hành văn hóa trong môi trường sinh hoạt cộng đồng. Sự kết hợp này giúp người xem hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa hiện vật với con người, giữa các giá trị văn hóa được lưu giữ tại bảo tàng với đời sống thực tế của những cộng đồng đã sáng tạo và duy trì chúng.

Đặc biệt, thông qua việc chủ động lựa chọn nội dung trên các thiết bị tương tác, công chúng có thể tìm hiểu di sản theo nhu cầu và mối quan tâm của mình. Đây là một trong những hướng đổi mới hoạt động giáo dục, góp phần phát huy giá trị của nguồn tư liệu nghiên cứu, đồng thời đáp ứng sự thay đổi trong phương thức tiếp nhận thông tin của công chúng.

Anh-tin-bai
Các bạn nhỏ lắng nghe âm thanh của các nhạc cụ dân tộc cùng “Hộp âm nhạc” tại Phòng Đa phương tiện

Từ nghiên cứu khoa học đến phục vụ nhu cầu thụ hưởng văn hóa của công chúng

Là đơn vị trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có điều kiện phát huy thế mạnh nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn trong hoạt động bảo tồn, giới thiệu và giáo dục di sản. Những tri thức được tích lũy qua quá trình nghiên cứu không chỉ góp phần làm rõ đặc trưng văn hóa của các cộng đồng dân tộc mà còn là cơ sở để Bảo tàng xây dựng nội dung trưng bày, tổ chức hoạt động giáo dục và nâng cao chất lượng phục vụ công chúng.

Trong thực tiễn hoạt động, việc đưa kết quả nghiên cứu đến gần người dân được thực hiện bằng nhiều hình thức. Đó là việc giới thiệu những bộ sưu tập hiện vật gắn với đời sống văn hóa; bảo tồn các công trình kiến trúc truyền thống với sự tham gia của cộng đồng; xây dựng các bộ phim dân tộc học; tổ chức hoạt động giáo dục, trải nghiệm và ứng dụng công nghệ số trong giới thiệu di sản.

Mỗi hình thức đều góp phần chuyển tải những tri thức khoa học thành nội dung phù hợp với công chúng. Đồng thời, việc tăng cường các hoạt động tương tác và trải nghiệm cũng tạo điều kiện để người tham quan không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn chủ động tìm hiểu, trao đổi và hình thành sự quan tâm đối với di sản văn hóa.

Từ thực tiễn đó, có thể thấy việc mở rộng cơ hội thụ hưởng văn hóa không chỉ là vấn đề tạo thuận lợi trong tiếp cận các thiết chế văn hóa mà còn gắn với chất lượng và hiệu quả của hoạt động phục vụ công chúng. Đối với Bảo tàng, yêu cầu này được cụ thể hóa thông qua việc phát huy các nguồn lực nghiên cứu, làm phong phú nội dung trưng bày và đa dạng hóa hình thức giáo dục di sản.

Ngày 24/11 hằng năm được xác định là Ngày Văn hóa Việt Nam theo Nghị quyết số 28/2026/QH16 ngày 24/4/2026 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam. Việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam thể hiện sự quan tâm đối với nhiệm vụ phát triển văn hóa, khuyến khích Nhân dân tham gia các hoạt động văn hóa và nâng cao ý thức gìn giữ, phát huy di sản. Nghị quyết cũng quy định việc miễn hoặc giảm phí, lệ phí tham quan tại các cơ sở văn hóa, thể thao công lập theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền, góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận các giá trị văn hóa của người dân.

Thực hiện chỉ đạo của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tại Công văn số 3002-CV/VHLKHXHVN ngày 12/11/2026 về triển khai các hoạt động hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam, Bảo tàng mở cửa miễn phí phục vụ công chúng trong ngày 24/11/2026. Đây là hoạt động thiết thực nhằm tạo điều kiện để người dân và du khách tiếp cận các không gian trưng bày, tìm hiểu văn hóa các dân tộc và tham gia những hoạt động trải nghiệm các trò chơi dân gian và khám phá, tương tác cùng kỹ thuật in tranh Đông Hồ tại phòng Khám phá trẻ em và xem phim, tìm hiểu âm nhạc ở phòng Đa phương tiện của Bảo tàng...

Việc mở cửa miễn phí không chỉ tạo thêm cơ hội tham quan mà còn góp phần phát huy hiệu quả sử dụng các không gian trưng bày, hệ thống tư liệu và những hoạt động giáo dục đã được Bảo tàng xây dựng, phát triển trong quá trình thực hiện nhiệm vụ chuyên môn.

Hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và hướng tới kỷ niệm 73 năm Ngày thành lập Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (02/12/1953 – 02/12/2026), Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò của một thiết chế nghiên cứu, bảo tồn và giáo dục di sản, gắn kết hoạt động khoa học với thực tiễn phục vụ cộng đồng.

Thông qua việc duy trì, nâng cao chất lượng các không gian trưng bày, đa dạng hóa hoạt động trải nghiệm và đổi mới phương thức giới thiệu di sản, Bảo tàng góp phần đưa tri thức khoa học về văn hóa các dân tộc đến gần hơn với đời sống, khuyến khích sự tham gia của công chúng và từng bước mở rộng cơ hội tiếp cận, thụ hưởng các giá trị di sản văn hóa của người dân Việt Nam và du khách quốc tế./.

Tin và ảnh: Lê Nguyễn Phương Anh
Nguồn bài viết: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
Tin xem nhiều
Thống kê truy cập
  • Đang online: 1
  • Hôm nay: 1
  • Trong tuần: 1
  • Tất cả: 1