Thực trạng khai thác IUU của Việt Nam trước năm 2017

 Khai thác IUU từ lâu đã là một vấn đề thách thức đối Việt Nam. Theo thống kê của Cục Thủy sản và Kiểm ngư Việt Nam, từ tháng 12/2023 đến cuối năm 2026, có 726 tàu cá và 5752 ngư dân ngư dân bị chính quyền nước ngoài bắt giữ vì tham gia vào các hoạt động khai thác IUU. Thống kê nước ngoài cũng cho thấy số lượng tàu cá/ ngư dân Việt Nam bị bắt giữ nhiều hơn đáng kể so với các nước khác trong khu vực. Cụ thể, từ năm 2006 đến tháng 6/2017, Cơ quan Thực thi hàng hải Malaysia (MMEA) đã bắt giữ 1155 ngư dân Việt Nam xâm phạm vào vùng lãnh hải của nước này, nhiều hơn đáng kể so với ngư dân Thái Lan (139), Indonesia (125), Philippines (69) và Trung Quốc (14).[2] Thống kê từ Indonesia cũng ghi nhận số lượng ngư dân Việt Nam bị bắt giữ từ tháng 1/2014 đến tháng 11/2017 đứng đầu trong khu vực, với 1891 người, chiếm 44,81% tổng số ca ghi nhận.[3]

Ngày 23/10/2017, Ủy ban châu Âu (EC) chính thức đưa ra “thẻ vàng” (Yellow Card) đối với ngành thủy sản Việt Nam do chưa tuân thủ quy định về chống khai thác IUU. Đây là mức cảnh cáo chính thức thuộc hệ thống các thẻ của Liên minh châu Âu (EU) về phòng ngừa, ngăn chặn và xóa bỏ các hoạt động khai thác IUU, bên cạnh “thẻ đỏ” (xác định không hợp tác) và “thẻ xanh” (xóa cảnh báo).[4] Việc nhận “thẻ vàng” từ EC có thể được xem là “hồi chuông cảnh tỉnh” đối với ngành thủy sản Việt Nam. Kể từ đây, Chính phủ và các Bộ, Ban, Ngành tại Việt Nam đã có nhiều nỗ lực chống khai thác IUU, nhằm phát triển ngành thủy sản một cách bền vững, bảo vệ nguồn lợi và sinh thái biển cho tương lai.

Chính sách phòng, chống khai thác IUU của Việt Nam từ năm 2017 đến nay

Chính sách phòng, chống khai thác IUU của Việt Nam từ năm 2017 đến nay có thể được chia thành hai phương diện:

Về đối nội, thứ nhất, Việt Nam đã nỗ lực hoàn thiện hệ thống pháp luật về chống khai thác IUU. Ngay sau khi nhận thẻ vàng, Việt Nam đã thông qua Luật Thủy sản vào ngày 21/11/2017. Luật Thủy sản 2017 có sự bổ sung so với Luật Thủy sản 2003, trong đó, Luật đã luật hóa các nội dung liên quan đến chống khai thác IUU, bao gồm cả các khuyến nghị của EC. Các khuyến nghị đó được thể hiện trong các nội dung: Quy định số lượng và phân bổ hạn ngạch giấy phép khai thác của tàu theo nghề trên các vùng biển và phân cấp cho địa phương để cấp phép cho từng tàu cá; Quy định nội dung quản lý đầu ra theo hạn ngạch các loài di cư và các loài có tính kết đàn; Quy định về chế tài với chủ tàu, thuyền trưởng vi phạm.[5]

Ngoài Luật Thủy sản 2017, Việt Nam còn đưa ra nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác về chống IUU. Một số văn bản có thể kể đến như: Nghị định số 26/2019/NĐ-CP của Chính phủ về quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Thủy sản, được sửa đổi bổ sung bằng Nghị định số 37/2024/NĐ-CP,[6] Nghị quyết 04/2024/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án Nhân dân tối cao về Hướng dẫn áp dụng một số quy định của Bộ Luật hình sự về truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi liên quan đến khai thác, mua bán, vận chuyển trái phép thủy sản.[7] Những nỗ lực hoàn thiện hệ thống pháp luật nêu trên đã tạo ra cơ sở pháp lý cho công tác quản lý, giám sát và xử lý vi phạm, từ đó nâng cao hiệu quả phòng, chống khai thác IUU tại Việt Nam.

Thứ hai, Việt Nam đã tăng cường các biện pháp quản lý, giám sát và kiểm soát hoạt động tàu cá. Trước hết, Chính phủ đã chủ động cắt giảm 10% mỗi năm quy mô đội tàu cá đến năm 2030 nhằm làm giảm cường lực khai thác. Theo đó, số lượng tàu cá của Việt Nam đã giảm từ gần 110.000 tàu (2017) xuống 80.003 tàu (2026).[8][9] Không chỉ vậy, Việt Nam còn tăng cường kiểm soát tàu cá thông qua việc hoàn thiện cơ sở dữ liệu tàu cá quốc gia (VNFishbase), đồng thời tích hợp sử dụng ứng dụng VNeID để thực hiện đăng ký tàu cá, khai thác thủy sản.[10] Các tàu cũng được yêu cầu lắp đặt hệ thống giám sát hành trình (VMS) nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc kiểm soát tàu cá của cơ quan chức năng. Đối với các tàu cá “03 không” (không đăng ký, không đăng kiểm, không có giấy phép khai thác hải sản), Chính phủ đã chỉ đạo các Bộ, Ban, Ngành quyết liệt rà soát và xử lý theo quy định của pháp luật.[11]  

Thứ ba, Việt Nam tăng cường truy xuất nguồn gốc và chứng nhận thủy sản khai thác trong nước và nhập khẩu. Cụ thể, Việt Nam đã ra Thông tư số 21/2018/TT-BNNPTNT (sau được thay thế bởi Thông tư số 81/2025/TT-BNNMT), trong đó quy định tàu cá phải ghi, nộp báo cáo, nhật ký khai thác, đồng thời nêu rõ thẩm quyền của các cơ quan chức năng trong việc xác nhận nguyên liệu, chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác.[12][13] Năm 2026, Việt Nam triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử (eCDT) và yêu cầu các tàu cá khai báo xuất, nhập cảng, truy xuất nguồn gốc thủy sản thông qua hệ thống này.[14] Đây được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao tính minh bạch của hoạt động khai thác thủy sản tại Việt Nam.

Về đối ngoại, Việt Nam đã đẩy mạnh hợp tác phòng, chống khai thác IUU ở cả hai cấp độ song phương và đa phương.

Ở cấp độ song phương, trước hết, đối với các nước Đông Nam Á, Việt Nam tăng cường hợp tác về phòng, chống IUU trong các Nhóm công tác chuyên ngành với một số nước như Philippines, Thái Lan, Malaysia. Không chỉ vậy, Việt Nam còn duy trì và thiết lập đường dây nóng về IUU với Philippines, Brunei và Malaysia, qua đó tạo kênh liên lạc trực tiếp giữa các cơ quan chức năng, hỗ trợ trao đổi thông tin và phối hợp xử lý kịp thời các vụ việc phát sinh. Ngoài ra, năm 2023, Việt Nam và Indonesia đã ký kết ở cấp Chính phủ Tuyên bố chung về Hợp tác quốc tế tự nguyện chống khai thác IUU; hai bên hiện vẫn đàm phán để tiến tới thiết lập đường dây nóng.[15]

Đối với các đối tác ngoài khu vực, Việt Nam chú trọng hợp tác phòng, chống IUU với EU. Bên cạnh việc luật hóa các khuyến nghị của EC, Việt Nam còn tích cực duy trì thảo luận, trao đổi kinh nghiệm cùng EU, đồng thời đã có 5 lần tiếp đón các đoàn thanh tra của EC đến kiểm tra công tác chống khai thác IUU.[16] Ngoài ra, Việt Nam còn ký kết các Bản ghi nhớ về chống khai thác IUU với Australia và Mỹ,[15] đồng thời được hai nước này hỗ trợ huấn luyện, nâng cao năng lực cho các cơ quan chức năng.[17][18]

Ở cấp độ đa phương, Việt Nam chủ động tham gia và thúc đẩy nhiều sáng kiến về quản lý nghề cá và chống khai thác IUU. Tại ASEAN, Việt Nam đã tham gia tích cực và chủ trì xây dựng sáng kiến “Xây dựng lộ trình chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định trong ASEAN giai đoạn 2020-2025”. Việt Nam cũng hợp tác với Trung tâm Phát triển Ngư nghiệp Đông Nam Á (SEAFDEC), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) để triển khai các biện pháp quốc gia có cảng, truy xuất nguồn gốc điện tử, chuyển tải trên biển. Ngoài ra, Việt Nam còn tích cực trao đổi thông tin về chống khai thác IUU trong các thể chế đa phương như: Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC), Tổ chức Hàng hải quốc tế (IMO), Kế hoạch hành động khu vực nhằm thúc đẩy thực hành nghề cá có trách nhiệm và chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định ở khu vực Đông Nam Á (RPOA-IUU).[15]

IUU là một thách thức xuyên biên giới, yêu cầu sự phối hợp giải quyết của nhiều quốc gia. Do đó, việc tích cực hợp tác song phương và đa phương về chống khai thác IUU một mặt giúp các lực lượng chức năng của Việt Nam nâng cao năng lực xử lý, phòng, chống các hành vi IUU; mặt khác thể hiện trách nhiệm của Việt Nam trong việc giải quyết các thách thức chung của khu vực.  

Một vài nhận xét

Về thành tựu, các chính sách về phòng, chống IUU của Việt Nam đã đạt được những bước tiến đáng kể. Trước hết, công tác quản lý đội tàu đã được nâng cao, theo đó tỉ lệ lắp đặt VMS đối với các tàu cá dài 15m trở lên đã đạt 98,97% (số liệu 2026). Đến ngày 30/9/2026, thống kê ghi nhận cả nước có 80.003 tàu cá được cập nhật trên VNFishable, trong đó tỷ lệ cấp phép khai thác đạt khoảng 96%.[19] Một số địa phương như Thành phố Hồ Chí Minh, Hải Phòng và Quảng Ninh đã làm sạch và cập nhật 100% dữ liệu tàu cá trên hệ thống. Quan trọng hơn, số lượng ngư dân bị nước ngoài bắt giữ do vi phạm IUU đã giảm rõ rệt, từ 1218 người (2017) xuống 550 người (2023 - 2/2024).[20][21] Những con số trên cho thấy chính sách của Việt Nam về chống IUU đang phát huy hiệu quả. Nỗ lực ấy của Việt Nam đã được EC ghi nhận trong chuyến thanh tra về công tác chống IUU lần thứ 5 vào tháng 3/2026.[22]

Về hạn chế, trước hết, mặc dù số tàu cá/ngư dân Việt Nam vi phạm IUU đã giảm, song xu hướng này diễn ra không đều. Cụ thể, trong bốn tháng đầu năm 2024, số tàu cá Việt Nam bị vệ tinh phát hiện trong EEZ của Indonesia bất ngờ tăng trở lại, đạt 95 tàu, cao hơn đáng kể so với khoảng 30 tàu trong cùng kỳ năm trước.[23] Bên cạnh đó, Việt Nam vẫn chưa thành công gỡ bỏ thẻ vàng của EC. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nguyên nhân được cho là bởi năng lực thực thi pháp luật và nguồn lực triển khai của nước ta còn hạn chế. Cụ thể, một số địa phương vẫn chưa thực hiện nghiêm túc việc đánh dấu, ghi biển số đăng ký và kiểm soát xuất nhập bến của tàu cá; việc truy xuất nguồn gốc nguyên liệu thủy sản nhập khẩu bằng chưa chặt chẽ; tiến độ xử lý vi phạm còn chậm; dữ liệu chưa được cập nhật đầy đủ theo yêu cầu của EC; hạ tầng cảng cá, công nghệ giám sát và nhân lực quản lý chưa đáp ứng yêu cầu.[24] Đây chính là những thách thức lớn đối với nỗ lực của Việt Nam trong việc gỡ thẻ vàng nói riêng và phòng, chống IUU nói chung.

Như vậy, kể từ khi nhận thẻ vàng của EC vào năm 2017, Việt Nam đã có những nỗ lực đáng ghi nhận trong phòng, chống khai thác IUU. Các chính sách được triển khai ở cả hai phương diện đối nội và đối ngoại, từ hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường quản lý tàu cá, truy xuất nguồn gốc và chứng nhận thủy sản, đến các hoạt động hợp tác song phương và đa phương. Những nỗ lực ấy đã mang về một số kết quả tích cực, song vẫn còn tồn tại nhiều thách thức do những hạn chế của công tác thực thi pháp luật và nguồn lực triển khai. Trong thời gian tới, Việt Nam cần tiếp tục triển khai đồng bộ các giải pháp từ Trung ương đến địa phương, đồng thời bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và sự thực thi đúng pháp luật, có hiệu quả của các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan. 

TÀI LIỆU THAM KHẢO:

[1] Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam. “Sách Trắng về Chống khai thác IUU ở Việt Nam.” Sách trắng. 12/1/2018. https://vasep.com.vn/DATA/IMAGES/2020/11/14/20201114140723770sach-trang-ve-chong-khai-thac-iuu-o-viet-nam-1-0.pdf.

[2] Malay Mail. “MMEA: Most foreign fishermen encroaching Sarawak waters are Vietnamese.” Malay Mail, June 26, 2017. https://www.malaymail.com/news/malaysia/2017/06/26/mmea-most-foreign-fishermen-encroaching-sarawak-waters-are-vietnamese/1407659.

[3] Vinata, Ria Tri, and Masitha Tismananda Kumala. “Joint Security Efforts to Combat IUU Fishing in the Waters of Indonesia.” Lex Portus 9, no. 3 (August 2023). https://doi.org/10.26886/2524-101x.9.3.2023.3.

[4] European Parliament. Illegal, unreported and unregulated fishing: The EU carding system. European Parliament, 2026. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2026/783502/CASP_ATA%282026%29783502_EN.pdf?utm_source=chatgpt.com.

[5] Đỗ Hương. “Luật Thủy sản sửa đổi: Chi tiết và tăng nặng xử phạt.” Báo Chính Phủ, 22/11/2017. https://baochinhphu.vn/luat-thuy-san-sua-doi-chi-tiet-va-tang-nang-xu-phat-102230656.htm.

[6] Nghị định 37/2024/NĐ-CP về Sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 26/2019/NĐ-CP ngày 08 tháng 3 năm 2019 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Thủy sản do Chính phủ ban hành (2024). https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2024/4/37-nd-cp.signed.pdf.

[7] Nghị quyết 04/2024/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng quy định của Bộ luật Hình sự về truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi liên quan đến khai thác, mua bán, vận chuyển trái phép thủy sản do Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao ban hành (2024). https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Bo-may-hanh-chinh/Nghi-quyet-04-2024-NQ-HDTP-ap-dung-Bo-luat-Hinh-su-truy-cuu-hanh-vi-mua-ban-trai-phep-thuy-san-614049.aspx.

[8] Nguyễn Khắc Vượt. “Thực trạng và giải pháp phòng, chống IUU tại Việt Nam.” Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, 9/1/2025. https://lapphap.vn/Pages/TinTuc/212056/Thuc-trang-va-giai-phap-phong--chong-IUU-tai-Viet-Nam.html.

[9] VOV. “Chi tiết cơ cấu phân bổ các nhóm tàu cá tại các địa phương.” Báo Điện tử VOV, 13/10/2026. https://vov.vn/kinh-te/chi-tiet-co-cau-phan-bo-cac-nhom-tau-ca-tai-cac-dia-phuong-post1340813.vov.

[10] Báo Chính phủ. “Tích hợp tài khoản VNeID đăng ký tàu cá, khai thác thuỷ sản.” Xây dựng chính sách, pháp luật, 10/4/2024. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/truoc-1-7-tich-hop-tai-khoan-vneid-thuc-hien-cac-thu-tuc-ve-dang-ky-tau-ca-khai-thac-thuy-san-119240409095910724.htm.

[11] Báo Chính phủ. “Thủ tướng Chính phủ yêu cầu xử lý dứt điểm tàu cá "03 không" trước 20/11/2024.” Báo Chính phủ, 4/11/2024. https://baochinhphu.vn/thu-tuong-chinh-phu-yeu-cau-xu-ly-dut-diem-tau-ca-03-khong-truoc-20-11-2024-102241104163710244.htm.

[12] Thông tư 21/2018/TT-BNNPTNT về Quy định ghi, nộp bắt kỳ, báo cáo khai thác thủy sản; công bố cảng cá chỉ định xác nhận nguồn gốc thủy sản từ khai thác; danh sách các tàu cá khai thác thủy sản bất hợp pháp; xác nhận nguyên liệu, chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác do Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành (2018). https://hue.gov.vn/Portals/0/VBPL/2019/2/21.2018_1_30_1_2019_08_40_24_971_SA.pdf.

[13] Thông tư 81/2025/TT-BNNMT về Quy định ghi, nộp báo cáo, nhật ký khai thác thủy sản; kiểm tra tàu cá và giám sát sản lượng thủy sản tại cảng cá; danh sách tàu cá khai thác thủy sản bất hợp pháp; xác nhận nguyên liệu, chứng nhận nguồn gốc thủy sản khai thác do Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành (2025).

[14] Báo Chính phủ.  “Triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử.” Báo Chính phủ, 2/4/2026. https://baochinhphu.vn/trien-khai-he-thong-truy-xuat-nguon-goc-thuy-san-khai-thac-dien-tu-102260402171022493.htm.

[15] Quang Phong và nhóm PV, BTV. “Việt Nam chủ động hợp tác với nhiều quốc gia quyết tâm chống khai thác IUU.” VietNamNet, 10/8/2023. https://vietnamnet.vn/viet-nam-chu-dong-hop-tac-voi-nhieu-quoc-gia-quyet-tam-chong-khai-thac-iuu-2235132.html.

[16] Phạm Tiếp. “Việt Nam hợp tác với EU trong chống khai thác IUU bằng tinh thần cầu thị.” Cổng thông tin điện tử Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, 19/3/2026.

[17] Vietnam+. “Australia shares experience in IUU fishing combat with Vietnam.” Vietnam+, 3/7/2024. https://en.vietnamplus.vn/australia-shares-experience-in-iuu-fishing-combat-with-vietnam-post289578.vnp.

[18] U.S. Mission Vietnam. “United States to Provide $12.5 Million Enhance Vietnam’s Maritime Law Enforcement Capabilities and Combat IUU Fishing.” U.S. Embassy & Consulate in Vietnam, December 5, 2024. https://vn.usembassy.gov/united-states-to-provide-12-5-million-enhance-vietnams-maritime-law-enforcement-capabilities-and-combat-iuu-fishing/.

[19] Kim Bảo. “Tập trung thực hiện mục tiêu '5 không' trong công tác chống khai thác IUU.” Trang thông tin điện tử VPUBND Tỉnh Đắk Lắk, 13/10/2026. https://vpubnd.daklak.gov.vn/tap-trung-thuc-hien-muc-tieu-5-khong-trong-cong-tac-chong-khai-thac-iuu-18596.html.

[20] Hoàng Trung. “Hơn 1.200 ngư dân Việt bị nước ngoài bắt giữ, phạt tiền.” Báo Tuổi Trẻ, 15/12/2017. https://tuoitre.vn/hon-1-200-ngu-dan-viet-bi-nuoc-ngoai-bat-giu-phat-tien-20171215175116069.htm.

[21] Quốc Trinh. “Kiên quyết xử lý tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài.” Báo Nhân Dân, 5/2/2024. https://nhandan.vn/kien-quyet-xu-ly-tau-ca-vi-pham-vung-bien-nuoc-ngoai-post795392.html.

[22] Bình Giang. “Đoàn thanh tra EC ghi nhận nỗ lực của Việt Nam về chống khai thác IUU.” Báo Tiền Phong, 19/3/2026. https://tienphong.vn/doan-thanh-tra-ec-ghi-nhan-no-luc-cua-viet-nam-ve-chong-khai-thac-iuu-post1828762.tpo.

[23] Wang Tengfei. “Vietnam’s Illegal Fishing Activities in Continued to Pose a Threat to Regional Maritime Security In 2023–2024.” 南海战略态势感知计划, May 21, 2025. https://www.scspi.org/en/dtfx/vietnam%E2%80%99s-illegal-fishing-activities-continued-pose-threat-regional-maritime-security-2023%E2%80%932024.

[24] Chu Khôi. “Siết kỷ luật, hành động đến cùng để gỡ “thẻ vàng” IUU.” VnEconomy, 17/4/2026. https://vneconomy.vn/siet-ky-luat-hanh-dong-den-cung-de-go-the-vang-iuu.htm.