Để di sản văn hóa đến gần hơn với công chúng: thực tiễn Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
Từ những hiện vật gắn với đời sống thường ngày, các công trình kiến trúc truyền thống đến những làn điệu dân ca, trò chơi dân gian, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam mang đến cho công chúng nhiều cách tiếp cận và tìm hiểu văn hóa các dân tộc. Không chỉ là nơi lưu giữ, giới thiệu di sản, Bảo tàng còn góp phần đưa kết quả nghiên cứu khoa học vào đời sống thông qua các hoạt động trưng bày, giáo dục và trải nghiệm. Đây cũng là hướng triển khai thiết thực của Bảo tàng trong việc mở rộng cơ hội tiếp cận, thụ hưởng văn hóa của công chúng, hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và hướng tới kỷ niệm 73 năm Ngày thành lập Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam.
Từ những giá trị văn hóa được lưu giữ đến trải nghiệm của công
chúng
Tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng), mỗi hiện vật, hình
ảnh hay công trình kiến trúc đều gắn với những câu chuyện về đời sống, tri thức
và kinh nghiệm của các cộng đồng dân tộc. Một bộ trang phục truyền thống không
chỉ thể hiện kỹ thuật dệt, thêu và trang trí hoa văn mà còn phản ánh quan niệm
thẩm mỹ, đặc điểm văn hóa và bản sắc của cộng đồng hay một ngôi nhà truyền
thống không chỉ giới thiệu hình thức kiến trúc mà còn chứa đựng những hiểu biết
về môi trường cư trú, vật liệu xây dựng, kỹ thuật làm nhà và cách tổ chức đời
sống gia đình.
Những giá trị ấy được Bảo tàng giới thiệu tới công chúng thông
qua hệ thống trưng bày trong nhà và ngoài trời. Tại tòa Trống đồng, các hiện
vật, hình ảnh và tư liệu nghiên cứu giúp khách tham quan tìm hiểu đời sống văn
hóa của 54 dân tộc Việt Nam. Trong khi đó, Vườn Kiến trúc tạo điều kiện để công
chúng trực tiếp quan sát các ngôi nhà dân gian, từ đó hiểu thêm về sự đa dạng
trong không gian sinh hoạt, kỹ thuật xây dựng và tri thức truyền thống của các
cộng đồng.
Điểm đặc trưng trong hoạt động của Bảo tàng là sự gắn kết giữa
nghiên cứu dân tộc học với công tác trưng bày và giới thiệu di sản. Những tri
thức thu thập được từ quá trình nghiên cứu, khảo sát, điền dã và sưu tầm được
chuyển tải thông qua hiện vật, hình ảnh, phim tư liệu và các hình thức diễn
giải phù hợp, giúp công chúng tiếp cận những vấn đề văn hóa vốn có tính chuyên
sâu bằng những trải nghiệm trực quan, gần gũi.
Qua đó, các kết quả nghiên cứu không chỉ phục vụ hoạt động
chuyên môn mà còn góp phần nâng cao hiểu biết của các đối tượng công chúng khác
nhau về đời sống văn hóa các dân tộc Việt Nam, tạo điều kiện để công chúng nhận
diện và trân trọng những giá trị văn hóa được lưu giữ, trao truyền qua nhiều
thế hệ.
Để công chúng không chỉ tham quan mà còn tham gia khám phá di
sản
Bên cạnh hệ thống trưng bày, Bảo tàng còn chú trọng phát triển
các hoạt động giáo dục, tạo điều kiện để công chúng, đặc biệt là trẻ em, tìm
hiểu văn hóa truyền thống thông qua quan sát, thực hành và trải nghiệm.
Tại Phòng Khám phá dành cho trẻ em, những món đồ chơi dân gian
như tò he, đèn ông sao, con giống đất trở thành phương tiện để các em tìm hiểu
về nguyên liệu, kỹ thuật chế tác và những hình tượng văn hóa gần gũi trong đời
sống người Việt. Thông qua hoạt động múa rối tay, trẻ em được khuyến khích sáng
tạo câu chuyện, thể hiện suy nghĩ và phát triển khả năng biểu đạt. Các trò chơi
như ô ăn quan, đánh chuyền giúp các em rèn luyện sự khéo léo, tư duy và kỹ năng
giao tiếp, đồng thời tìm hiểu những hình thức vui chơi từng gắn bó với tuổi thơ
của nhiều thế hệ.
Điều có ý nghĩa trong những hoạt động này không chỉ nằm ở việc
giới thiệu các trò chơi hay những món đồ chơi truyền thống mà còn ở khả năng
khơi gợi sự quan tâm của trẻ đối với những tri thức văn hóa được lưu giữ trong
đời sống cộng đồng. Từ một trò chơi quen thuộc, các em có thể tìm hiểu thêm về
cách tổ chức sinh hoạt, kinh nghiệm dân gian và những giá trị được trao truyền
giữa các thế hệ.
Đối với các gia đình, những hoạt động trải nghiệm tại Bảo tàng
còn tạo cơ hội để ông bà, cha mẹ cùng tham gia và chia sẻ những ký ức văn hóa
với con cháu. Qua đó, không gian bảo tàng trở thành nơi kết nối giữa tri thức
được giới thiệu trong trưng bày với kinh nghiệm, hiểu biết của chính người tham
quan.
Trẻ em cùng gia đình chạm và tìm hiểu các đồ chơi dân gian tại Phòng Khám phá, một trong những hình thức giáo dục di sản thông qua thực hành và sáng tạo
Cùng với hoạt động trải nghiệm trực tiếp, Bảo tàng từng bước ứng
dụng công nghệ số nhằm đa dạng hóa phương thức tiếp cận di sản. Tại Phòng Đa
phương tiện, công chúng có thể lựa chọn các bộ phim tư liệu giới thiệu lễ hội,
nghề thủ công, âm nhạc và những thực hành văn hóa của các cộng đồng dân tộc. Hệ
thống “Hộp âm nhạc” giúp người xem lắng nghe âm thanh của các loại nhạc cụ
truyền thống, trong khi các hoạt động khám phá dân ca, hát ru góp phần giới
thiệu sự phong phú của di sản văn hóa phi vật thể.
Nếu hiện vật giúp công chúng nhận biết hình dáng, chất liệu và
kỹ thuật chế tác thì phim tư liệu, hình ảnh động và âm thanh lại góp phần tái
hiện những thực hành văn hóa trong môi trường sinh hoạt cộng đồng. Sự kết hợp
này giúp người xem hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa hiện vật với con người, giữa
các giá trị văn hóa được lưu giữ tại bảo tàng với đời sống thực tế của những
cộng đồng đã sáng tạo và duy trì chúng.
Đặc biệt, thông qua việc chủ động lựa chọn nội dung trên các
thiết bị tương tác, công chúng có thể tìm hiểu di sản theo nhu cầu và mối quan
tâm của mình. Đây là một trong những hướng đổi mới hoạt động giáo dục, góp phần
phát huy giá trị của nguồn tư liệu nghiên cứu, đồng thời đáp ứng sự thay đổi
trong phương thức tiếp nhận thông tin của công chúng.
Các bạn nhỏ lắng nghe âm thanh của các nhạc cụ dân tộc cùng “Hộp âm nhạc” tại Phòng Đa phương tiện
Từ nghiên cứu khoa học đến phục vụ nhu cầu thụ hưởng văn hóa của
công chúng
Là đơn vị trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Bảo
tàng Dân tộc học Việt Nam có điều kiện phát huy thế mạnh nghiên cứu khoa học xã
hội và nhân văn trong hoạt động bảo tồn, giới thiệu và giáo dục di sản. Những
tri thức được tích lũy qua quá trình nghiên cứu không chỉ góp phần làm rõ đặc
trưng văn hóa của các cộng đồng dân tộc mà còn là cơ sở để Bảo tàng xây dựng
nội dung trưng bày, tổ chức hoạt động giáo dục và nâng cao chất lượng phục vụ
công chúng.
Trong thực tiễn hoạt động, việc đưa kết quả nghiên cứu đến gần
người dân được thực hiện bằng nhiều hình thức. Đó là việc giới thiệu những bộ
sưu tập hiện vật gắn với đời sống văn hóa; bảo tồn các công trình kiến trúc
truyền thống với sự tham gia của cộng đồng; xây dựng các bộ phim dân tộc học;
tổ chức hoạt động giáo dục, trải nghiệm và ứng dụng công nghệ số trong giới
thiệu di sản.
Mỗi hình thức đều góp phần chuyển tải những tri thức khoa học
thành nội dung phù hợp với công chúng. Đồng thời, việc tăng cường các hoạt động
tương tác và trải nghiệm cũng tạo điều kiện để người tham quan không chỉ tiếp
nhận thông tin mà còn chủ động tìm hiểu, trao đổi và hình thành sự quan tâm đối
với di sản văn hóa.
Từ thực tiễn đó, có thể thấy việc mở rộng cơ hội thụ hưởng văn
hóa không chỉ là vấn đề tạo thuận lợi trong tiếp cận các thiết chế văn hóa mà
còn gắn với chất lượng và hiệu quả của hoạt động phục vụ công chúng. Đối với
Bảo tàng, yêu cầu này được cụ thể hóa thông qua việc phát huy các nguồn lực
nghiên cứu, làm phong phú nội dung trưng bày và đa dạng hóa hình thức giáo dục
di sản.
Ngày 24/11 hằng năm được xác định là Ngày Văn hóa Việt Nam theo
Nghị quyết số 28/2026/QH16 ngày 24/4/2026 của Quốc hội về phát triển văn hóa
Việt Nam. Việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam thể hiện sự quan tâm đối với nhiệm
vụ phát triển văn hóa, khuyến khích Nhân dân tham gia các hoạt động văn hóa và
nâng cao ý thức gìn giữ, phát huy di sản. Nghị quyết cũng quy định việc miễn
hoặc giảm phí, lệ phí tham quan tại các cơ sở văn hóa, thể thao công lập theo
quyết định của cơ quan có thẩm quyền, góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận các giá
trị văn hóa của người dân.
Thực hiện chỉ đạo của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tại
Công văn số 3002-CV/VHLKHXHVN ngày 12/11/2026 về triển khai các hoạt động hưởng
ứng Ngày Văn hóa Việt Nam, Bảo tàng mở cửa miễn phí phục vụ công chúng trong
ngày 24/11/2026. Đây là hoạt động thiết thực nhằm tạo điều kiện để người dân và
du khách tiếp cận các không gian trưng bày, tìm hiểu văn hóa các dân tộc và
tham gia những hoạt động trải nghiệm các trò chơi dân gian và khám phá, tương
tác cùng kỹ thuật in tranh Đông Hồ tại phòng Khám phá trẻ em và xem phim, tìm
hiểu âm nhạc ở phòng Đa phương tiện của Bảo tàng...
Việc mở cửa miễn phí không chỉ tạo thêm cơ hội tham quan mà còn
góp phần phát huy hiệu quả sử dụng các không gian trưng bày, hệ thống tư liệu
và những hoạt động giáo dục đã được Bảo tàng xây dựng, phát triển trong quá
trình thực hiện nhiệm vụ chuyên môn.
Hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 và hướng tới kỷ niệm 73
năm Ngày thành lập Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (02/12/1953 –
02/12/2026), Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò của một
thiết chế nghiên cứu, bảo tồn và giáo dục di sản, gắn kết hoạt động khoa học
với thực tiễn phục vụ cộng đồng.
Thông qua việc duy trì, nâng cao chất lượng các không gian trưng
bày, đa dạng hóa hoạt động trải nghiệm và đổi mới phương thức giới thiệu di
sản, Bảo tàng góp phần đưa tri thức khoa học về văn hóa các dân tộc đến gần hơn
với đời sống, khuyến khích sự tham gia của công chúng và từng bước mở rộng cơ
hội tiếp cận, thụ hưởng các giá trị di sản văn hóa của người dân Việt Nam và du
khách quốc tế./.