M ở đầu

Khảo cổ học tiền sử khu vực thượng du sông Đà được mở đầu với phát hiện và khai quật di chỉ mái đá Bản Mòn năm 1927 (M. Colani 1927). Tiếp theo, trong những năm 1960, các nhà Khảo cổ học Việt Nam đã tiến hành các cuộc điền dã, phát hiện và khai quật một loạt các di chỉ như Nậm Tun, Thẩm Khương (Lai Châu), Bản Phố, Sập Việt, Cụm Đồn và Hang Pông (Sơn La). Đặc biệt, trong khoảng hai thập niên gần đây, qua công tác điều tra khảo cổ học vùng lòng hồ các nhà máy thủy điện Sơn La, Huổi Quảng-Bản Chát và Lai Châu trên địa bàn ba tỉnh Lai Châu, Điện Biên và Sơn La đã phát hiện hơn 100 di tích khảo cổ học, đều thuộc về thời tiền sử, phân bố trong hang động/mái đá và trên các thềm sông suối, trong số đó 52 địa điểm đã được khai quật (Nguyễn Khắc Sử 2011; Bùi Văn Liêm 2014; Bùi Văn Liêm, Nguyễn Thơ Đình 2015; Phạm Thanh Sơn 2022; Nguyễn Gia Đối, Lê Hải Đăng 2011).

Hệ thống di tích tiền sử ở thượng du sông Đà thuộc nhiều giai đoạn, trước đây biết đến các di tích có niên đại cuối Pleistocene - đầu Holocene và Hậu kỳ Đá mới; những phát hiện, khai quật, nghiên cứu gần đây bổ sung thêm sự tồn tại của một giai đoạn Trung kỳ Đá mới ở khu vực này (Nguyễn Gia Đối 2010; Lê Hải Đăng 2012; 2017 và 2023). Diễn trình tiền sử khu vực có những nội dung chính như sau.

1. C ơ tầng Tiền Hòa Bình - Hòa Bình

Vào những năm 1970, khi phân định niên đại cho tiền sử Tây Bắc qua kết quả khai quật các di tích Nậm Tun, Hang Pông, Bản Phố, các nhà nghiên cứu đã đưa ra hai giai đoạn phát triển sớm - muộn cho khu vực này. Giai đoạn sớm thuộc Hậu kỳ Đá cũ tương đương văn hóa Sơn Vi, thậm chí có thể sớm hơn Sơn Vi và giai đoạn muộn thuộc Hậu kỳ Đá mới (Nguyễn Xuân Diệu 1973; Võ Quý 1990).

Sau đó, khi khai quật mái đá Thẩm Khương những người khai quật xếp Thẩm Khương vào văn hóa Hòa Bình nhưng lưu ý rằng trong số công cụ ghè đẽo có những chiếc thuộc giai đoạn Tiền Hòa Bình. Thẩm Khương có quan hệ truyền thống với Nậm Tun phản ánh đặc thù địa phương của miền Tây Bắc (Chử Văn Tần 1976). Và, tiếp sau đó, căn cứ vào tư liệu di tích Sập Việt, người khai quật xếp địa điểm này vào hai giai đoạn: giai đoạn sớm (Hòa Bình) và giai đoạn muộn Hậu kỳ Đá mới-Sơ kỳ Kim khí (Chử Văn Tần 1992).

Trên cơ sở các đơn vị địa hình karst và lưu vực sông kết hợp với đặc trưng tổ hợp di vật đá, Nguyễn Khắc Sử đã xác nhận nhóm di tích Tây Bắc sông Đà nằm giữa đường phân thủy sông Mã và sông Đà là cao nguyên Mộc Châu - Sơn La thuộc 1 trong 4 nhóm loại hình địa phương của văn hóa Hòa Bình (Nguyễn Khắc Sử 1992).

Dưới đây chúng ta cùng xem xét lại tư liệu một số trường hợp di tích hang động, mái đá ở khu vực thượng du sông Đà.

Hang Nậm Tun khai quật năm 1973 có địa tầng dày 1,5m, gồm hai tầng văn hóa rõ rệt ứng với hai giai đoạn trước văn hóa Hòa Bình và giai đoạn hậu kỳ Đá mới - sơ kỳ Kim khí. Điều đáng lưu ý là theo xác định của những người khai quật thì lớp văn hóa thuộc tầng trên vẫn có một số công cụ cuội ghè đẽo, 3 rìu đá mài toàn thân (1 khuôn đúc hai mang bằng đá, 1 hạt chuỗi bằng ngọc bích màu xanh) và 10 mảnh gốm trang trí văn khắc vạch, văn thừng (Võ Quý 1976). Sưu tập công cụ ghè đẽo ở lớp dưới Nậm Tun rất thô, phần lớn là các chopper ghè một đầu, kích thước lớn, chỉ có một vài công cụ hình đĩa kiểu Hòa Bình kích thước nhỏ và một số công cụ mảnh tước tu chỉnh rìa lưỡi. Di tích mái đá Thẩm Khương khai quật năm 1974, niên đại tuyệt đối được phân tích ở Cộng hòa Dân chủ Đức cho tuổi sớm nhất là 33.150 ± 2500BP. T heo những người khai quật thì đây là di tích thuộc nhóm văn hóa Hòa Bình với các giai đoạn Tiền Hòa Bình - Hòa Bình và giai đoạn muộn thuộc về Đá mới và sơ kỳ Kim khí. Ở đây có mặt với số lượng không ít những công cụ truyền thống chopper, cùng kỹ thuật ghè đẽo tách mảnh tước gợi ra mối quan hệ truyền thống giữa Thẩm Khương và Nậm Tun. Truyền thống đó phản ánh đặc thù địa phương của miền Tây Bắc (Chử Văn Tần 1976). Tư liệu ở Thẩm Khương cho biết có 4 mộ táng, phân bố tập trung ở phía cửa, ba trong số đó thuộc thời đại Đá mới, một thuộc thời đại Kim khí. Di cốt người mủn nát, chỉ còn lại một số răng. Di cốt người thời đại Kim khí mang yếu tố Ausralo-Negroid đậm nét Mongoloid (Nguyễn Lân Cường 1976).

Di chỉ mái đá Lán Mỏ được phát hiện năm 1997, căn cứ vào những dữ liệu thu được những người phát hiện đã nhận định mái đá Lán Mỏ là di tích Hòa Bình (Bùi Vinh và nnk 1998). Di tích được khai quật năm 2008, có địa tầng dày 1,2m, tương đối nguyên vẹn. Địa tầng hố khai quật Lán Mỏ được chia thành 3 lớp như sau: Lớp dưới cùng (độ sâu 1,0m - 1,2m), đất sét vôi, màu nâu sẫm lẫn nhiều mảnh dăm đá vôi, đã bị laterite, đôi chỗ là sét vôi, loang lổ; lớp giữa (độ sâu 0,5m - 1,0m), đất sét vôi, màu nâu sẫm, lẫn nhiều mảnh dăm đá vôi, đất không bị laterite; lớp trên cùng dày (dày 0,2m - 0,5m), đất sét vôi, màu nâu tơi, xốp hơn, lẫn nhiều vỏ ốc. Di vật đá có 16.813 chiếc, gồm 977 công cụ và 15.836 mảnh phế liệu. Loại hình công cụ đá gồm 4 nhóm, trong đó nhóm công cụ cuội ghè đẽo có 232 chiếc, chiếm đa số là các loại hình rìa ngang, rìa dọc, phần tư hòn cuội; nhóm công cụ ghè mang đặc trưng kỹ nghệ Hòa Bình như hình đĩa, bầu dục, móng ngựa, rìu ngắn có 101 chiếc, chiếm 10,3%; nhóm công cụ mảnh và không định hình có 625 chiếc; nhóm rìu mài toàn thân có 12 chiếc. Những công cụ cuội ghè đẽo thô chủ yếu phân bố ở các lớp dưới và giữa, chúng có kích thước tương đối lớn, ghè tạo rìa lưỡi ngang, rìa lưỡi dọc và phần tư cuội bằng đá quartz, quartzite, basalt. Những công cụ ghè nhỏ, tu chỉnh cẩn thận thường ở lớp giữa gồm các loại công cụ hình bàn là, hình bầu dục, hình đĩa, rìu ngắn, được làm từ cuội hoặc cuội bổ, kích thước nhỏ nhắn, hình dáng ổn định, với chất liệu đá rhyolite, basalt... Ngoài di vật đá, ở đây có công cụ nạo bằng vỏ trai; 1 vỏ ốc biển làm trang sức; 5 dọi xe sợi bằng đất nung; 73 mảnh gốm. Kết quả phân tích các mẫu than thu được qua các độ sâu bằng phương pháp C14 ở Lán Mỏ như sau: Độ sâu 0,4m-0,6m (8.500±60); 0,6m-0,8m ( 9.840±175); 0,8m-1,0m ( 10.660±145); 1,0m-1,2m (10.990±210); 1,2m-1,4m (12.760±210); 1,4m -1,6m (14.067±30). Những người khai quật cho rằng niên đại của di tích Lán Mỏ trong khoảng Hậu kỳ Đá cũ - Sơ kỳ Đá mới, không giống kỹ nghệ Sơn Vi và Hòa Bình (Nguyễn Khắc Sử, Bùi Văn Liêm 2011).

Khi nghiên cứu tư liệu cụm di tích Lán Mỏ, Lán Đanh và Lán Hạ, có ý kiến nhận định Lán Mỏ thuộc về cơ tầng Hòa Bình và Lán Đanh, Lán Hạ là những địa điểm hậu Hòa Bình, thuộc về giai đoạn cuối trung kỳ Đá mới - đầu hậu kỳ Đá mới (Nguyễn Gia Đối 2010).

Xem xét lại những tư liệu chính về khảo cổ học giai đoạn cuối Pleistocene - đầu Holocene ở khu vực Tây Bắc cho thấy sự hiện diện của cơ tầng Tiền Hòa Bình và Hòa Bình ở khu vực này. Một số di tích có thể thuộc giai đoạn Tiền Hòa Bình/Hòa Bình sớm có thể thấy ở mức dưới tầng văn hóa của Thẩm Khương, Nậm Tun, Đán Min, Hang Pông, với khung niên đại khoảng 33.000-15.000 năm BP. Kỹ nghệ đá giai đoạn này phổ biến là các công cụ ghè thô, trong đó phần nhiều là các chopper rìa ngang, ngoài ra cũng đã xuất hiện một số ít công cụ kiểu Hòa Bình như công cụ hình đĩa, bầu dục, rìu ngắn, công cụ mảnh tước tu chỉnh và kỹ thuật bổ cuội. Giai đoạn Hòa Bình điển hình hay Hòa Bình phát triển thấy ở mức giữa của các di tích nói trên và ở mức dưới các di tích như Lán Mỏ (14.067±30 BP; BP; 12.760±210;10.990±210 BP), Thẩm Púa (15.308 ±39BP; 14.333±51BP; 12.577±37BP), Sập Việt... Khung niên đại cho giai đoạn này vào khoảng sau 15.000 đến 12.000 năm BP (Lê Hải Đăng và nnk 2023). Công cụ đá giai đoạn này có sự gia tăng nhất định công cụ kiều Hòa Bình, công cụ mảnh và kỹ thuật bổ cuội, nhưng các loại công cụ truyền thống kiểu chopper vẫn chiếm tỷ lệ cao. Giai đoạn Hòa Bình muộn c ó thể thấy ở mức giữa-trên của các di tích Lán Mỏ (8.500±60 BP; 9.840±175 BP; 10.660±145 BP; 10.990±210 BP, Thẩm Púa (11.971±36 BP; 9.322±38 BP), Hang Pông, Sập Việt, Bản Phố, mức dưới Huổi Ca, Huổi Le 1, Huổi Le 2, Nậm Cha, Tà Vải 1.v.v. Khung niên đại của giai đoạn này vào khoảng sau 12.000 đến 7.000 năm BP. Giai đoạn này bên cạnh các nhóm cư dân vẫn sống trong hang động/mái đá, thì đã có nhiều nhóm cư dân đã ra cư trú trên các thềm sông. Kỹ nghệ đá giai đoạn này một mặt vẫn bảo lưu khá đậm truyền thống công cụ hạch cuội ghè đẽo thô sơ nhưng mặt khác đã phổ biến hơn các công cụ Hòa Bình được làm từ mảnh cuội bổ và rìu mài bộ phận.

Có thể nói sự tồn tại của cơ tầng Hoabinhian ở khu vực thượng du sông Đà là hiện hữu, ở đây cũng có các đại diện của giai đoạn Tiền Hòa Bình/Hòa Bình sớm-giữa (Hòa Bình Pleistocene) và giai đoạn Hòa Bình muộn (Hòa Bình Holocene). Tuy nhiên, nó không thực sự giống với kỹ nghệ Hòa Bình ở khu vực sơn khối đá vôi Hòa Bình hay Thanh Hóa. Điều đó biểu hiện qua kỹ nghệ chế tác đá với tỷ lệ công cụ đặc trưng Hòa Bình khá thấp; công cụ ghè thô kiểu chopper luôn có số lượng vượt trội; kỹ thuật mài và công cụ mài lưỡi chắc chắn đã xuất hiện trong giai đoạn này nhưng mức độ phát triển khá chậm và hạn chế; kỹ thuật tách mảnh từ cuội tảng lớn và công cụ mảnh khá phổ biến. Cư dân tiền sử ở thượng du sông Đà đã bước vào thời đại Đá mới từ những cơ tầng dạng Tiền Hòa Bình - Hòa Bình với những sắc thái riêng mang tính khu vực (Lê Hải Đăng 2017).

2. Giai đoạn Trung kỳ Đá mới ở khu vực thượng du sông Đà qua tư liệu di chỉ Huổi Ca và nhóm di tích cùng bình tuyến

Trước đây, có ý kiến cho rằng, ở khu vực Tây Bắc có hiện tượng “đứt gãy” văn hóa, không có giai đoạn trung kỳ Đá mới (Nguyễn Khắc Sử và nnk 2011). Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu lại gợi ý về khả năng có sự tồn tại một con đường Đá mới hóa sau Hòa Bình diễn ra ngay tại địa bàn hang động thung lũng đá vôi ở khu vực miền Bắc Việt Nam với một bộ phận cư dân văn hóa Hòa Bình vẫn tiếp tục cư trú trong hang động thành cơ tầng đá mới hóa nội tại ngay trên địa bàn cũ vào quãng giai đoạn từ 7.000BP đến 5.000BP (Nguyễn Việt 1984; Bùi Vinh 1984; Chử Văn Tần 1984).

Kết quả thực hiện đề tài cấp Bộ về hậu kỳ Đá mới miền núi phía Bắc Việt Nam do Hà Hữu Nga làm chủ nhiệm năm 1998-1999 đã cho nhận thức mới. Theo đó, ngoài các con đường Đá mới hóa tiêu biểu ở vùng đồng bằng ven biển như Quỳnh Văn, Đa Bút, Cái Bèo, chúng ta biết đến một số dạng tiến triển văn hóa Đá mới ở khu vực miền núi. Khu vực Tây Bắc gồm các tỉnh Điện Biên, Lai Châu và Sơn La, với khoảng 30 địa điểm có di tồn văn hóa Đá mới bao gồm cả di tích hang động và ngoài trời. Khu vực Việt Bắc bao gồm các tỉnh Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang và Tuyên Quang, với một số địa điểm hang động và có khoảng trên 10 địa điểm phát hiện được các di vật của Hậu kỳ Đá mới thuộc văn hóa Hà Giang. Khu vực Đông Bắc lục địa gồm các tỉnh Cao Bằng, Bắc Cạn, Thái Nguyên và Lạng Sơn với hơn 40 địa điểm văn hóa Bắc Sơn và nhiều địa điểm thuộc giai đoạn hậu kỳ Đá mới trong đó nổi bật nhất là những di tích thuộc văn hóa Mai Pha. Một địa bàn phân bố các văn hóa hậu kỳ Đá mới - sơ kỳ Kim khí ở miền núi phía Bắc Việt Nam cho thấy đây không phải là sự ngẫu nhiên, mà nó có tính quy luật rất rõ ràng. Trước hết, nó thể hiện tính đa dạng của các con đường đá mới hóa sau các văn hóa sơ kỳ và trung kỳ đá mới trên toàn miền Bắc Việt Nam. Các quá trình đá mới hóa hay nói cách khác, các quá trình phát triển văn hóa - văn minh nông nghiệp sớm trên đất nước ta không chỉ duy nhất chỉ có định hướng biển, định hướng đồng bằng, mà còn có cả định hướng núi, định hướng thung lũng nữa (Hà Hữu Nga 1998). Quá trình Đá mới hóa của các khu vực này cũng có nhiều khả năng xuất phát từ cơ tầng Hòa Bình - Bắc Sơn nhưng giai đoạn trung kỳ Đá mới hiện chưa thực sự rõ ràng. Đến giai đoạn hậu kỳ Đá mới xuất hiện các nền văn hóa hay các nhóm di tích thể hiện những đặc trưng khu vực, tuy nhiên nó cũng thể hiện các mối liên hệ văn hóa khá rộng rãi với các khu vực khác ở trung du, đồng bằng hay vùng duyên hải. Nhìn chung nhận thức về con đường Đá mới hóa ở miền núi phía Bắc mới chỉ dừng ở mức độ phác họa, trong tương lai cần có những nghiên cứu chuyên sâu và hệ thống hơn nữa (Nguyễn Gia Đối 2010).

Trong khoảng gần hai thập niên trở lại đây, khi khai quật các di tích nằm trong lòng hồ thủy điện ở thượng du sông Đà đã cho thấy sự hiện diện của một cơ tầng trung - hậu kỳ Đá mới trong nhiều địa điểm cả hang động và ngoài trời.

Cùng phân bố trong thung lũng Mường Trai dọc bờ suối Trai với mái đá Lán Mỏ còn có nhóm di tích hang Lán Đanh, hang Lán Hạ. Và xa hơn nhưng cùng ở huyện Mường La còn có di tích hang Hua Bó. Cả ba di tích này đều đã được khai quật, cùng với một số lượng nhất định công cụ đá ghè đẽo còn có những rìu đá hình thang mài toàn thân, mảnh vòng đá, khuyên tai, đồ trang sức bằng xương và gốm thô. Đồ gốm ở các di tích này có độ tương đồng cao về loại hình cũng như chất liệu. Niên đại của hang Lán Đanh theo độ sâu 0,2m-0,4m: 4.500±60; 0,4m-0,6m: 5.140±175; 0,8m-1,0m: 6.090±110BP. Niên đại tuyệt đối của hang Lán Hạ 1 theo độ sâu là độ sâu 0,2m: 3.900 ± 80; 0,3m: 5.140 ± 170; 0,4m: 5.260±75BP (Nguyễn Khắc Sử, Bùi Văn Liêm 2011); (Nguyễn Khắc Sử và nnk 2016) .

Di chỉ Huổi Ca thuộc xã Nậm Mạ, huyện Sìn Hồ (Lai Châu) phân bố trên sườn núi ngay ven bờ sông Đà, có diện tích khoảng 3000m ² . Di chỉ được khai quật năm 2010 thuộc dự án khai quật giải phóng lòng hồ thuỷ điện Sơn La.

Tầng văn hóa di chỉ Huổi Ca dày trên dưới 1,5m, có ba mức chứa di tồn văn hóa của hai giai đoạn phát triển liên tục, trong đó mức sớm thuộc trung kỳ Đá mới; mức muộn thuộc hậu kỳ Đá mới. Đây là một trong những di tích có tầng văn hóa khá dày và ổn định, cho thấy quá trình cư trú ở đây khá dài và liên tục.

Niên đại tuyệt đối AMS được xác định và sau khi hiệu chỉnh ở Huổi Ca là 4.237calBC - 4.050calBC; 3.646calBC - 3.624calBC và 3.620calBC – 3.524calBC. Như vậy, cư dân Huổi Ca giai đoạn sớm nằm trong khung niên đại khoảng 6.250 - 5.540 năm cách ngày nay.

Trong các hố khai quật ở Huổi Ca phát hiện được rất nhiều mảnh hạt quả, chủ yếu là hạt trám (canarium) bị than hoá màu đen ánh như mảnh than đá. Trám là loài cây thích nghi với điều kiện khí hậu nóng ẩm, vì vậy nó phản ánh điều kiện khí hậu khi cư dân Huổi Ca cư trú ở đây thuộc về giai đoạn Holocene, khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, thuận lợi cho sự phát triển của rừng rậm nhiệt đới, cây lá rộng.

Tại di chỉ Huổi Ca phát hiện được khá nhiều cụm đá tập trung, phân bố trên các bề mặt cư trú với diện tích khoảng 1 - 2m ² , thường có quy mô hẹp ở lớp văn hóa bên dưới và phát triển rộng hơn ở các lớp văn hóa bên trên. Trong các cụm đá này phát hiện rất nhiều đá cuội sông, loại đá nguyên liệu dùng để chế tác các loại công cụ cuội ghè đẽo, hạch đá, mảnh tước, hòn ghè, hòn kê… Sự hiện diện của nhiều điểm chế tác đá với các cụm đá tập trung minh chứng cho trật tự ổn định và nguyên vẹn của địa tầng cũng như phản ánh quy trình chế tác đá tại chỗ có tính hệ thống với cường độ cao.

Trong các hố khai quật ở di chỉ Huổi Ca thu được hàng nghìn công cụ đá, mảnh tách, mảnh tước, hạch đá. Nguyên liệu để chế tác công cụ ở Huổi Ca chủ yếu là đá cuội được khai thác từ lòng suối Nậm Mạ và sông Đà với chất liệu chủ yếu là đá basalt, quarzite và trầm tích silic. Trong số di vật đá nói trên thì nhóm công cụ ghè đẽo chiếm đại đa số (chiếm 88,91% tổng số công cụ đá), với các loại hình công cụ chặt đập thô kiểu chopper, công cụ mũi nhọn, công cụ ghè hết một mặt, công cụ ghè hết hai mặt, công cụ mảnh và công cụ không định hình. Số lượng mảnh tước, mảnh tách và hạch đá rất phong phú, chứng tỏ nơi đây diễn ra hoạt động chế tác công cụ đá với cường độ cao, gần với tính chất như một di chỉ xưởng. Ngoài kỹ thuật chế tác công cụ từ cuội nguyên, ở đây còn phổ biến kỹ thuật tách mảnh bằng kỹ thuật bổ cuội từ các hạch cuội lớn, dùng mảnh để chế tác công cụ và đặc biệt là để chế tạo các phác vật rìu. Sự xuất hiện của các phác vật, rìu hình thang chưa mài nhẵn toàn thân và bàn mài ở đây đã chứng tỏ một định hướng của việc chế tác các rìu mài hạn chế - một trong những đặc trưng của giai đoạn trung kỳ Đá mới.

Giai đoạn trung kỳ Đá mới ở thượng du sông Đà với đại diện tiêu biểu là di chỉ Huổi Ca ( mức giữa ) có sự biến đổi của kỹ thuật chế tác đá, mức độ sử dụng cũng được tăng cường đáng kể biểu hiện qua số lượng công cụ và phế thải.

Kỹ thuật ghè công cụ cuội nguyên có biểu hiện suy giảm, trong khi đó thủ pháp bổ cuội và ghè tách mảnh từ hạch cuội khối tảng lớn với kỹ thuật block on block được tăng cường. Điều này dẫn đến hệ quả là số lượng công cụ mảnh cũng tăng lên rõ rệt trong đó có một số loại công cụ kiểu Hòa Bình nhưng khá nhỏ và mỏng mảnh. Kỹ thuật mài với rìu mài đã tương đối phát triển, nhất là giai đoạn muộn. Điểm cần ghi nhận ở đây là loại rìu cuội mài rất hiếm thấy mà phổ biến là loại rìu hình thang mặt cắt hình bầu dục được mài từ những phác vật tu chỉnh từ mảnh tước. Các phác vật và rìu mài hạn chế chưa xóa hết vết ghè đẽo là đặc trưng của giai đoạn này.

Trong các hố khai quật ở Huổi Ca mới tìm thấy 58 mảnh gốm thuộc hai mức văn hóa sớm muộn. Gốm lớp trên là gốm thô, bở, độ nung thấp, dày 0,5 – 0,7cm, màu nâu và đỏ nâu, xương gốm màu đen, lẫn nhiều hạt sạn trắng mica hoặc felspat. Trong số này có 2 mảnh miệng thuộc loại miệng loe gãy, mép miệng vê tròn, 1 mảnh chân đế thuộc loại chân đế thấp. Một số mảnh có văn thừng thô, văn đập gần ô vuông, mặt trong còn dấu vết hòn kê. Gốm lớp dưới hơi mịn và mỏng hơn so với gốm lớp trên, độ dày 0,3 – 0,5cm, chất liệu sét pha cát, độ chọn lọc cao, vài mảnh có vết văn thừng mịn, độ nung thấp nên xương gốm bở có màu nâu. Nhìn chung đồ gốm ở di chỉ Huổi Ca có những nét đặc thù, chưa thể so sánh với các truyền thống gốm sớm nào ở nước ta. Những đặc điểm của đồ gốm ở đây mang tính chất của gốm cuối trung kỳ - đầu hậu kỳ Đá mới vì chất liệu thô, loại hình đơn giản, chưa xuất hiện hoa văn khắc vạch hay in chấm. Đồ gốm giai đoạn này xuất hiện chưa nhiều nhưng khả năng chắc chắn khu vực này có một truyền thống gốm sớm khác với vùng đồng bằng, ven biển (Nguyễn Gia Đối, Lê Hải Đăng 2011).

Về phương thức kinh tế, hái lượm - săn bắt có lẽ vẫn đóng vai trò chủ đạo. Việc đánh bắt cá bằng lưới có biểu hiện rõ ràng thông qua những viên đá được ghè thắt eo giống như những chiếc chì lưới.

Giai đoạn muộn nhất của Huổi Ca với sự xuất hiện rìu mài toàn thân và mảnh vòng/phác vật vòng, có thể đã bước vào đầu hậu kỳ Đá mới, niên đại khoảng sau 5.500 năm BP. Bước vào giai đoạn hậu kỳ Đá mới – sơ kỳ Kim khí ở thượng du sông Đà với những tư liệu thu được từ di chỉ Huổi Ca, Mường Chiên hay Bản Mòn, Tà Vải cũng như những địa điểm khác trong khu vực được xác định bởi những yếu tố rìu hình thang hay tứ giác có góc cạnh vuông vắn khúc triết mài nhẵn bóng. Đây là tiến trình phát triển nội tại của truyền thống chế tác rìu từ giai đoạn trung kỳ Đá mới tiến đến việc hình thành các công xưởng sản xuất loại sản phẩm này như ở Huổi Ca và Mường Chiên. Bên cạnh sự duy trì khá dai dẳng của nhóm công cụ ghè đẽo cuội truyền thống, kỹ thuật chế tác đá cũng có những tiến bộ nhất định với các kỹ thuật như mài, cưa, khoan, đánh bóng… công cụ đá mài và đồ trang sức được tạo tác kỹ hơn, chau chuốt hơn. Rìu có vai xuất hiện muộn hơn, có lẽ thuộc sơ kỳ thời đại Kim khí trở đi và khả năng do giao lưu trao đổi với các nhóm cư dân ở những khu vực khác.

Tư liệu về đồ gốm của giai đoạn này khá rõ ràng, phổ biến là gốm màu nâu xám hay xám đen, hơi cứng, văn thừng hoặc một số mô típ khắc vạch đơn giản hình sóng nước như đã thấy ở Huổi Ca, Nậm Cha, Tà Vải 1 .v.v. Bước sang sơ kỳ Kim khí xuất hiện gốm màu nâu sáng văn khắc vạch in chấm, miết láng kiểu gốm văn hóa Phùng Nguyên.

Đồ trang sức với hai loại chủ yếu là vòng tay và khuyên tai đã được chế tác và sử dụng khá phổ biến. Mức sớm được chế tác bằng kỹ thuật dùi hay đục lỗ và mài sau đó tiếp thu kỹ thuật khoan tách lõi. Một vài địa điểm mà tiêu biểu là Tà Vải I có thể được coi như chuyên về sản xuất đồ trang sức. Nghề thủ công khác như xe sợi dệt vải hoặc đan lưới cũng khá phổ biến. Cho dù khả năng đã xuất hiện sản xuất nông nghiệp nhưng chắc chắn mức độ và phạm vi còn khá hạn chế. Kinh tế khai thác tự nhiên hẳn còn đóng vai trò quan trọng, nhất là việc đánh bắt cá bằng lưới khá phát triển trong giai đoạn này.

Ngoài Huổi Ca, ở vùng thượng du sông Đà còn một loạt các di tích có chứa các di tồn văn hoá của giai đoạn trung kỳ Đá mới như Huổi Le, Huổi Lé, Nậm Dôn, Hát Đấu, Hát Hí, Hát Hỉ, Mường Chiên…

Trong các di tích này thường có một lớp chứa các phác vật rìu hình bầu dục, rìu mài hạn chế gần hình thang, gốm thô nằm cùng với các công cụ ghè đẽo. Ở nhiều địa điểm như Huổi Ca, Mường Chiên, Huổi Le, Hát Hí… xuất hiện rất nhiều hạch đá bằng cuội tảng lớn, nhiều mảnh tách với tính chất như những công xưởng chế tác đá. Một số địa điểm như Huổi Le, Huổi Lé, Huổi Ca có nhiều bàn nghiền lớn, chày nghiền và các tảng đá có nhiều vết lõm nhỏ trên mặt (Nguyễn Gia Đối, Lê Hải Đăng 2010; Lê Hải Đăng 2012).

Kết quả thống kê ở di chỉ Mường Chiên khai quật năm 2008 cho biết, hạch đá và các mảnh tước khá phổ biến trong các hố khai quật ở đây. Đây là những phế phẩm còn lại qua quá trình gia công chế tác đá của con người, với những kỹ thuật tân tiến như bổ cuội, ghè tách mảnh từ cuội tảng, mài, cưa, khoan. Những kỹ thuật chế tác đá ở đây cho thấy cư dân cổ Mường Chiên đã đạt đến trình độ phát triển, chúng hoàn toàn khác với kỹ thuật ghè đẽo thô để tạo ra những công cụ cuội truyền thống của giai đoạn đá cũ hậu kỳ. Điều đáng lưu ý là những hạch đá ở đây hoàn toàn không được sử dụng trực tiếp dạng công cụ hạch, vậy chúng được chế tác ra với mục đích gì? Để giải mã vấn đề này, chúng ta hãy quay trở lại với những phác vật rìu hình thang và những chiếc rìu hình thang và hình tứ giác ở di chỉ này. Xét về các yếu tố, kỹ thuật, chất liệu, kích thước thì giữa nhóm phác vật rìu, rìu mài ở đây có nhiều nét tương đồng với nhóm hạch đá. Như vậy, có nhiều khả năng ở di chỉ Mường Chiên tồn tại và phát triển một giai đoạn văn hóa mang tính chất xưởng gia công chế tác tạo ra hạch đá cho đến hình thành phác vật rìu và sản phẩm cuối cùng là rìu hình thang, rìu hình tứ giác. Tuy nhiên, với sự không cân xứng về số lượng giữa các nhóm di vật này cho thấy chúng vượt xa yêu cầu sử dụng tại chỗ của cư dân Mường Chiên nên rất nhiều khả năng các hạch đá ở đây là nguồn cung cấp nguyên liệu đã qua sơ chế cho các địa điểm khác trong cùng khu vực cũng như có sự liên hệ với những di tích nằm trong nhóm văn hóa Bản Mòn mà học giả người Pháp Colani phát hiện và nghiên cứu từ những năm 1927 - 1928. Trong các địa điểm Nậm Cha, Hát Đấu, Nậm Dôn, Huổi Ca, Huổi Le, Huổi Lé đều phân bố ở thềm cổ bậc hai sông Đà thuộc huyện Sìn Hồ (Lai Châu) và Tủa Chùa (Điện Biên) khá phổ biến những phác vật rìu hình thang và rìu hình tứ giác (Lê Hải Đăng 2016).

Vào các năm 2014 và 2016, chúng tôi đã tiến hành khảo sát, xác định lại cột địa tầng và lấy mẫu than, vỏ ốc ở độ sâu 1,5m của hố khai quật cũ tại hang Nậm Tun, kết quả phân tích cho tuổi 6.560 ± 225BP - 5.840 ± 220BP (Lê Hải Đăng và nnk 2016). Cuộc khai quật lần thứ 2 di tích mái đá Bản Mòn năm 2020 cho biết niên đại tuyệt đối sớm nhất là 7.700BP (Các mẫu được phân tích bởi Paleo Labs AMS thực hiện bởi Quỹ KAKENHI Nhật Bản tài trợ ) (Lê Hải Đăng và nnk 2020). Như vậy, ngay trong một số di tích hang động/mái đá cũng có thể xác nhận một giai đoạn trung kỳ Đá mới trong khu vực.

Việc phân định một giai đoạn trung kỳ Đá mới ở thượng du sông Đà là một nét mới trong nhận thức về tiền sử khu vực. Cho đến nay khảo cổ học mới chỉ biết đến con đường Đá mới hóa sau Hòa Bình - Bắc Sơn ở vùng ven rìa đồng bằng và ven biển như Đa Bút, Cái Bèo, Quỳnh Văn, Bàu Dũ. Nhưng những phát hiện gần đây đã gợi mở khả năng tồn tại những con đường Đá mới hóa khác nằm sâu trong lục địa. Đó là các con đường tiêu biểu như sau Bắc Sơn thuộc lưu vực sông Thương (Bắc Giang), hay các nhóm cư dân trung kỳ Đá mới ở Tây Nguyên thực sự mới được biết đến từ năm 2005 trở lại đây với các di tích Thôn Tám, hang núi lửa C6 (Đắk Nông), Buôn Kiều, Buôn Hàng Năm (Đắk Lắk), Làng Gà (Gia Lai).

Như vậy, chúng ta đã xác lập được giai đoạn trung kỳ Đá mới ở sâu trong đất liền và khu vực thượng du sông Đà mang những đặc thù riêng. Điểm nổi bật trong sắc thái văn hóa ở đây là yếu tố truyền thống được duy trì hết sức đậm đà và lâu dài bên cạnh những tiến triển nội tại và giao lưu, tiếp xúc văn hóa. Chúng ta khó có thể tưởng tượng được rằng trong rất nhiều trường hợp các di tích thuộc giai đoạn hậu kỳ Đá mới và thậm chí bước sang thời đại Kim khí, công cụ ghè đẽo thô sơ kiểu Sơn Vi vẫn chiếm tỷ lệ áp đảo. Như vậy trong một chừng mực nhất định có thể coi đây là một hệ thống văn hóa - Văn hóa Huổi Ca. Phạm vi phân bố của nhóm cư dân “văn hóa Huổi Ca” không chỉ nằm ở thượng du sông Đà mà còn có thể rộng hơn nhiều. Tại di chỉ Cách Tân Kiều (Quảng Tây, Trung Quốc) và một số di chỉ lân cận có đặc trưng di tích, di vật rất gần gũi với Huổi ca. Đó là những công cụ ghè đẽo, công cụ mài hạn chế, phác vật rìu mài hình bầu dục/hình thang, bàn mài, chày nghiền, hòn nghiền, bàn nghiền, hòn kê, đá có lỗ vũm trên mặt, dấu Bắc Sơn, hạt chuỗi thô gần hình trụ, một số ít mảnh đồ gốm văn thừng và đặc biệt là có di tích mộ táng mà người chết được chôn trong tư thế nằm nghiêng co. Khung niên đại tuyệt đối của di chỉ Cách Tân Kiều được xác định cũng khoảng trên dưới 6.000BP (Quảng Tây Văn vật Khảo cổ nghiên cứu sở 2012).

Có lẽ do điều kiện thiên nhiên ưu đãi nên cư dân nhóm di tích trung kỳ Đá mới thượng du sông Đà cư trú khá ổn định. Họ duy trì lối sống săn bắt hái lượm truyền thống từ các nguồn thức ăn động thực vật ở rừng núi, thung lũng và thủy sản dưới sông, với bộ công cụ ghè đẽo là chủ yếu, không phát triển mạnh kỹ thuật mài. Các nhóm cư dân này ban đầu có lẽ chung một cộng đồng huyết thống, sau đó do dân số tăng nên tách thành các các nhóm nhỏ để khai thác nguồn lợi tự nhiên trên các địa bàn thuận lợi, đặc biệt là tại các ngã ba sông – suối. Họ có thể đã biết làm bè mảng để đi lại trên sông, khai thác gỗ, tre, nứa làm lán trại và làm công cụ, dụng cụ sinh hoạt, chính vì vậy đồ gốm kém phát triển, thay vì dùng tre nứa làm đồ đựng và đun nấu. Đây là một ví dụ tiêu biểu của con đường Đá mới hóa trên địa bàn ven sông suối nằm sâu trong đất liền với sự bảo lưu dài kỹ thuật truyền thống thích ứng với môi trường khu vực.

Cư dân nhóm di tích Huổi Ca có mối liên hệ về mặt nguồn gốc với nhóm cư dân hậu kỳ Đá cũ và trực tiếp là với cư dân văn hóa Hòa Bình ở khu vực thượng du sông Đà như Nậm Tun, Thẩm Khương biểu hiện qua loại hình/kỹ thuật chế tác công cụ đá. Ở đây bảo lưu đậm nét truyền thống công cụ ghè đẽo thô sơ kiểu chopper và những công cụ ghè đẽo xung quanh hết một mặt cuội hoặc ghè hai mặt, công cụ mảnh cuội bổ kiểu Hòa Bình. Những hòn cuội dẹt lớn có nhiều lỗ vũm trên mặt ở các di tích Huổi Le, Huổi Lé, Hát Hí…đã xuất hiện khá phổ biến trong các di tích Hòa Bình. Táng tục chôn người chết ở tư thế nằm nghiêng co ở di tích Cách Tân Kiều cũng là bằng chứng quan trọng về sự bảo lưu tập tục, tín ngưỡng truyền thống từ thời văn hóa Hòa Bình.

Với những nguồn tư liệu hiện biết, có thể nói nhóm cư dân trung kỳ Đá mới ở thượng du sông Đà có những đóng góp quan trọng đối với quá trình hình thành các văn hóa hậu kỳ Đá mới - sơ kỳ Kim khí ở châu thổ sông Hồng. Những chiếc rìu mài hạn chế hình thang/bầu dục, những mảnh vòng, phác vật vòng, những mảnh gốm văn thừng mịn/khắc vạch đơn giản có mặt trong các di tích ở khu vực có thể được xem như những tiền thân của văn hóa Phùng Nguyên sau này.

Hiện vật chủ yếu là đồ đá, thứ đến là đồ gốm và cuối cùng là đồ xương. Về loại hình hiện vật đá: tuyệt đại đa số là đồ đá ghè đẽo, đồ đá không qua gia công và nhóm hiện vật mài. Nhóm hiện vật ghè đẽo là sưu tập công cụ cuội ghè đẽo truyền thống còn gọi là nhóm công cụ hạch cuội, thường được ghè ở một mặt viên cuội. Nhóm hiện vật mài gồm có rìu hình thang mài lưỡi, rìu hình thang mài lan thân, rìu mài toàn thân, rìu và cuốc có vai cùng các phác vật của chúng. Các loại vòng tay, khuyên tai cũng được xếp vào nhóm này. Nhóm hiện vật không gia công gồm chày nghiền, hòn nghiền, hòn ghè, hòn kê và các bàn nghiền, bàn mài. Về kỹ thuật chế tác đồ đá: có hai cách chế tác chủ yếu là ghè trực tiếp từ cuội tương tự như cách ghè tạo công cụ của văn hóa Sơn Vi và ghè bổ tạo mảnh từ hạch cuội sau đó từ mảnh cuội ghè thành công cụ. Kỹ thuật bổ mảnh thường là bổ dọc viên cuội hay ghè tách mảnh xung quanh những tảng cuội lớn. Những loại công cụ làm từ mảnh cuội bổ ngày càng nhiều. Công cụ đá mài cũng khá phát triển nhưng loại cuội mài lưỡi rất hiếm, chủ yếu là loại rìu mài có phác vật làm từ mảnh cuội bổ, mảnh tước. Tiếp sau là sự phát triển của các kỹ thuật khác như cưa, khoan, đánh bóng tạo ra rìu mài chau chuốt và những đồ trang sức đẹp.

Đồ gốm có số lượng không nhiều và thường chỉ được tìm thấy ở các lớp trên của di tích còn giữ được địa tầng nguyên vẹn như Huổi Ca, Huổi Le, Tà Vải, Thẩm Tâu, Mường Chiên. Có hai loại gốm chủ yếu: gốm lớp sớm thường mỏng, bở màu nâu hay nâu nhạt và gốm muộn là gốm thô khá dày, hơi cứng, màu nâu xám hay xám đen. Vài địa điểm đã xuất hiện gốm làm bằng bàn xoay và cũng xuất hiện gốm có hoa văn. Hoa văn gốm lớp sớm khá đơn giản chỉ có văn thừng mà chưa có văn khắc vạch hay trang trí khác ; lớp gốm muộn có văn khắc vạch in chấm, miết láng kiểu gốm văn hóa Phùng Nguyên.

Đồ xương chỉ thấy trong một số di tích như Nậm Tun, Hang Tọ, Hát Đấu. Chúng thường là công cụ dạng mũi dùi, đục và mũi nhọn, có một vài chiếc là đồ đeo dạng trang sức, bùa... kỹ thuật chế tác cũng đơn giản. Di chỉ Nậm Tun có tới 43 mũi dùi chế tác bằng xương thú.

Dưới ánh sáng của những nguồn tư liệu mới trong những năm gần đây cho thấy sự hiện diện của một cơ tầng trung - hậu kỳ Đá mới ở khu vực thượng du sông Đà trong nhiều địa điểm cả hang động và ngoài trời. Các nhóm cư dân Trung kỳ Đá mới ở thượng du sông Đà có đóng vai trò quan trọng đối với quá trình hình thành các văn hóa hậu kỳ Đá mới - sơ kỳ Kim khí miền Tây Bắc và cả ở châu thổ sông Hồng. Kết quả của nghiên cứu này góp phần bổ sung vào những khoảng trống trong diễn trình phát triển văn hóa Tiền sử miền Tây Bắc nói riêng và Tiền sử Việt Nam nói chung.

TÀI LIỆU DẪN

1.. BELLWOOD P. ( 2012 ). Vietnam’s place in the prehistory of Easterrn Asia - a multidisciplinary oerspective from the Palaeolithic to the Neolithic . Proceedings of the Intepnational Congess of the Gorth Institute, in Hà Nội.

2. COLANI, M. 1927. L’Age de la pierre dans la province do Hoabinh . MSGI,. XIV, 1, Hanoi.

3. HÀ HỮU NGA 1984. Thời đại Đá mới Việt Nam, môi trường, văn hóa và mô hình tổng quát. Trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1984 , Viện KCH, Hà Nội: 74.

4. HÀ HỮU NGA 1988. Thời đại Đá mới Việt Nam: bản chất và khuynh hướng. Trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1988 , Viện KCH, Hà Nội: 37.

5. HÀ HỮU NGA 1990. Sự hình thành đồng bằng và nhịp điệu của quá trình đá mới hóa ở Việt Nam. Trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1990 , Viện KCH, Hà Nội: 55.

6. HÀ HỮU NGA 1998. Nghiên cứu hậu kỳ thời đại đá mới miền núi phía Bắc Việt Nam . Đề tài khoa học cấp Bộ. Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn Quốc gia.

7. LÊ HẢI ĐĂNG (2017). Khảo cổ học thời đại Đá khu vực thượng du sông Đà. Luận án tiến sĩ khảo cổ học. Tư liệu Viện Khảo cổ học .

8. LÊ HẢI ĐĂNG (2022). Hệ thống di tích khảo cổ học tiền sử khu vực thượng du sông Đà. Trong Khảo cổ học , số 4: 3-16.

9. LÊ HẢI ĐĂNG 2012. Di chỉ Huổi Ca trong bối cảnh tiền sử khu vực thượng du sông Đà, Trong Khảo cổ học, số 1: 3-18.

10. LÊ HẢI ĐĂNG 2015. Di chỉ Phiêng Áng - Tư liệu và giá trị khoa học, Trong Tạp chí Nhân lực và Khoa học xã hội , số 12: 101-108.

11. LÊ HẢI ĐĂNG 2016a. Di chỉ Huổi Han (Lai Châu) - Tư liệu và nhận thức. Trong Khảo cổ học , số 1: 22-28.

12. LÊ HẢI ĐĂNG 2016b. Di chỉ Mường Chiên trong diễn trình phát triển văn hóa vùng Tây Bắc. Trong Tạp chí Nhân lực và Khoa học xã hội , số 6: 112-120.

13. LÊ HẢI ĐĂNG 2016c. Báo cáo kết quả điều tra khảo cổ học thời đại Đá (Lai Châu) , Thư viện Viện Khảo cổ học, Hà Nội.

14. LÊ HẢI ĐĂNG VÀ NNK (2023). Tình hình nghiên cứu hệ thống di tích khảo cổ học tiền sử Điện Biên. Khảo cổ học , số 6: 3-16.

15. LÊ HẢI ĐĂNG, LƯU VĂN PHÚ (2021). Khái quát về hệ thống khảo cổ học tiền sử Lai Châu. Khảo cổ học, số 1: 3-11.

16. LÊ HẢI ĐĂNG, VŨ NGỌC QUANG 2012. Kết quả phân tích địa tầng di chỉ Huổi Ca (Lai Châu). Trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2009 , Nxb. KHXH, Hà Nội: 45-47.

17. NGUYỄN GIA ĐỐI 2003. Khởi nguồn của những con đường Đá mới hóa ở Bắc Trung Bộ Việt Nam. Trong Khảo cổ học , số 3: 8-17.

18. NGUYỄN GIA ĐỐI 2010. Các hình thái kinh tế khai thác và cư trú của cư dân thời đại Đá mới ở bắc Việt Nam. Trong Khảo cổ học , số 1: 86-95.

19. NGUYỄN GIA ĐỐI 2011. Kết quả khai quật địa điểm Tà Vải 1 (Lai Châu). Trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2010 , Nxb. KHXH, Hà Nội: 34-36.

20. NGUYỄN GIA ĐỐI 2014. Văn hóa Phùng Nguyên trong bối cảnh hậu kỳ Đá mới-sơ kỳ Kim khí ở Bắc Việt Nam và Nam Trung Quốc. Trong Khảo cổ học , số 3: 3-29.

21. NGUYỄN KHẮC SỬ 2001. Thử tìm dấu ấn văn hóa Phùng Nguyên ở miền Tây Bắc, trong Tìm hiểu văn hóa Phùng Nguyên . Sở VHTT Phú Thọ: 219-231.

22. NGUYỄN KHẮC SỬ 2014. Tìm hiểu nguồn gốc văn hóa Phùng Nguyên. T rong Khảo cổ học , số 3: 58-70.

23. NGUYỄN KHẮC SỬ, PHAN THANH TOÀN 2011. Ghi chú thêm về tiền sử Tây Bắc sau khai quật di chỉ Hang Tọ 1 và Hang Tọ 2 (Sơn La). trong Khảo cổ học , số 4: 3-13.

24. NGUYỄN KIM DUNG 1983. Hai hệ thống gốm sớm trong thời đại đá mới Việt Nam. Trong Khảo cổ học, số 1: 22-35.

25. NGUYỄN KIM DUNG, NGUYỄN VIỆT 1981. Thử nhìn lại gốm trong các hang động Hòa Bình -Bắc Sơn. Trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 1981 , Viện KCH, Hà Nội: 42.

26. NGUYỄN QUANG MIÊN, LÊ HẢI ĐĂNG 2011. Kết quả phân tích niên đại C ¹⁴ di chỉ Huổi Ca (Lai Châu). Trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2010 , Nxb. KHXH, Hà Nội: 126-128.

27. NGUYỄN QUANG MIÊN, PHAN THANH TOÀN 2011. Về kết quả đo tuổi C14 tại một số di tích ở lòng hồ thủy điện Sơn La. Trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2010 . Nxb. KHXH, Hà Nội: 111-115.

28. NGUYỄN THỊ MAI HƯƠNG 2008. Thực vật thời đại Đá mới ở miền Bắc Việt Nam: những dấu vết của nông nghiệp sơ khai. Trong Khảo cổ học , số 2: 15-24.

29. NGUYỄN THỊ MAI HƯƠNG 200 9. Kết quả phân tích bào tử phấn hoa di chỉ Hang Tọ 2 (Sơn La). T rong những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2009 . Nxb. KHXH, Hà Nội : 117-118.

30. NGUYỄN TRƯỜNG ĐÔNG 2011. Chỉ số rìu và phác vật rìu ở các di chỉ Hát Đấu, Nậm Dôn, Co Đớ và Nậm Cha (Lai Châu). Trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2010 , Nxb. KHXH, Hà Nội: 104-107.

31. NGUYỄN VIỆT 1984. Về những hiện vật “hậu kỳ đá mới” trong các hang động Hòa Bình. Trong Khảo cổ học , số 1-2: 112-114.

32. NGUYỄN XUÂN MẠNH, NGUYỄN THƠ ĐÌNH, VŨ TIẾN ĐỨC 2010 . Kết quả khai quật di chỉ Co Đớ (Lai Châu). Trong Những phát hiện mới về khảo cổ học năm 2010 , Nxb. KHXH, Hà Nội: 31-33.

33. QUẢNG TÂY VĂN VẬT KHẢO CỔ NGHIÊN CỨU SỞ (2012). Bách sắc Cách Tân Kiều . Văn vật xuất bản xã.

34. TRÌNH NĂNG CHUNG (2019) . Văn hóa Hòa Bình ở miền núi Đông Bắc Việt Nam . Khảo cổ học , số 5: 14 - 32 .

35. TRÌNH NĂNG CHUNG (2020) . Văn hóa Hòa Bình - Bắc Sơn ở miền núi Đông Bắc Việt Nam . NXB Khoa học xã hội Hà Nội. Tư liệu Viện Khảo cổ học.

36.. TRỊNH SINH ( 2015). Nghiên cứu, đánh giá giá trị lịch sử-văn hóa các di tích khảo cổ học thời đại Kim khí ở các tỉnh Điện Biên, Sơn La, Lai Châu . Đề tài cấp Bộ, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Tư liệu Viện Khảo cổ học.

37. VÕ QUÝ ( 1999). Về hậu kỳ Đá mới Tây Bắc. T rong Khảo cổ học , số 1: 59-64.

PREHISTORIC ARCHAEOLOGY OF UPPER- ĐÀ RIVER: DATA AND PERCEPTIONS

LÊ HẢI ĐĂNG

The upper-Đà River area is the source of the Đà River in the three provinces of Lai Châu, Điện Biên and Sơn La in Tây Bắc area. This is an important strategic area in terms of Vietnamese economy, society, culture and national security. The comprehensive research on this land - including archaeology to set up a scientific basis for planning socio-economic strategies for this area, including the upper Đà River area, is an urgent requirement for now. With the new data from the archaeological excavation of the prehistoric site system in the upper Đà River area, it is possible to confirm the existence of a mid-neolithic cultural layer that developed directly from the pre-Hòa Bình - Hòa Bình stratum on site, having unique local aspects with the strong preservation of the tradition of pebble chopping tools. With the available data, the mid-neolithic inhabitants in the upper Đà River area made important contributions to the formation of the late Neolithic - early Metal cultures in the Red River Delta. The trapezoidal/oval limited-ground axes, braclete shards and pre-formed bracelets, potsherds with simple fine cordm designs appearing at the sites in the area can be considered as the precursors of the later Phùng Nguyên culture.