Thẻ bài là một tín vật để chứng minh danh tính người có chức phận khi ra vào vào Hoàng thành, Cấm thành hoặc để chuyển tiếp mệnh lệnh của nhà vua trong việc chính sự và quân cơ. Trong lịch sử của các triều đại phong kiến quân chủ ở Việt Nam, thẻ bài đã được sử dụng trong quân cơ và ban thưởng, đến thời Lê sơ chế độ thẻ được ban hành rộng rãi và trở thành cuộc cải cách lớn nhằm kiểm soát và quản lí việc ra vào Hoàng thành và Cấm thành. Về loại hình và chức năng có thể chia thành hai loại chính: Thứ nhất là các tấm thẻ bài ban thưởng bằng vàng (kim bài), bạc (ngân bài) ban cho hoàng tộc hoặc người có công lao lớn; Thứ hai là thẻ bài của tầng lớp quan lại, chức sự quân đội, lính canh và những người phục dịch trong nội cung mà thường xuyên ra vào Hoàng thành và nội đình, thẻ bài này được làm bằng nhiều chất liệu khác nhau (vàng, bạc, đồng, ngà và gỗ) để phân theo thứ bậc. Loại thẻ này chỉ được sử dụng ở kinh đô với mục đích ban đầu là kiểm soát ra vào các cửa của Hoàng thành và Cấm thành. Tuy nhiên, do thẻ ghi rõ chức vụ cũng như phân hiệu và chất liệu nên đã trở thành một vật để xác định vị trí của cá nhân người sử dụng thẻ và trở thành tấm thẻ có quyền lực.

Ngoài những tấm thẻ chức vụ, còn có loại thẻ công vụ dùng để chuyển tiếp mệnh lệnh của nhà vua trong các công việc chính sự, quân cơ hay là tín hiệu để mở cửa thành vào ban đêm, khi vua xuất cung. Loại thẻ này được gọi là nội phù, môn phù. Thẻ này sẽ không bị giới hạn ở kinh đô mà có thể đến bất cư nơi nào mà hoàng đế muốn chuyển tiếp mệnh lệnh.

Để hiểu rõ hơn về hệ thống thẻ bài thời Lê Sơ (1427 - 1527), chuyên đề này sẽ khảo cứu về các loại hình thẻ bài qua tư liệu lịch sử từ đó nghiên cứu về 2 di vật thẻ bài là: Cung nữ xuất mãi bài niên hiệu Quang Thuận thứ 7 (năm 1466) và Tả Kiểm điểm, Cẩm Y Vệ, Đô chỉ huy sứ, Chưởng Vệ Sự, Dương Sơn Bá niên hiệu Hồng Thuận thứ 3 (1512). Thông qua việc khảo cứu này có thể nhận biết những thông tin cơ bản về một số quy cách và chế độ sự dụng thẻ bài chức vụ khi ra vào Hoàng thành và Cấm thành Thăng Long dưới triều đại nhà Lê sơ (1427 -1527).

1. Bối cảnh và sự ra đời của các loại hình thẻ bài thời Lê sơ

Sách Đại Việt sứ ký toàn thư ghi 2 sự kiện quan trọng liên quan đến thẻ bài vào trước thời Lê sơ như sau; niên hiệu Hưng Long thứ 10 (1302), nghịch thần tên là Biếm làm loạn. Sai Phạm Ngũ Lão đi đánh, Biếm bị giết. Phong Phạm Ngũ Lão làm Điện súy, ban cho hổ phù (Đại Việt sử ký toàn thư 1998: 86).

Tháng 11, năm 1351, vua (Trần Dụ Tông) ngự điện Thiên An, duyệt cấm quân ở Long Trì, ban cho Nguyễn Trung Ngạn mặc chiến bào, đội mũ võ, đeo thẻ bài gỗ, nghiên vàng để duyệt cấm quân, định loại hơn kém (Đại Việt sử ký toàn thư 1998:132).

Hổ phù là loại thẻ ban cho những người có công lao lớn hoặc người giữa chức phận quan trọng trong quân đội, còn thẻ gỗ mà Nguyễn Trung Ngạn đeo ở thắt lưng có phải là thẻ đeo ghi phẩm hàm của các quan dưới thời Trần?. Nhìn từ nhiệm vụ Nguyễn Trung Ngạn đang thi hành thì ông đóng vai là một giám khảo chấm bài thi của Cấm quân, do cần sự di chuyển linh hoạt nên Nguyễn Trung Ngạn phải đeo thẻ bài gỗ và nghiên mực vào thắt lưng để tiện cho việc chấm duyệt. Do đó, thẻ gỗ mà Nguyễn Trung Ngạn đeo không phải là thẻ đeo về chức vụ và phẩm trật. Nếu vậy, thẻ bài chức vụ mà các quan đeo vào thắt lưng để ra vào Hoàng thành của Đại Việt ra đời khi nào?. Một vài sự kiện chính sử chép liên quan đến thẻ bài giai đoạn này như sau:

- Khi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đi đến thắng lợi cuối cùng vào năm 1427, vua Lê Thái Tổ xét thưởng chiến công trong trận Thổ Khối thành Đông Quan và ban thưởng ngân bài (銀 牌) và tiền bạc, tơ lụa. Đến năm 1434, các quan triều tham vào chầu qua các cửa Hoàng thành và Cấm thành¹ phải chuyển tâu trước, đợi có sắc chỉ mới được vào (Đại Việt sử ký toàn thư 1998: 320). Ghi chép này cho thấy đến đời vua Lê Thái Tông vẫn chưa ban hành chế độ thẻ bài cho các quan triều tham, triều yết.

Năm 1459, triều đình (Lê sơ) đã xảy ra một biến cố lớn, Lạng Sơn vương Nghi Dân nổi loạn tập hợp hơn 100 thủ hạ thân tín, đang đêm bắc thang trèo qua cửa Đông, kết hợp với nhóm nội ứng lẻn vào cung cấm giết vua và Hoàng T hái hậu ² , tự lập mình làm vua. Sau 8 tháng lên ngôi, ngày 6 tháng 6 năm 1460, các đại thần Nguyễn Xí, Đinh Liệt, Lê Lăng, Lê Niệm... nhân buổi thiết triều đã phối hợp với các tướng lĩnh nhất loạt đóng cửa cung vây bắt Nghi Dân và đồng bọn, trừ khử nhóm biến loạn³ . Sau đó, triều thần đón hoàng tử Lê Tư Thành (Lê Thánh Tông) vào cung cấm, ngày mồng 8, vua lên ngôi ở điện Tường Quang, đổi niên hiệu là Quang Thuận năm thứ nhất (Đại Việt sử ký toàn thư 1998: 389). Qua biến cố Lạng Sơn vương Nghi Dân (1459), vua Lê Thánh Tông rất cảnh giác, một mặt lo gia cố và xây dựng Hoàng Thành và Cung Thành sao cho vững chắc để bảo vệ Hoàng gia và triều đình, mặt khác thực hiện hoàng loạt cải cách về hành chính như thành lập Lục khoa để giám sát Lục bộ và lục tự đóng vai trò là cơ quan giúp việc riêng cho nhà vua... làm cho số lượng quan chế gia tăng đáng kể. Chính vì vậy, cần phải kiểm soát việc ra vào Hoàng thành đối với các quan triều tham, hộ vệ, lính canh và những người phục dịch đều phải đeo thẻ bài khi ra vào Hoàng thành và Cấm thành. Một vài ghi chép của Đại Việt sử ký toàn thư đã cho biết điều đó:

Năm 1467, vua Lê Thánh Tông ra sắc chỉ rằng: Quan triều tham đeo thẻ bài (帶 牌), đi theo hầu thì nên ghi chữ "hỗ tòng" vào thẻ bài⁴ . Đây cũng là lần đầu tiên chính sử đề cập đến việc đeo thẻ bài của các quan triều tham và người theo hầu thì đeo thẻ ghi chữ hỗ tòng. Kể từ năm 1467, Đại Việt sử ký toàn thư chép về sự kiện liên quan đến thẻ bài nhiều hơn;

- Năm 1467, cho Binh bộ thượng thư Nguyễn Vĩnh Tích chơi không vì Vĩnh Tích năm trước đi nhận bạc đút lót của người, nay ủy cho trọng trách Binh tào, lại xin bậy bổng lộc cho một viên Tổng tri, cho nên thu lại thẻ bài (đái bài) vẫn đeo và cho ở không (Đại Việt sử ký toàn thư 1998: 423);

- Năm 1477 (Hồng Đức 8), ra sắc chỉ rằng: Kỳ quân của các ty Hộ vệ, người nào chưa đeo thẻ bài thì quan cai quản ấy cho đeo thẻ bài bằng gỗ theo như quân Hộ vệ (Đại Việt sử ký toàn thư 1998: 470);

- Năm 1483 (Hồng Đức thứ 14), tháng 5 ngày 18, ra sắc chỉ cho chánh quan các sở Tuần tượng, Mã nhàn được đeo thẻ bài vào các buổi triều tham thường lệ, như quy định cho các chánh quan ở năm phủ Đại Việt sử ký toàn thư 1998: 487);

- Cảnh Thống năm thứ 1 (1498), vua Lê Hiến Tông. Mùa xuân, tháng giêng, ngày 16, có sắc dụ cho các ty hộ vệ trong ngoài rằng: Cửa hành cung không nghiêm thì việc canh giữ cung thành không chắc. Nếu gặp khi đại giá đi bái yết sơn lăng thì ba ty Hộ vệ (Thần vũ, Hiệu lực và Điện tiền) càng phải hiệu lệnh cẩn mật, chớ cậy thời bình mà lơ là việc phòng bị. Kinh Thư nói: "Có phòng bị thì không lo ngại". Kinh Dịch nói: "Gõ hiệu canh từng lớp cửa thành để ngăn ngừa kẻ bạo nghịch", chính là nói về điều đó. Nếu thấy đặc chỉ cho gọi người vào, ban ngày thì dùng bài ngà tuyên triệu, có cả cờ lệnh và bài đồng nữa. [Nếu không] thì không được tự tiện mở đóng cửa doanh. Ban đêm thì dùng bài vàng song hổ, có cả cờ lệnh và bài đồng. Nếu không có phù vàng, bài ngà thì nhất thiết không được thi hành. Kẻ nào không nhận rõ thực giả, không theo sắc chỉ, thì bị tội theo quân luật (Đại Việt sử ký toàn thư 1998: 8).

Việc ra vào các cửa kinh thành, hoàng thành và cửa cung còn được quy định bằng một loại thẻ khác gọi là “môn phù”. Quốc triều hình luật , niên hiệu Hồng Đức (1470 - 1497), chương Trá ngụy, điều 4 có quy định “Những kẻ làm giả những môn phù⁵ (門 符) cửa cung điện, cửa hoàng thành, cửa kinh thành cùng là binh phù⁶ của tướng, dịch phù của nha trạm, cờ tiết của sứ giả, đều bị xử chém”.

Như vậy, qua các ghi chép ở trên có thể thấy, thời Lê sơ đã sử dụng nhiều loại thẻ khác nhau như: Ngân bài (1427), bái bài (1462), đái bài (1467, 1477), mộc bài (1477) bài ngà (1498), bài vàng (1498), bài đồng (1498). Ngoài ra còn có các môn phù (1470 - 1497) để đi qua các cửa ở kinh thành; binh phù - nội phù, dịch phù (1470 - 1497) dùng để tuyên triệu hoặc nhận lệnh từ nhà vua. Trong số này, ngân bài dùng trong ban thưởng; bái bài dùng trong các nghi lễ; còn môn phù là một loại thẻ tín hiệu để được phép ra vào các cửa cung điện, cửa hoàng thành, cửa kinh thành ở những công việc khẩn cấp⁷ ; binh phù, nội phù, dịch phù dùng để tuyên triệu hoặc nhận lệnh từ nhà vua trong việc binh cơ mật. Một loại thẻ mới được ban hành rộng rãi dưới triều vua Lê Thánh Tông niên hiệu Quang Thuận gọi là thẻ triều tham dùng cho các quan, người có chức sự, hộ vệ, nghi vệ tham gia các nghi lễ, nghi thức cung đình hoặc nội cung có công việc ra ngoài. Loại thẻ này được đeo ở thắt lưng nên gọi là thẻ thắt lưng - Đái bài (帶 牌)⁸ , dựa vào chức vụ và phẩm trật để có hình thức, chất liệu và hoa văn tương xứng như thẻ mạ vàng, thẻ ngà, thẻ đồng và thẻ gỗ. Tuy nhiên, các ghi chép từ chính sử lại không đề cập đến quy cách chế tạo, kích thước, hoa văn, phân hiệu nên khó có thể hình dung cụ thể về loại thẻ bài này. Do vậy, việc khảo cứu các di vật khảo cổ là một bổ xung hết sức cần thiết.

2. Quy cách bố cục của thẻ bài thời Lê Sơ

2.1. Các phát hiện về di vật thẻ bài thời Lê sơ

Dưới góc độ tài liệu khảo cổ học, cho đến nay đã có 2 thẻ bài thời Lê sơ được phát hiện⁹; một là “Thẻ bài Cẩm Y vệ thời Hồng Thuận năm 1512” được TS. Phạm Quốc Quân giới thiệu vào năm 2012 và chiếc thẻ còn lại là “Thẻ bài Cung nữ niên hiệu Quang Thuận năm 1466” được Viện Khảo cổ học phát hiện năm 2021 tại hố đào phía đông di tích Hậu Lâu thuộc khu vực chính điện Kính Thiên. Sau đây chúng tôi sẽ khảo cứu 2 thẻ bài này để thấy rõ hơn quy chế thẻ bài dưới thời Lê sơ.

2.1.1. Thẻ bài “Cung nữ niên hiệu Quang Thuận thứ 7 (1466)”

- Vị trí phát hiện: Di vật phát hiện tại hố khai quật năm 2020-2021 (ký hiệu 21.ĐKT.H1.L2-3), phía Đông di tích Hậu Lâu, thuộc khu vực nội điện hay hậu điện thời Lê sơ (thế kỷ XV-XVI), Lê Trung hưng (thế kỷ XVII - XVIII) và cả hành cung nội điện thời Nguyễn giai đoạn (1802-1841).

- Hiện trạng và kích thước:

Thẻ làm bằng chất liệu đồng, phôi thẻ cứng, nguyên dáng hơi cong nhẹ, chữ viết rõ nét, qua thời gian dài nằm dưới lòng đất bề mặt thẻ lên màu xanh rêu, có lớp patin mỏng bám phủ một số vị trí bên ngoài.

Thẻ bài hình chữ nhật, chân cắt vuông, hơi thu nhỏ lại ở đầu, đỉnh bo tròn dạng trán bia, dưới đỉnh thẻ 1,3cm có tạo một lỗ nhỏ ở giữa trán, đường kính 0,3cm dùng để buộc dây hoặc sâu vào vòng (theo kiểu móc khóa), kích thước dài 12,5cm ¹⁰ , rộng chân 5cm, đầu rộng 4,5cm, dày 0,1cm (Hình 1).

Thẻ có 2 mặt đều khắc chữ hán, chữ viết đẹp, rõ ràng, đầy đủ dễ đọc, ở giữa mặt chính có khắc 5 chữ, nguyên văn: “宮女出買牌” - phiên âm: Cung nữ xuất mãi bài , mặt sau có 11 chữ xếp thành 2 hàng; hàng bên phải ghi định danh số hiệu, nguyên văn “宫字五號” - phiên âm: cung tự ngũ hiệu, hàng bên trái ghi niên đại tạo khắc “光順 七 年四月造”- phiên âm: Quang Thuận thất niên tứ nguyệt tạo, tức là “tạo tác tháng 4, niên hiệu Quang Thuận thứ 7 (năm 1466)”.

2.1.2. Thẻ bài Cẩm Y vệ thời Hồng Thuận năm 1512

Thẻ bài Cẩm Y vệ thời Hồng Thuận (năm 1512) được nhiều người biết đến tại phòng triển lãm “Cổ vật và những tác phẩm nghệ thuật bằng đá quý” vào dịp xuân Nhâm Thìn 2012 tại số 93 phố Đinh Tiên Hoàng, Hà Nội, là di vật thuộc sở hữu của nhà sưu tầm Dương Minh Chính. Ngay sau đó, TS. Phạm Quốc Quân đã giới thiệu rất tỉ mỉ trong bài viết “ Ghi chú về chiếc thẻ bài thời Lê sơ” đăng trên tạp chí Di sản Văn hóa , số 3 (40) - 2012 ¹¹.

Thẻ có hình bia đá không chân, đầu thẻ bài trang trí in nổi một bông hoa úp ngược nhưng cũng có thể đó là họa tiết khắc họa một chiếc mũ lông của chỉ huy quân đội, đế/đài hoa ở vị trí đỉnh của thẻ bài, từ núm hoa tỏa ra các cánh nhỏ, mỗi cánh tạo các đường gân lá, phân tách gữa các cánh hoa là đường gờ nổi, cách bố trí các cánh hoa rất hợp lí; 2 cánh lớn ở 2 rìa cạnh ôm lấy phần thân chính của thẻ bài, đầu cánh uốn cong hình xoắn, các cánh khác nhỏ về tâm đầu cánh được gấp ngược lại tạo ra nếp sóng nối tiếp nhau. Về tổng thể hình bông hoa rất sinh động, bố cục hài hòa kết hợp các đường cong, xoắn kết hợp với đường gân nổi khiến cho chiếc thẻ bài khỏe khoắn, đặc biệt toàn bộ được phủ lớp vàng mỏng tạo kết hợp với họa tiết rất tinh xảo thể hiện vị thế cao quý của những người được cấp thẻ bài.

Về kích thước thẻ cao 13cm, rộng 6cm, dày 1mm, chất liệu bằng đồng được phủ lớp vàng mỏng, 2 mặt có chữ; mặt chính 1 dòng chữ cỡ lớn ở chính giữa thẻ (Hình 2).

Mặt chính khắc 16 chữ hán tất cả thuộc 1 dòng duy nhất thuộc lối chữ khải khắc đậm, chữ viết rõ nét, nguyên văn:   左 撿  點  锦 衣 衛 都 指 揮 使 掌  衛  事  揚 山  伯

Phiên âm: Tả Kiểm điểm, Cẩm Y Vệ, Đô chỉ huy sứ, Chưởng Vệ Sự, Dương Sơn Bá

Dịch nghĩa: Dương Sơn Bá là Tả Kiểm điểm, Đô chỉ huy sứ, Chưởng vệ sự người thuộc Cẩm Y vệ.

Mặt sau có 30 chữ, chia làm 5 hàng, bố cục như sau:

Một hàng ở chính giữa trên cùng ngay dưới mũ thẻ gồm 5 chữ: 出 京不 用.

Phía dưới là 26 chữ chia thành 4 hàng dọc, từ phải sang trái như sau:

武 字.

凣 伯 懸 带  此  牌 不

許 借 失 違 者 治 罪.

洪順 三年  正  月二 九日  造.

Phiên âm:

Xuất kinh bất dụng

Vũ tự

Phàm bá huyền đái thử bài, bất hứa tá thất vi giả trị tội.

Hồng Thuận tam niên chính nguyệt nhị cửu nhật tạo

Dịch nghĩa:

Xuất kinh không được dùng;

Ban Võ;

Tất cả những người đeo thẻ bài này không được phép cho mượn hoặc làm mất, người vi phạm sẽ bị trị tội;

Tạo tác vào ngày 29 tháng Giêng niên hiệu Hồng Thuận thứ 3 (1512) [đời vua Lê Tương Dực].

Như vậy, thẻ bài Cẩm Y Vệ có niên đại chính xác ngày 29 tháng Giêng năm 1512 nghĩa là sau 4 năm vua Lê Tương Dực nắm quyền. So sánh với thẻ bài thẻ bài Cung nữ xuất mãi bài có nhiều đặc điểm tương đồng nhưng cũng có sự khác biệt rất rõ ràng. Từ sự khác biệt và tương đồng đó có thể nhận biết một số quy cách thẻ bài thời Lê Sơ như sau:

2.2. Một vài quy cách về bố cục thẻ bài thời Lê sơ

Từ những ghi chép của sử liệu và 2 di vật thẻ bài có thể thấy một vài quy cách về chế độ thẻ bài như sau:

- Quy cách hình dáng, kích thước: Thẻ hình chữ nhật, đầu bo tròn, chính gữa trán đục lỗ để xỏ dây đeo buộc vào thắt lưng, thẻ để trơn hoặc khắc hoa văn hình bông hoa, hình mũ lông của Lực sĩ cấm vệ ¹² , chiều dài thẻ là 12 - 13cm, chiều rộng 6 cm, dày 1mm. So với kích thước của thẻ bài thời Minh (Trung Quốc), thẻ bài thời Lê Sơ có nhiều điểm tương đồng về chiều dài và rộng, chỉ có sự khác biệt là thẻ bài thời Lê Sơ dát mỏng dạng lá bài (dày 1mm) còn thẻ của triều Minh dạng miếng (dày 1cm). Do độ dày khác nhau đã nên cách bố trí khắc chữ cũng có sự khắc biệt, cụ thể trên thẻ bài nhà Minh phân hiệu và số hiệu thường được khắc ở sườn bên phải , còn thẻ bài thời Lê sơ ghi ở mặt sau sát mép phải.

- Quy cách đặt chữ hiệu: Trong các tài liệu chữ viết gần như rất ít đề cập đến quy cách đặt phân hiệu của thẻ bài chỉ có một lần vào năm 1467 triều đình ra sắc chỉ người theo hầu các quan triều tham thì thẻ ghi 2 chữ “Hỗ tòng - 扈 從 ”. Tuy nhiên, qua khảo cứu 2 di vật thẻ bài có thể thấy triều Lê Sơ đã đặt phân hiệu cho các thẻ bài, cụ thể ở thẻ bài cung nữ chữ hiệu là “cung - 宮” viết là “Cung tự - 宮 字” nghĩa là thẻ dành cho khu nội cung, còn thẻ bài Cẩm Y Vệ chữ hiệu là “Vũ tự - 武字 ” nghĩa là thẻ của ban võ, từ đây có thể suy đoán thẻ của các quan văn ghi “Văn tự - 文字 ”. Trên thực tế, trong các buổi triều tham còn có hoàng tộc, quân hộ vệ, ghi trượng, giáo phường, dĩ nhiên họ đều được cấp thẻ bài. Như vậy, với số lượng đông đảo và ở nhiều cơ quan khác nhau, địa vị khác nhau việc chia ra các phân hiệu là điều cần thiết. Một mặt phân cấp cao thấp, bộ, ngành ... một mặt là để lính canh các cửa hoàng thành và cung cấm có thể dễ dàng kiểm soát đối chiếu những người được cấp thẻ bài so với sổ sách lưu trữ.

Gần đây, khi khảo cứu trên các hỏa khí thời Lê, chúng tôi nhận thấy các quân vệ sử dụng hỏa khí cũng được tiến hành phân hiệu ở một thời điểm nào đó, việc này có thể nhằm rút gọn tên đầy đủ phiên hiệu của các vệ. Cụ thể là 2 di vật súng ở Bảo tàng Lịch sử Việt Nam; tiêu bản 1, ký hiệu LS ^b 18237 có ghi chữ “Chấn tự nhị thiên lục bách thập tứ hiệu” (súng số 2640 của sở Chấn Uy) và tiêu bản 2, ký hiệu LS ^b 18239 có ghi 10 chữ hán “Phấn Uy tiền sở bát bách tam thập tam hiệu” (súng số 833 của tiền sở Phấn Uy) (Nguyễn Thị Dơn 2001: 93 -94) nhưng lại có thêm dòng chữ “Phấn tự ... thập ... hiệu” , có thể là dòng chữ được khắc thêm khi có cải cách mới về phân hiệu. Đây là một vấn đề rất thú vị và cần nghiên cứu thấu đáo hơn, qua đây cũng phản ánh quy chế ban phân hiệu không chỉ ở các thẻ bài mà còn ở các hỏa khí một trong những vú khí quan trọng của triều đình.

Để hiểu rõ hơn về quy cách phân hiệu, so sánh với quy chế phân hiệu thẻ bài ở triều Minh (Trung Quốc), chúng tôi thấy có nhiều điểm tương đồng. Theo Minh sử , năm Hồng Vũ nhị niên (1378) ban quy chế thẻ bài theo quy cách phân hiệu: Công, hầu thì đều lấy chữ “huân” viết là Huân tự (勋字), phò mã, đô úy lấy chữ “lạc” viết là Lạc tự (亲字), văn quan là Văn tự (文字), võ quan là Vũ tự (武字), quan giáo phường là nhạc tự (乐字), người trong nội cung là cung tự (宮字).

Như vậy, có thể thấy cách đặt chữ hiệu cho thẻ bài thời Lê Sơ có nhiều nét tương đồng và ít nhiều ảnh hưởng từ chế độ thẻ bài thời Minh, Trung Quốc.

- Quy cách khắc chữ: Quy cách chế tạo và khắc chữ như sau: lấy ngà voi làm, khắc chức quan theo chức vụ và phầm hàm. chữ chỉ được khắc dưới thân thẻ ở 2 mặt; ở mặt trước, ngay dưới đầu mũ thẻ khắc một dòng chữ lớn nét đậm theo chiều dọc của thẻ ghi tên cơ quan, chức vụ/nhiệm vụ hoặc tên riêng (ở thẻ bài Tả Kiểm điểm, Cẩm Y Vệ, Đô chỉ huy sứ, Chưởng Vệ Sự, Dương Sơn Bá); ở mặt sau khắc nhiều thông tin hơn theo vị trí cố định ,rìa cạnh trái ghi niên hiệu, ngày tháng làm thẻ, rìa cạnh phải ghi phiên ban và số hiệu thẻ (ban văn, võ, cung), chính giữa là các thông tin về lời răn giống như luật hóa trên thẻ: thứ nhất là phạm vi sử dụng khắc 4 chữ “xuất kinh bất dụng” nghĩa là thẻ chỉ được sử dụng ở kinh đô Thăng Long, không dùng ở nơi khác và một lời răn khác là khi làm công vụ phải đeo thẻ, đánh mất, cho mượn thì đều trị tội theo luật. Tuy nhiên, thẻ cung nữ lại không ghi lời răn này (Hình 3).

- Quy cách về chất liệu: Từ những ghi chép từ sử liệu có thể thấy chất liệu làm thẻ bài có Ngân bài (1427), mộc bài (1477) bài ngà (1498), bài vàng (1498), bài đồng (1498). Đặc biệt 2 di vật di vật thẻ bài Cẩm Y (1512) vệ mạ vàng và thẻ bài Cung nữ (1466) chất liệu đồng/kẽm.

- Quy cách đeo: Dựa vào lỗ tròn ở đầu thẻ kết hợp với chính sử chép loại thẻ này gọi là “Đái bài” có nghĩa là thẻ thắt lưng. Chi tiết này có thể thấy thẻ được kết nối với dây đeo xuyên qua lỗ tròn sau đó buộc vào thắt lưng giống như thẻ bài triều Minh (Hình 4) . So sánh với triều Nguyễn, quy cách này có khác biệt lớn, các quan lại nhà Nguyễn thường đeo ở trước ngực dưới cầu vai bên phải, vì thế thẻ bài thời Nguyễn được thiết kế nhỏ hơn thẻ bài thời Lê sơ (Hình 5).

- Chế độ cấp và tước bỏ thẻ bài

Thẻ bài là một tín vật rất quan trọng nên việc cấp thẻ bài phải hết sức cẩn trọng được giao cho những cơ quan có trách nhiệm cao. Cơ quan này ngoài việc quản lí các thẻ bài đã cấp, còn phải cập nhật những quan chức mới, quan chức được đề bạt hoặc luôn chuyển từ những vị trí khác nhau để việc cấp và thu lại thẻ được chuẩn xác. Ngoài ra, việc thu hồi/tước thẻ bài cũng được thi hành với những quan chức vi phạm.

Đại Việt sử ký toàn thư không chép cơ quan và quy chế cấp thẻ bài. Chúng tôi chỉ thấy Lê triều hội điển , phần Binh thuộc, Lệ cấp thẻ bài viết: Phàm các việc công sai, được phép cấp thẻ bài, quan bộ binh chiếu lệ viết thẻ, giao cho người lĩnh việc công kiểm tra và nộp lại, chờ đưa đến quan Trấn thủ làm tờ khải phân loại kê khai. Các huyện thuê ngựa trạm xem xét mà cấp thẻ bài cùng với bằng của trấn, rồi y lệ chuẩn cho gộp tính, rồi giao xuống phong lại để làm bằng tích (Nguyễn Ngọc Thuận 2009 : 118). Về việc cấp thẻ bài ở Bộ Binh Phan Huy Chú cũng cho biết thêm “việc cấp giao thẻ bài chạy trạm do Bộ binh thực hiện theo lệ” (Phan Huy Chú 2007: 585).

Tuy vậy, việc thu hồi/tước thẻ bài được thi hành rất nghiêm khắc với những quan chức vi phạm: Đại Việt sử ký toàn thư chép ở một sự kiện như sau: năm 1467, cho Binh bộ thượng thư Nguyễn Vĩnh Tích chơi không vì Vĩnh Tích năm trước đi nhận bạc đút lót của người, nay ủy cho trọng trách Binh tào, lại xin bậy bổng lộc cho một viên Tổng tri, cho nên thu lại thẻ bài (đái bài) vẫn đeo và cho ở không (Đại Việt sử ký toàn thư 1998: 423).

Những thông tin trên chưa phản ánh đầy đủ chế độ cấp thẻ bài thờ Lê Sơ, ghi chép của Lê triều hội điển chỉ đề cập đến việc Bộ Binh liên quan đến các thẻ bài dùng trong binh dịch còn thẻ bài triều tham do cơ quan nào cấp thì chúng tôi chưa thể khảo cứu.

3. Thẻ bài để ra vào các cửa Hoàng thành và Cấm thành

Chế độ thẻ bài thời Lê sơ ra đời nhằm tăng cường việc quản lí và kiểm soát quan lại, sai dịch, nội cung ra vào Hoàng thành và Cấm thành. Trước đời vua Lê Thánh Tông, các quan triều tham đến chầu phải có sắc chỉ của nhà vua mới được vào Hoàng thành, Đại Việt sử ký toàn thư cho biết: năm 1434, vua Lê Thái Tông ra lệnh chỉ cho các tướng hiệu, quân nhân, nữ nhân, nội nhân giữ các cửa hoành thành và cung cấm rằng: Từ nay về sau, nếu có cung nhân ở các điện và đại thần, tổng quản, hành khiển cùng bọn nữ quan vào chầu, khi đến cửa cấm thì người coi cửa phải chuyển tâu trước, đợi có sắc chỉ mới được vào. Đàn bà không có phẩm tước đều không được cho vào. Nội nhân, nữ quan, nô tỳ ở các điện nếu không có việc gì, không được lui tới các điện khác. Nếu người canh cửa không cẩn thận, lấy tình riêng dung túng cho vào bậy, cùng là người nào mang các thứ đồ sắt từ một cái kim trở lên vào trong cung cấm mà không chuyển tâu trước thì phải chiếu luật trị tội (Đại Việt sử ký toàn thư 1998: 320).

Sau biến cố Lê Nghi Dân hành thích vua Nhân Tông và Hoàng hậu năm 1459 đã bộc lộ những thiều sót trong kiểm soát những người ra vào Hoàng thành, Cấm thành cũng như những người có chức phận ở lại qua đêm trong cung cấm. Chính vì lẽ đó vua Lê Thánh Tông sau khi lên ngôi đã tiến hành nhiều cải cách về xây dựng các lớp phòng thủ cho kinh đô, cải cách hệ thống quan chế. Trong đó, việc ra vào các cửa Hoàng thành và Cấm thành được kiểm soát rất nghiêm ngặt tất cả những ai thường xuyên ra vào phải có thẻ bài để chứng minh thân phận, nhiệm vụ của mình. Cùng với chế độ thẻ bài vua Thánh Tông cũng ra các sắc chỉ về thể lệ cho hộ vệ, quan triều tham trong các buổi chầu. Quan trong hơn nhà vua đã ra các văn bản pháp luật về ra vào cửa Hoàng thành và Cấm thành, bộ Luật Hồng Đức (1470-1497) quy định: Vào bừa cửa Hoàng thành, những của Đông Hoa, Thiên Hựu (trời che chở), Đại Hưng, Bắc Thần thì xử trượng hay biếm. Vào bừa các cửa cấm như Đoan Minh, Tả Dực, hữu Dực, Tường Huy, Đại Định, Trường Lạc, Đại Khánh, Kiến Bình, Huyền Vũ thì xử đồ khao đinh. Vào bừa của điện thứ nhất như Tộ Võ, Văn Vinh, Thông Vân, Sùng Hóa thì xử đồ thực điền binh, vào bừa những cửa điện thứ hai như Gia Hựu, Thái Hòa thì xử lưu cận châu, vào bừa cửa cung như cửa Tả, Hữu dịch, Vọng Vân thì xử chém (Phan Huy Chú 2007: 205). Chương Trá ngụy, điều 4 có quy định “Những kẻ làm giả những môn phù (門 符) cửa cung điện, cửa hoàng thành, cửa kinh thành cùng là binh phù của tướng, dịch phù của nha trạm, cờ tiết của sứ giả, đều bị xử chém”.

3. Thẻ bài thời Lê sơ trong tương quan với thẻ bài nhà Minh (Trung Quốc)

Trung Quốc thời cổ trung đại, thẻ bài có một lịch sử rất lâu đời nhưng chủ yếu dùng trong quân đội hoặc dùng để truyền mệnh lệnh của hoàng đế, đến triều Minh đã kế thừa hệ thống thẻ bài từ các triều đại trước và ban quy chế thẻ bài mới cho hệ thống quan chức, nội phủ, sai dịch... với sự phân cấp bằng hình dáng, hoa văn và chất liệu khác nhau như thẻ vàng, thẻ đồng, thẻ ngà và thẻ gỗ. Để có sự so sánh đồng đại với thẻ bài thời Lê Sơ của Đai Việt, chúng tôi khảo cứu 1 số thẻ bài thời Minh.

Dưới triều Minh, quy chế thẻ bài được ban hành vào niên hiệu Hồng Vũ nhị niên (1378). Theo Minh sử , mục dư phục (xe cộ, y phục) quyển thứ 4 ghi: để phòng kẻ gian, vua cho ban hành chế độ đeo thẻ bài; phàm là các quan văn võ trong triều, các quan đang làm việc ở Cẩm Y vệ được lĩnh bài ngà ¹³ .

Quy cách chế tạo và khắc chữ như sau: lấy ngà voi làm, khắc chức quan theo chức vụ và phầm hàm. Thẻ bài chia ra các phân hiệu khác nhau như; Công, hầu thì đều lấy chữ “huân” viết là Huân tự (勋字), phò mã, đô úy lấy chữ “lạc” viết là Lạc tự (亲字), văn quan là Văn tự (文字), võ quan là Vũ tự (武字), quan giáo phường là nhạc tự (乐字), người trong nội cung là cung tự (宮 字).

Cũng từ Minh sử (quyển 74, chức quan, Thượng Bảo ti) nói về quy chế thẻ bài cho quan triều tham “nha bài có 5 hiệu, xem xét theo thứ bâc mà đặt: Công, hầu được viết chữ Huân (勛), Phò mã, Đô Úy viết chữ Thân (親), văn quan viết chữ văn (文), võ quan viết chữ vũ (武), giáo phường viết chữ nhạc (樂). Trong thời Gia Khánh, tổng quản (總編) viết chữ quan (官)” ¹⁴ .

Theo nhà nghiên cứu Cao Thọ Tiên, dưới triều Minh, triều đình nhiều lần bổ xung việc cấp thẻ bài cho những người làm dịch sai ở ở nội phủ (nội điện) khu vực có quy định kiểm soát chặt chẽ nhất, "Tất cả những người ra vào nội phủ, cao thấp đều phải đeo thẻ", ngoài những thẻ đồng và thẻ ngà còn có những tấm bảng bằng gỗ dành cho nội sứ và lính cứu hỏa và thợ thủ công. Thẻ một mặt khắc chữ "Nội sứ - 内使" hoặc "Tiều hỏa giả - 小火者", mặt còn lại in hình ngọn lửa hình, chữ nhật ở giữa khắc chữ “Quan phòng xuất nhập - 关防出入”. Một đối tượng khác là người theo hầu các quan cũng được thẻ bài bằng gỗ (Cao Thọ Tiên 2009: 76-95).

Dưới đây là một số thẻ bài đã được công bố rộng rãi trên các ấn phẩm tạp chí, bài phát biểu hoặc đăng trên các trang điện tử, chúng tôi sưu tầm, lựa chọn những thẻ bài gần với 2 di vật thẻ bài thời Lê sơ để so sánh đối chiếu, cụ thể như sau:

- Di vật thẻ bài Cẩm Y Vệ Kỳ úy:

Di vật thẻ bài Cẩm Y Vệ Kỳ úy bằng ngà voi thời nhà Minh, do Ủy ban quản lý di tích văn hóa Khúc Phụ ( 曲阜 ), Sơn Đông ( 山东 ) sưu tầm ¹⁵ . Thẻ hình bát giác, đầu bo tròn, chính gữa trán đục lỗ để xỏ dây đeo buộc vào thắt lưng, bao quanh lỗ tròn có khắc hoa văn vân mây hình như ý khắc chìm, bao quanh là viền nổi, chiều dài thẻ là 9,4 cm, chiều rộng 6 cm, dày 1 cm (Hình 6). Hai mặt in chữ, mặt chính in nổi 2 chữ lớn, khắc theo lối chữ triện "Quan Phòng - 關防 ", trên đầu thẻ khắc chữ thường Cẩm Y Vệ ngay phía trên chữ Quan Phòng, bên trái 1 dòng ghi số hiệu 124 , và mặt lưng ghi dòng chữ thường “chấp sự kì úy huyền đái thử bài, bất hứa tá thất, vi giả trị tội - 緝事旗尉懸帶此牌，不許借失，違者治罪 " nghĩa là quan chấp sự kì úy đeo thẻ bài này, người cho mượn hoặc làm mất đều bị trị tội.

Ngoài thẻ bài Cẩm Y Vệ kỳ úy, còn có thẻ bài Cẩm Y vệ thuộc Cẩm Y hữu sở chính thiên hộ (Hình 7) . Thẻ bài này có nhiều điểm khác so với thẻ bài Cẩm Y vệ kỳ úy, mặt chính không có chữ triện mà dưới mũ thẻ có 1 dòng ngang khắc “Cẩm Y vệ” dưới dòng này là 1 dòng chữ khắc dọc “Cẩm Y hữu sở chính thiên hộ” ; mặt sau ghi lời răn “ Các quan trong triều đeo thẻ bài này, người làm mất triển theo luật để luận tội, người mượn và người cho mượn cùng một tội ” và giá trị khu vực sử dụng của thẻ bài “thẻ chỉ được sử dụng ở kinh đô”; sườn khắc phân hiệu ban võ (vũ tự), số hiệu 3744.

Như vậy, về hình thức và bố cục đây là thẻ bài Cẩm Y hữu sở chính thiên hộ giống các thẻ bài triều tham dành cho các quan vào chầu, còn thẻ bài Cẩm Y vệ kỳ úy là thẻ bài đeo khi thi hành chức sự ?. Mặt khác, Cẩm Y vệ là đơn vị thực thi những nhiệm vụ quan trọng do chính hoàng đế giao phó nên ngoài thẻ bài họ còn được cấp cả kim bài, hổ phù, Minh sử cho biết "Tướng quân đeo thẻ vàng, họa tiết đôi rồng mây, đôi hổ phủ. Thiên hộ đeo thẻ bạc mạ vàng chỉ có long vân, 1 hổ. bách hộ dùng thẻ bạc trắng" ¹⁶ .

- Di vật thẻ bài Hàn Lâm Viện, Thị Giảng

Trong Bảo tàng cố cung Bắc Kinh cũng sở hữu rất ít thẻ bài thời Minh. Theo nhà nghiên cứu Hồ Đan (胡丹 ： 《明代的朝参牙牌 —— 从 “ 马顺 牙牌 ” 说 起》 ， 《紫禁城》 2008 年第 10 期), trong danh mục sưu tập của Bảo tàng Cố cung thì chỉ còn lại một chiếc thẻ bài của Hàn Lâm viện Thị giảng, thẻ cao 12,9 cm, rộng 5,9 cm và dày 0,9 cm. Kiểu chuông thân phẳng, đầu thẻ có khắc hoa văn vân mây, có đục lỗ tròn ở chính giữa để thắt dây đeo. Mặt chính khắc năm ký tự chữ thường đậm dòng ngang đầu tiên ghi "Hàn Lâm viện” dòng còn lại khắc dọc ghi “Thị Giảng", mặt sau khắc chữ thường có hai mươi sáu ký tự, đại ý là “Các quan trong triều đeo thẻ bài này, người làm mất triển theo luật để luận tội, người mượn và người cho mượn cùng một tội” và thẻ chỉ được sử dụng ở kinh đô (xuất kinh bất dụng), sườn khắc phân hiệu ban văn và số hiệu thẻ (tham khảo thẻ Hàm Lâm viện kiểm thảo sưu tập tư nhân hình 8) .

- Di vật thẻ bài Hồng Lô tự, Tự ban

Một thẻ bài cũng được giới nghiên cứu ở Trung Quốc nhắc đến nhiều đó là thẻ bài Hồng Lô tự, Tự ban thời Minh (Hình 9).

Về quy cách chế tạo và khắc chữ giống như thẻ Hàm Lâm viện Thị giảng: ở thẻ bài này mặt trước ghi là Hồng Lô Tự (鴻臚寺),dưới ghi chức danh là Tự ban (序 斑 ), mặt sau ghi các điều lệnh và quy định sử dụng thẻ bài như “Xuất kinh bất dụng” cỡ chữ lớn, bên phải có 3 dòng nhỏ 24 chữ từ phải sang đọc liền như sau “Triều tham quan huyền đái thử bài, vô bài giả y luật luận tội, tá giả nãi tá dữ giả tội đồng”, m ặt sườn khắc “Văn tự, tam bách tam thập hiệu”. Đại ý về chữ ghi trên thẻ là: Hồng Lô Tự, tự ban; Các quan trong triều đeo thẻ bài này, người làm mất triển theo luật để luận tội, người mượn và người cho mượn cùng một tội. Thẻ này ra khỏi kinh thành không được dùng; ban văn, số hiệu 330.

- Di vật thẻ mạ vàng Ngự Thái giám - Đại giám

Thẻ bài chất liệu bạc rỗng được mạ vàng bạc của ngự thái giám - đại giám thời Minh được phát hiện trong cuộc khai quật tại thành phố Hải Điện, Bắc Kinh năm 1991, hiện bảo quản tại Bảo tàng Hải Định. T hẻ hình quả chuông, đầu thẻ khắc hoa văn vân mây dạng sóng, cao11.7cm, rộng 5.9cm, dày 0.9cm (Hình 10).

Mặt trước khắc chữ “Ngự mã giám Đại giám - 御 马监太监 ”, mặt sau khắc “trung tự, tam thập bát hiệu - 忠 字叁拾捌號 ” nghĩa là phiên hiệu chữ “Trung”, số hiệu 38. Theo nhận định từ các nhà khoa học thẻ có hình chuông ( 钟 ) đồng âm với chữ “Trung” để nhắc nhở lòng trung thành của nội quan với hoàng đế và hoàng tộc.

Như vậy, dưới thời Minh c ó rất nhiều loại thẻ bài được được chế tạo và cấp cho đội ngũ quan chức, nội phủ, sai dịch bằng các chất liệu và hình thức khác nhau như vàng, bạc, đồng, sắt, ngà voi và gỗ. Điều đó phản ánh sự phân cấp rất rõ ràng về chức vụ, chức năng của thẻ bài dưới triều Minh.

4. Kết luận

Từ sử liệu và 2 di vật thẻ bài đã trình bày ở trên, có thể thấy rằng thẻ bài Cung nữ xuất mãi bài niên hiệu Quang Thuận thứ 6 (1466) là chiếc thẻ bài chức sự có niên đại sớm nhất được khảo cổ học phát hiện, sớm hơn cả ghi chép đầu tiên về thẻ bài năm 1467 của Đại Việt sử ký toàn thư dưới thời Lê sơ.

Di vật thẻ bài Cung nữ xuất mãi bài được phát hiện tại khu vực phía sau điện Kính Thiên (phía bắc của điện Kính Thiên là 124m), theo nguyên tắc xây dựng vương thành vị trí trung tâm được thiết kế “Tiền Triều hậu Tẩm” ¹⁷ nghĩa là phía trước là nơi thiết triều, phía sau là nơi ở của nhà vua. thì vị trí phát hiện thuộc khu vực nội điện/nội đình thời Lê sơ (thế kỷ XV-XVI), Lê Trung hưng (thế kỷ XVII - XVIII). Vì thế việc phát hiện thẻ bài cung nữ niên hiệu Quang Thuận (năm 1466) không chỉ cho chúng ta biết về chế độ thẻ bài cho cung nữ mà còn khẳng định đây là khu vực nội cung dưới thời Lê. Phát hiện quan trọng là bằng chứng trực tiếp để chúng ta có thể xác định vị trí khu nội cung có điện Cần Chánh, Vạn Thọ nơi nghỉ ngơi, sinh hoạt của hoàng tộc nhà Lê sơ (Hình 11).

- Thẻ bài cung nữ niên hiệu Quang Thuận (năm 1466) đã cho thấy chế độ cấp thẻ bài để ra vào hoàng thành và cấm thành có quy mô lớn, đối tượng được cấp đến tận cung nữ trong nội cung. Khi phát hiện di vật thẻ bài cung nữ, chúng tôi rất bất ngờ vì cung nữ chỉ được xuất cung khi theo hầu hoàng tộc hoặc họ dưới chính sách chính trị nhằm làm giảm số lượng cung nữ trong nội cung. Việc cung cấp những nhu yếu cần thiết đã được hệ thống thái quan đáp ứng. Tuy nhiên, khi xem xét kỹ sử liệu Đại Việt sử ký toàn thư có một số đoạn viết về cung nữ xuất cung như sau: Bấy giờ, người đầu bếp của các nhà quyền quý hay thác cớ là người trong cung, ức hiếp người bán, mua rẻ hàng hóa ở chợ, dân chúng rất sợ bọn đó. Nguyễn Thiên Hựu bắt được tâu lên, bèn trị tội tên Chú và rao 3 ngày cho mọi người biết (Đại Việt sử ký toàn thư 1998: 319). Ngày mồng 8, tháng 2 năm 1497, cấm mua hiếp và kén tiền. Xuống chiếu rằng: "Các nữ sử ở phủ, cung nhân cung Thiên Hòa và nô tỳ ở các phủ thân vương, công chúa, các nhà đại thần có mua thứ gì của người dân nhà quê bán trong chợ, không được quen thói cũ, mượn tiếng công mưu lợi riêng, ức hiếp mua rẻ và lấy bừa không trả tiền" (Đại Việt sử ký toàn thư 1998: 523). Như vậy, so với các triều đại khác chế độ nội cung dưới triều Lê Sơ tương đối mở, cung nữ vẫn được ra ngoài khi thực hiện chức sự của mình như mua bán, theo hầu....

- Qua 2 di vật thẻ bài có thể thấy những quy cách về chế độ thẻ bài như kích thước, hình dáng, hoa văn, chất liệu và các ghi chú trên thẻ bài. Căn cứ vào những quy cách này thẻ bài thời Lê sơ có những điểm tương đồng nhưng cũng có sự khác biệt so với thẻ bài triều Minh thể hiện sự sáng tạo và các yếu tố nội sinh của triều đình nhà Lê sơ.

- Việc ban bố chế độ thẻ bài dưới triều Lê Thánh Tông là yêu cầu tất yếu vì sự an toàn của Hoàng gia (sau sự kiện năm 1459) nhưng quan trọng hơn đó là sự bùng nổ của chế độ quan chế khiến cho số lượng các quan có chức phận phải ra vào Hoàng thành và Cấm thành thường xuyên tăng cao. Do vậy, việc kiếm soát và quản lí các quan chức bằng thẻ bài là điều hết sức cần thiết, chứ không chỉ đơn giản là sự ảnh hưởng từ bên ngoài.

- Mục đích ban đầu của thẻ bài là kiểm soát ra vào các cửa của Hoàng thành và Cấm thành. Tuy nhiên, do thẻ ghi rõ chức vụ cũng như phân hiệu và chất liệu nên đã trở thành một vật để xác định vị trí của cá nhân người sử dụng thẻ và trở thành tấm thẻ có quyền lực. Do vậy, có ý nghĩa trực tiếp phản ánh chế độ quan chế đương thời.

- Phát hiện di vật thẻ bài trong khu Hoàng thành Thăng Long là một phát hiện vô cùng có ý nghĩa, khẳng định công tác khảo cổ học tại Hoàng thành Thăng Long là hết sức cần thiết để phát hiện những di sản, bảo vật còn ẩn sâu dưới lòng đất. Những di vật như thẻ bài kể trên có ý nghĩa rất lớn trong việc nghiên cứu rất nhiều lĩnh vực của lịch sử như Kỹ thuật cổ, ngôn ngữ, chế độ quan chế, chế độ kiểm soát bảo vệ hoàng gia. Vì thế thẻ bài xứng đáng là bảo vật Quốc gia.

Chú thích:

1. Nguyên văn: 旨 揮 守 皇 城 禁 中 諸 門 將 校 軍 人 女 人内 人 等 今 後 或 有 各 殿 宮 人 及 大 臣 總管 行 遣 并 女 官 等 入 朝 到 禁 門 即 守 門預 先 傳 奏 候 勅 旨 始 得 入 . Đây cũng là lần đầu tiên tên gọi Hoàng Thành xuất hiện trong lịch sử.

2. “Ngày mồng ba tháng 10, Lạng Sơn vương Nghi Dân đang đêm bắc thang, chia làm ba đường, trèo thành cửa Đông, lẻn vào cung cấm. Vua và Tuyên Từ Hoàng Thái Hậu đều bị hại” ( Đại Việt sử ký toàn thư (1998), Sđd, t.2, tr. 384) .

3. Ngày mồng 6 tháng 6, sau buổi chầu, mọi người đều vào ngồi ở Nghị Sự đường ngoài cửa Sùng Vũ. Bọn Nguyễn Xí xướng nghĩa giết chết hai tên phản nghịch đầu sở là Đồn Ban trước Nghị Sự đường.

4. Đại Việt sử ký toàn thư (1998), tập 2, Nxb Khoa học Xã hội, tr.413 [ 勑 旨: 朝 參 官 帶 牌 扈 從 宣 署 扈 從 ].

5. Môn phù : dấu hiệu để làm bằng chứng khi ra vào cửa.

6. Binh phù : phù tín dùng trong quân đội, để làm tin khi truyền đạt quân lệnh .

7. Lê Hứu Trác trong một lần vào phủ Chúa chữa bệnh đã ghi lại: Trong phủ chúa, cổng nào cũng có người canh lính thị vệ thì canh giữ cửa cung, ai ra vào phải có thẻ. Một lần được triệu tập vào phủ sau đó ra về Lê Hữu Trác được tên tiểu hoàng môn đưa ra ngoài bằng một cái thẻ dài hơn năm thước, hai đầu nạm bạc, thích hai chữ nội sai ( 内差 ) là cái thẻ quân phù đi đêm trong cung cấm (Lê Hữu Trác, Ký sự lên kinh).

8. Các ghi chép của Đại Việt sử ký toàn thư đều chép là Đái bài ( 帶 牌) nghĩa là thẻ thắt lưng .

9. TS Phạm Quốc Quân có đề cập đến một chiếc thẻ bài ở trong kho Bảo tàng lịch sử Việt Nam nhưng đến nay tấm thẻ bài này vẫn chưa được công bố

10. Khi ruỗi thẳng có thể đạt kích thước 12,6cm - 12,7cm .

11. Các thông tin về thẻ bài Cẩm Y Vệ ở bài viết này chúng tôi chủ yếu dựa vào thông tin do TS Phạm Quốc Quân đã công bố và có một số kiến giản mới .

12. Bấy giờ Nội thần mới đặt, có chức Phi vũ ty lực sĩ nội sứ, lấy Nguyễn Tông làm Phi vũ ty đô phi vũ lực sĩ nội sứ túc trực ở cung Đoan Khang như lệ Đô lực sĩ túc trực ở điện Kim Quang, đội mũ bạc, cánh mũ thêu phượng vàng, có đuôi bằng lông đỏ; lấy Nguyễn Công Luận làm Phi vũ ty phi vũ lực sĩ nội sứ, đội mũ thuỷ ngân, có lông đỏ [Đại Việt sử ký toàn thư (1998), tập 3, Nxb Khoa học Xã hội, tr.45] .

13. Dẫn theo nguồn: http://flgj.cupl.edu.cn/info/1072/1882.htm.

明史·舆服四》载：“凡文武朝参官、锦衣卫当驾官，亦领牙牌，以防奸伪，洪武十一年（1378年）始也。其制，以象牙为之，刻官职于上。不佩则门者却之，私相借者论如律。牙牌字号，公、侯、伯以勋字，驸马都尉以亲字，文官以文字，武官以武字，教坊官以乐字，入内官以官字.

14. Dẫn theo 胡丹 ： 《明代的朝参牙牌 —— 从 “ 马顺 牙牌 ” 说 起》 ， 《紫禁城》 2008 年第 10 期 . 《明史》卷七四《職官三 · 尚寶司》記朝參牙牌之制 ： 「牙牌之號五 ， 以察朝參 ： 公、侯、伯曰『勛』駙馬都尉曰『親』 ， 文官曰『文』 ， 武官曰『武』 ， 教坊司曰『樂』。嘉靖中，總編曰『官』字某號.

15. [ 黎潔湲 , 明代 錦衣衛象牙 牌, https://digital.lib.hkbu.edu.hk].

16. 《明史 ． 輿服志四》卷 68. ( 黎潔湲 , 明代 錦衣衛象牙 牌, https://digital.lib.hkbu.edu.hk), 「指揮佩金牌 ， 雙雲龍 ， 雙虎符。千 戶 佩鍍金銀牌獨雲龍，獨虎符。百 戶 素雲銀牌符」.

17. 胡丹 ：《明代的朝参牙牌 —— 从 “ 马顺 牙牌 ” 说 起》 ， 《紫禁城》 2008 年第 10 期

TÀI LIỆU DẪN

1. CAO THỌ TIÊN 2009. Giới thiệu sơ lược về hệ thống thẻ bài thời Minh . Cố cung học tập san số 5/2009: 76-95.

2. ĐẠI VIỆT SỬ KÝ TOÀN THƯ 1998, tập 2. Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội.

3. NGUYỄN NGỌC THUẬN ( cb ) 2009. Một số văn bản điển chế và pháp luật Việt Nam, từ thế kỷ XV-XVIII: 118.

4. NGUYỄN THỊ DƠN 2001. Sưu tập vũ khí thời Lê ở hồ Ngọc Khánh (Hà Nội). LATS lịch sử, Viện Khảo cổ học: 93-94.

5. PHAN HUY CHÚ 2007. Lịch triều hiến chương loại chí, bản dịch (Viện Sử học), tập I. Nxb. Giáo Dục: 585.

6. PHAN HUY CHÚ 2007. Lịch Triều Hiến chương loại chí, tập II. Nxb. Giáo Dục: 205.

7. 胡 丹 ：《明代的朝参牙牌 —— 从 “ 马顺 牙牌 ” 说 起》 ， 《紫禁城》 2008 年第 10 期.

BADGES OF THE 7TH QUANG THUẬN YEAR (1466) FROM IN EARLY LÊ PERIOD AT THE THĂNG LONG IMPERIAL CITADEL

ĐỖ ĐỨC TUỆ

The article presents the research results of the two badges of Cung nữ xuất mãi bài of the sixth Quang Thuận year (1466) and Tả Kiểm điểm, Cẩm Y Vệ, Đô chỉ huy sứ, Chưởng Vệ Sự, Dương Sơn Bá of the third Hồng Thuận year (1512) from the early Lê dynasty, from which it is possible to identify the specifications of the badge system such as size, shape, pattern, material, and notes on the badges. According to the author, the badges of the early Lê Dynasty are similar to but also different from those the Ming Dynasty, which demonstrate the early Lê Dynasty’s creativity and endogenous factors. The original purpose of the badges was to control access to the gates of the Imperial Citadel and Forbidden Citadel. However, as they clearly show the job position as well as the branch and material, they serve as an object to identify the badge owner and become a powerful badge. Therefore, they directly reflect the contemporary bureaucratic regime. The article affirms that the discovery of the badges in the Thăng Long Imperial Citadel area is extremely meaningful, confirming the archaeological tasks at the Thăng Long Imperial Citadel is absolutely necessary to discover heritages, and treasures that are still hidden deep underground.