Từ góc độ khoa học thực chứng, một nghiên cứu về mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ cách trẻ cảm nhận những hành vi đó và lòng tự trọng của học sinh* đã cung cấp những bằng chứng đáng chú ý cho vấn đề này. Nghiên cứu được thực hiện trên 322 cặp cha/mẹ và con tại hai trường trung học cơ sở ở Hà Nội.

Một phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu là sự chênh lệch giữa đánh giá của cha mẹ và trải nghiệm của con. Cha mẹ có xu hướng báo cáo mức độ hỗ trợ và kiểm soát hành vi của mình cao hơn so với cảm nhận của con. Với kiểm soát tâm lý, trẻ lại cảm nhận mức độ cao hơn so với tự báo cáo của cha mẹ.

Những khác biệt này đặc biệt có ý nghĩa khi đặt trong mối liên hệ với lòng tự trọng của trẻ. Cùng một hành vi của cha mẹ có thể được cha mẹ và con trải nghiệm theo những cách khác nhau, trong đó, trải nghiệm chủ quan của trẻ có vai trò quan trọng trong việc lý giải mối liên hệ giữa hành vi làm cha mẹ và lòng tự trọng. Nghiên cứu cũng cho thấy cảm nhận của con về sự hỗ trợ và kiểm soát hành vi giữ vai trò trung gian có ý nghĩa trong mối quan hệ giữa hành vi làm cha mẹ và lòng tự trọng. Phát hiện này gợi ý rằng tác động của hành vi nuôi dạy không đơn giản diễn ra theo một chiều từ cha mẹ đến con. Hành vi của cha mẹ trước hết được trẻ tiếp nhận, diễn giải và gán ý nghĩa, sau đó những trải nghiệm này mới góp phần hình thành cách trẻ nhìn nhận và đánh giá bản thân.

Từ những bằng chứng trên, có thể thấy thông điệp “lắng nghe trải nghiệm sống” của Ngày Sức khỏe Tâm thần Thế giới 2026 có một ý nghĩa rất cụ thể trong đời sống gia đình. Lắng nghe trẻ không đơn thuần là hỏi trẻ “con có ổn không?” mà là sẵn sàng kiểm chứng xem sự quan tâm, bảo vệ và định hướng mà cha mẹ dành cho con đang được chính đứa trẻ trải nghiệm như thế nào. Một hành vi được cha mẹ xem là quan tâm có thể không được trẻ cảm nhận như sự hỗ trợ, một cách kiểm soát mà cha mẹ cho là cần thiết có thể lại được trẻ trải nghiệm như sự thiếu tin tưởng hoặc gây áp lực.

Lắng nghe không có nghĩa là từ bỏ vai trò định hướng của cha mẹ. Ngược lại, đó là quá trình chuyển từ việc chỉ dựa vào phán đoán của người lớn sang một cách tiếp cận tôn trọng hơn đối với trải nghiệm của trẻ. Khi tiếng nói của trẻ thực sự được lắng nghe và tôn trọng, các hoạt động chăm sóc, hỗ trợ và giáo dục trong gia đình sẽ có cơ sở tốt hơn để đáp ứng đúng với trải nghiệm và nhu cầu tâm lý thực tế của trẻ.