Tuổi vị thành niên là giai đoạn nhạy cảm mang tính bước ngoặt, nơi các mối quan hệ bạn bè đồng trang lứa đóng vai trò cốt lõi trong sự phát triển cảm xúc và xã hội. Khi nhắc đến các vấn đề học đường, sự chú ý thường đổ dồn vào vấn nạn bắt nạt (bullying) – những hành vi gây hấn trực tiếp bằng thể chất, lời nói hoặc thao túng xã hội. Tuy nhiên, sự chối bỏ từ bạn bè lại là một trải nghiệm xã hội phổ biến và gây tổn thương sâu sắc không kém, dù thường diễn ra trong im lặng.  

Sự chối bỏ xảy ra khi một cá nhân bị phớt lờ, bị loại khỏi các tương tác xã hội hoặc các hoạt động chung của nhóm. Khoảng 1/3 thanh niên coi việc bị bạn bè chối bỏ là một trong những sự kiện đau đớn nhất trong quãng đời tuổi trẻ của họ (Lev-Wiesel và c.s., 2006). Sự cô lập này trực tiếp dẫn đến cảm giác cô đơn, đau đớn về mặt cảm xúc và làm tăng nguy cơ mắc các rối loạn tâm lý như trầm cảm, lo âu, hoặc các hành vi lệch chuẩn. Dù bắt nạt và chối bỏ đều gây hại, nhưng chúng tác động lên sức khỏe tâm thần qua những cơ chế tâm lý khác nhau, đòi hỏi những cách tiếp cận và can thiệp riêng biệt.  

 Phương pháp nghiên cứu

Để hiểu rõ hơn về tác động dài hạn của hiện tượng này, nhóm nghiên cứu đã tiến hành một đánh giá dọc (longitudinal study) trong năm học 2023-2024. Khảo sát được thực hiện trên 478 học sinh từ lớp 7 đến lớp 12 tại các trường trung học công lập ở Hà Nội.  

Để đảm bảo tính khách quan và loại trừ các yếu tố gây nhiễu do áp lực thi cử, dữ liệu được thu thập ở hai thời điểm cách nhau 3 tháng (Thời điểm 1 vào đầu năm học và Thời điểm 2 trước kỳ thi học kỳ). Nhóm nghiên cứu đã sử dụng Thang đo Điểm mạnh và Khó khăn (SDQ) để đánh giá sức khỏe tâm thần và một thang đo tổng hợp chuyên biệt để đo lường mức độ bị bạn bè chối bỏ. Mô hình cấu trúc bình phương tối thiểu từng phần (PLS-SEM) đã được áp dụng để phân tích các mối quan hệ phức tạp giữa các biến số này.  

 Những phát hiện chính: Vòng lặp tổn thương và tác động kép

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra những con số và mối liên hệ đáng báo động về tình trạng sức khỏe tâm thần của các em học sinh khi phải đối mặt với sự tẩy chay:

Dự báo các vấn đề tâm lý: Sự chối bỏ từ bạn bè ở Thời điểm 1 dự báo rõ rệt sự xuất hiện của các vấn đề hướng nội (internalising problems) như trầm cảm, lo âu và các vấn đề hướng ngoại (externalising problems) như hành vi chống đối, gây hấn ở Thời điểm 2.  

Sự hình thành vòng lặp tẩy chay: Nghiên cứu phát hiện ra rằng việc bị chối bỏ ở đầu năm học là yếu tố dự báo mạnh mẽ cho việc học sinh sẽ tiếp tục bị chối bỏ trong tương lai.  

Tác động gián tiếp của sự chối bỏ lặp đi lặp lại: Điểm đột phá của nghiên cứu là việc làm sáng tỏ cơ chế tác động gián tiếp. Việc bị tẩy chay nhiều lần (repeated rejection) đóng vai trò trung gian một phần, giải thích mối liên hệ giữa trải nghiệm bị chối bỏ ban đầu và các vấn đề sức khỏe tâm thần tồi tệ hơn sau này.  

Vậy cơ chế tâm lý đằng sau những con số này là như thế nào? Khác với người lớn, thanh thiếu niên rất dễ nội tâm hóa những đánh giá tiêu cực từ bạn bè. Khi bị tẩy chay, các em dần hạ thấp giá trị bản thân, gia tăng sự nhạy cảm và trở nên thận trọng, lo âu hơn trong các bối cảnh xã hội. Chính sự thu mình và căng thẳng này lại tạo ra một "vòng luẩn quẩn": sự chối bỏ gây ra các triệu chứng trầm cảm, và chính biểu hiện trầm cảm, thiếu tự tin lại khiến các em dễ tiếp tục bị bạn bè xa lánh hơn trong tương lai.  

Bên cạnh đó, tác động không chỉ dừng lại ở các cảm xúc ẩn sâu bên trong. Việc liên tục bị loại trừ còn trực tiếp dự báo các hành vi hướng ngoại tiêu cực như phá vỡ quy tắc hay bộc lộ sự hung hăng. Những hành vi này có xu hướng gia tăng theo thời gian như một phản ứng tự vệ bất hảo trước sự tẩy chay kéo dài.  

 Thông điệp hành động hướng tới học đường an toàn

Những phát hiện từ nghiên cứu này mang lại thông điệp cấp thiết trong bối cảnh tỷ lệ học sinh gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần đang ngày một gia tăng. Sự chối bỏ từ nhóm bạn không phải là "chuyện trẻ con" hay mâu thuẫn tuổi học trò thông thường, mà là một yếu tố nguy cơ độc lập kích hoạt chuỗi tổn thương tâm lý dai dẳng. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của các biện pháp can thiệp sớm ngay trong môi trường học đường. Cụ thể:  

Nhận diện sớm vòng lặp: Cần có hệ thống phát hiện sớm những học sinh có nguy cơ bị cô lập ngay từ đầu năm học, trước khi trải nghiệm này biến thành một chu kỳ tẩy chay kéo dài.  

Đồng bộ hỗ trợ kỹ năng và cảm xúc: Các chương trình can thiệp học đường cần tập trung trang bị kỹ năng xã hội, hỗ trợ học sinh xây dựng sự gắn kết với bạn bè và nâng cao sức bền cảm xúc.  

Xây dựng môi trường hòa nhập: Sự can thiệp không chỉ nên tập trung vào cá nhân học sinh bị chối bỏ, mà còn phải hướng đến việc tạo dựng một môi trường lớp học hòa nhập, bao dung, giảm thiểu sự kỳ thị và loại trừ xã hội.  

Sự đồng hành của các chuyên viên tâm lý học đường, thầy cô giáo và gia đình trong việc cắt đứt "vòng lặp chối bỏ" này sẽ là chiếc phao cứu sinh, giúp các em vị thành niên vượt qua khủng hoảng và phát triển toàn diện cả về cảm xúc lẫn hành vi. Sức khỏe tâm thần bắt nguồn từ những kết nối xã hội an toàn và lớp học chính là nơi sự an toàn đó cần được gieo mầm.  

Tài liệu tham khảo:

Lev-Wiesel, R., Nuttman-Shwartz, O., & Sternberg, R. (2006). Peer rejection during adolescence: Psychological long-term effects--A brief report. Journal of Loss and Trauma, 11(2), 131–142. https://doi.org/10.1080/15325020500409200