Đổi mới sáng tạo ở Morocco: Động lực chuyển đổi kinh tế và những thách thức đặt ra
Trong quá trình tìm kiếm động lực tăng trưởng mới, Morocco đang đẩy mạnh đổi mới sáng tạo nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển kinh tế tri thức. Những tiến bộ về chuyển đổi số, tài chính khởi nghiệp và nghiên cứu ứng dụng cho thấy tiềm năng của đất nước Bắc Phi này. Tuy nhiên, khả năng chuyển các sáng kiến thành năng suất, việc làm và lợi ích xã hội rộng rãi vẫn là phép thử quan trọng đối với chính sách phát triển quốc gia.
Anh-tin-bai

1. Đổi mới sáng tạo trong tiến trình chuyển đổi kinh tế

Morocco đang có những bước tiến đáng chú ý trên bản đồ đổi mới sáng tạo thế giới. Theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), nước này đứng thứ 54/139 nền kinh tế được đánh giá trong Chỉ số Đổi mới Sáng tạo Toàn cầu (GII) năm 2026 (tăng bậc so với vị trí 77 năm 2021). Tuy sự thăng hạng là dấu hiệu tiến bộ, song phải được đối chiếu với năng lực thực tế của doanh nghiệp và hệ thống nghiên cứu. 

Vấn đề trung tâm của Morocco hiện nay là làm thế nào để đổi mới sáng tạo trở thành năng lực phổ biến trong nền kinh tế. Một quốc gia có thể xây dựng các trung tâm nghiên cứu hiện đại, thu hút những dự án công nghệ lớn hoặc hỗ trợ một số doanh nghiệp khởi nghiệp thành công, nhưng tác động phát triển sẽ hạn chế nếu phần lớn doanh nghiệp vẫn khó tiếp cận công nghệ. Bởi vậy, đánh giá trường hợp Morocco cần xem xét đồng thời quá trình tạo ra tri thức, thương mại hóa kết quả nghiên cứu, phổ biến các giải pháp mới trong sản xuất, quản lý và đời sống.

Ở góc độ này, đổi mới sáng tạo bao gồm cả những cải tiến phù hợp với điều kiện trong nước: phương thức tưới tiết kiệm nước, sản phẩm phân bón thích ứng với từng loại đất, phần mềm quản lý doanh nghiệp, dịch vụ công giúp giảm thời gian thực hiện thủ tục. Giá trị của đổi mới được thể hiện ở khả năng giải quyết vấn đề và tạo ra hiệu quả có thể đo lường. Cách tiếp cận đó đặc biệt có ý nghĩa đối với một nền kinh tế đang tìm cách kết hợp nâng cấp công nghiệp với phát triển bền vững.

2. Những động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo

Một là: Vai trò định hướng của Nhà nước. Chiến lược Digital Morocco 2030, được công bố vào tháng 9/2024, thể hiện quyết tâm đưa công nghệ số trở thành động lực phát triển. Đến tháng 6/2026, Ngân hàng Thế giới WB phê duyệt chương trình tài trợ trị giá 250 triệu USD hỗ trợ chuyển đổi số tại Morocco, bao gồm dịch vụ công trực tuyến, điện toán đám mây, đổi mới dựa trên trí tuệ nhân tạo, số hóa doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đây là các nội dung hỗ trợ và mục tiêu triển khai của chương trình; hiệu quả cuối cùng còn phụ thuộc vào quá trình thực hiện. 

Ý nghĩa kinh tế của chuyển đổi số nằm ở khả năng giảm chi phí giao dịch. Nếu thủ tục hành chính được xử lý thuận tiện, doanh nghiệp có thể dành thêm nguồn lực cho sản xuất và phát triển thị trường. Nếu dữ liệu và các nền tảng số được sử dụng hiệu quả, doanh nghiệp cũng có điều kiện cải thiện quản trị, dự báo nhu cầu và phối hợp với đối tác. Theo cách phân tích này, số hóa khu vực công và đổi mới trong khu vực tư nhân có thể hỗ trợ lẫn nhau, tạo môi trường thuận lợi cho các mô hình kinh doanh mới.

Hai là: Tài chính khởi nghiệp. Theo tổng kết do Ngân hàng Thế giới công bố tháng 10/2026, với khoản tài trợ 50 triệu USD từ WB, chương trình InnovInvest đã huy động hơn 70 triệu USD vốn tư nhân, hỗ trợ hình thành bốn quỹ đầu tư mạo hiểm, hỗ trợ gần 1.000 doanh nhân, tạo hơn 4.000 việc làm. Các kết quả cho thấy, can thiệp tài chính từ nhà nước có thể góp phần tăng vốn cho những dự án mà hệ thống tín dụng truyền thống khó đáp ứng. 

Tiếp đó, chương trình Startup Venture Building của Tamwilcom thiết kế các công cụ hỗ trợ theo từng giai đoạn phát triển của doanh nghiệp. Những công cụ này bao gồm trợ cấp ươm tạo, khoản vay không lãi suất và không tài sản bảo đảm để hỗ trợ tiếp cận thị trường, khoản vay phục vụ giai đoạn tăng tốc. Cách tổ chức hỗ trợ “theo vòng đời doanh nghiệp” có ý nghĩa, bởi nhu cầu tài chính khi thử nghiệm sản phẩm khác biệt đáng kể so với khi mở rộng kinh doanh. 

Từ góc độ chính sách, hỗ trợ khởi nghiệp cần gắn với cơ hội thử nghiệm giải pháp, kết nối doanh nghiệp lớn, tiếp cận thị trường. Nếu hoạt động hỗ trợ chỉ tập trung vào số lượng dự án được thành lập, cơ quan quản lý có thể bỏ qua những thước đo quan trọng hơn như doanh thu, khả năng tồn tại, chất lượng việc làm và mức độ thu hút đầu tư tiếp theo.

Ba là: Gắn nghiên cứu ứng dụng với những ngành có nhu cầu cụ thể. Tiêu biểu là Hệ sinh thái liên kết giữa Tập đoàn OCP và Đại học Bách khoa Mohammed VI (UM6P). Theo báo cáo từ OCP, hoạt động hợp tác tập trung nghiên cứu đặc tính vật lý của đất nhằm hỗ trợ nông nghiệp bền vững; thúc đẩy đổi mới trong các lĩnh vực năng lượng, nước, khai khoáng, nông nghiệp. Mô hình này cho thấy khả năng kết nối giữa năng lực nghiên cứu của trường đại học với các bài toán sản xuất. 

Từ đây, có thể nhận định “lợi thế đổi mới của Morocco được củng cố nếu chính phủ tập trung giải quyết những vấn đề mà doanh nghiệp và cộng đồng đang trực tiếp đối mặt”. Chẳng hạn, nghiên cứu về đất và dinh dưỡng cây trồng giúp cải thiện hiệu quả sử dụng vật tư; giải pháp quản lý nước hỗ trợ sản xuất nông nghiệp; công nghệ tiết kiệm năng lượng giảm chi phí công nghiệp… Các nhu cầu thực tế tạo ra thị trường ban đầu cho sản phẩm mới, qua đó tăng cơ hội đưa kết quả nghiên cứu vào sử dụng.

Bốn là: Lĩnh vực chuyển đổi xanh. Báo cáo năm 2025 của Cơ quan Năng lượng tái tạo quốc tế (IRENA) xác định, khu vực Bắc Phi, trong đó gồm Morocco, có tiềm năng phát triển hydro xanh để giảm phát thải trong công nghiệp, trực tiếp hoặc thông qua các sản phẩm như amoniac, methanol, thép xanh. 

Đối với Morocco, cơ hội chiến lược nằm ở khả năng kết hợp đầu tư xanh với tích lũy năng lực công nghệ trong nước. Các dự án lớn sẽ tạo tác động sâu hơn nếu doanh nghiệp nội địa được tham gia vào hoạt động thiết kế, cung ứng, vận hành và bảo trì. Điều này đặt ra yêu cầu kết nối chính sách đầu tư với đào tạo nhân lực, phát triển nhà cung cấp và nghiên cứu ứng dụng. Chỉ tiêu thu hút vốn cần đi cùng việc đánh giá lượng tri thức và giá trị gia tăng mà nền kinh tế có thể giữ lại.

3. Những hạn chế và thách thức chủ yếu

Thứ nhất, Hệ thống đổi mới sáng tạo của Morocco có dấu hiệu mất cân đối. Trong GII 2026, Morocco này đứng thứ 76 về đầu vào đổi mới và thứ 46 về đầu ra. Khoảng cách này cho thấy các kết quả được ghi nhận ở nhóm đầu ra có vị trí tương đối tốt hơn so với nền tảng đầu vào. Tuy nhiên, không thể chỉ từ chênh lệch thứ hạng mà kết luận chính xác về hiệu suất đầu tư nghiên cứu; bởi hai nhóm chỉ số đo lường nhiều yếu tố khác nhau và sử dụng dữ liệu có độ trễ khác nhau. 

Thứ hai, Mức độ tham gia nghiên cứu và phát triển của doanh nghiệp. Theo Báo cáo kinh tế Morocco năm 2024 của OECD, chỉ hơn 1/4 doanh nghiệp đầu tư vào R&D, tập trung ở doanh nghiệp lớn. Sự tập trung này đặt ra thách thức về lan tỏa công nghệ. Nhiều doanh nghiệp nhỏ có thể cần hỗ trợ ở những bước tương đối cơ bản như lựa chọn thiết bị, áp dụng phần mềm, cải tiến quy trình, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng. Do đó, chính sách đổi mới cần có các công cụ phù hợp với năng lực tiếp nhận khác nhau; gồm dịch vụ tư vấn kỹ thuật, cơ sở thử nghiệm dùng chung, chương trình kết nối nhà cung cấp…

Thứ ba, Chiều sâu của chuyển đổi phụ thuộc mạnh mẽ vào chất lượng nguồn nhân lực. Tháng 12/2023, Ngân hàng Thế giới phê duyệt khoản vay 300 triệu USD hỗ trợ cải cách giáo dục đại học, nghiên cứu khoa học và đổi mới tại Morocco. Chương trình hướng tới nâng cao mức độ phù hợp của đào tạo với thị trường lao động, tăng chất lượng nghiên cứu và cải thiện quản trị. Các mục tiêu bao gồm chứng nhận kỹ năng ngôn ngữ hoặc kỹ năng số cho hơn 200.000 sinh viên và tiếp nhận hơn 4.000 nghiên cứu sinh mới trong những lĩnh vực trọng điểm. 

Những mục tiêu đó cho thấy đào tạo nhân lực cần được triển khai đồng bộ với đầu tư công nghệ. Một phòng thí nghiệm hiện đại cần đội ngũ đủ khả năng vận hành và tổ chức nghiên cứu; một doanh nghiệp số cần cả kỹ sư, nhân sự quản trị và người hiểu thị trường. Vì vậy, hợp tác giữa trường đại học và doanh nghiệp nên bắt đầu từ xây dựng chương trình đào tạo, thực tập, xác định đề tài nghiên cứu (chỉ rõ quyền sở hữu kết quả, trách nhiệm tài chính, cách phân chia lợi ích để các bên có động lực tham gia lâu dài).

4. Đánh giá và triển vọng

Morocco ưu tiên nâng cao chất lượng thực thi và khả năng lan tỏa của chính sách đổi mới. Trước hết, để đánh giá các chương trình hỗ trợ, chính phủ chú trọng kết quả sử dụng thực tế, gồm sản phẩm có được thương mại hóa không, doanh nghiệp có tăng năng suất hay không, người dân có tiếp cận dịch vụ thuận tiện hơn không. Việc công bố kết quả đánh giá sẽ giúp điều chỉnh các công cụ chưa hiệu quả và phân bổ nguồn lực tốt hơn.

Chính phủ Morocco phát triển các chương trình nghiên cứu liên ngành xoay quanh những nhiệm vụ cụ thể từ đời sống như: sử dụng nước hiệu quả, giảm phát thải công nghiệp, nâng cao năng suất nông nghiệp. Cách tiếp cận này giúp kết nối đầu tư nghiên cứu với nhu cầu xã hội, đồng thời tạo cơ hội hợp tác giữa doanh nghiệp - trường đại học - cơ quan nhà nước. Với các doanh nghiệp nhỏ, chính phủ đặt trọng tâm vào việc tiếp nhận và cải tiến công nghệ sẵn có, bởi đây là lộ trình phù hợp để từng bước hình thành năng lực đổi mới.

Tính bao trùm cũng cần trở thành tiêu chí xuyên suốt. Lợi ích từ công nghệ sẽ lớn hơn khi phụ nữ, thanh niên, các doanh nghiệp ở ngoại vi vùng lõi phát triển có điều kiện tham gia hoạt động đổi mới; gồm đào tạo kỹ năng, khả năng tiếp cận vốn, thiết kế dịch vụ thuận tiện. Một hệ thống đổi mới vững chắc cần kết nối các trung tâm nghiên cứu với mạng lưới sản xuất và nhu cầu của cộng đồng.

Morocco đang có cơ sở để tiến sâu hơn vào nền kinh tế dựa trên tri thức, thể hiện qua tiến bộ về thứ hạng đổi mới, sự phát triển của tài chính khởi nghiệp và các chương trình nghiên cứu ứng dụng. Bước chuyển tiếp theo phụ thuộc vào khả năng đưa những thành quả này vào hoạt động thường ngày của doanh nghiệp và xã hội. Thành công lâu dài sẽ được thể hiện qua tăng năng suất, việc làm có chất lượng, năng lực giải quyết thách thức về nước, năng lượng và phát triển bền vững…; xuất phát từ tri thức được tích lũy trong nước.

Tài liệu tham khảo

1. International Renewable Energy Agency. (2025). Enabling green hydrogen development: North Africa. https://www.irena.org/Publications/2025/Jun/Enabling-green-hydrogen-development-North-Africa

2. Ministère de la Transition Numérique et de la Réforme de l’Administration. (2024, September 25). Cliquez ici pour découvrir la stratégie “Digital Morocco 2030”. https://mmsp.gov.ma/fr/actualites/cliquez-ici-pour-découvrir-la-stratégie-digital-morocco-2030

3. OCP Group. (n.d.). Innovation. https://www.ocpgroup.ma/en/our-strategy/innovation

4. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2024). OECD economic surveys: Morocco 2024: Economic assessment. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/80777ea7-en

5. Tamwilcom. (n.d.). Startup venture building programme. https://www.tamwilcom.ma/en/nos-solutions/startup-venture-building-programme

6. World Bank. (2023, December 14). Morocco drives transformative impact for higher education and scientific research with World Bank support [Press release]. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/12/14/morocco-drives-transformative-impact-for-higher-education-and-scientific-research-with-world-bank-support

7. World Bank. (2026, October 12). How Morocco unlocked private capital for startups. https://www.worldbank.org/en/news/feature/2026/10/12/how-morocco-unlocked-private-capital-for-startups

8. World Bank. (2026b, June 12). Two new programs to advance Morocco’s digital transformation and climate resilience [Press release]. https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2026/06/12/two-new-programs-to-advance-morocco-s-digital-transformation-and-climate-resilience

9. World Intellectual Property Organization. (2026). Morocco ranking in the Global Innovation Index 2026. Retrieved October 28, 2026, from https://www.wipo.int/gii-ranking/en/morocco

Nguyễn Lê Thy Thương
Nguồn bài viết: Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và Châu Phi
Tin xem nhiều
Thống kê truy cập
  • Đang online: 1
  • Hôm nay: 1
  • Trong tuần: 1
  • Tất cả: 1