Bối cảnh cấu trúc của xung đột

Quan hệ giữa  Afghanistanvà Pakistantừ lâu đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của nhiều tranh cãi liên quan đến Đường Durand – đường phân định biên giới được xác lập vào cuối thế kỷ XIX dưới thời thực dân Anh. Về mặt pháp lý, Pakistan coi đây là đường biên giới quốc tế hợp pháp mà mình kế thừa sau khi giành độc lập. Trong khi đó, Afghanistan qua nhiều giai đoạn lịch sử chưa chính thức thừa nhận đầy đủ tính ràng buộc của đường ranh giới này. Sự khác biệt trong cách nhìn nhận của hai quốc gia không chỉ đơn thuần là vấn đề pháp lý, mà còn gắn với yếu tố lịch sử, bản sắc dân tộc và quan niệm về chủ quyền lãnh thổ.

Khu vực biên giới giữa hai nước mang đặc điểm xã hội đặc thù khi cộng đồng người Pashtun sinh sống đan xen ở cả hai phía, duy trì các mối quan hệ thân tộc, trao đổi kinh tế và liên kết tôn giáo lâu đời. Do đó, ranh giới hành chính không trùng khớp với không gian xã hội thực tế. Trong điều kiện địa hình hiểm trở, năng lực quản lý nhà nước của cả hai nước vẫn còn hạn chế và sinh kế của các địa phương phụ thuộc đáng kể vào giao thương qua biên giới, do đó, khu vực này dễ trở thành môi trường thuận lợi cho các nhóm vũ trang phi nhà nước hoạt động.

Hoạt động của Tehrik-i-Taliban Pakistan (nhóm vũ trang Hồi giáo bị cấm tại Pakistan - TTP) là một trong những nhân tố trực tiếp làm gia tăng căng thẳng song phương. Phía Pakistan nhiều lần cho rằng, lực lượng này lợi dụng lãnh thổ Afghanistan làm nơi ẩn náu và tái tổ chức, từ đó tiến hành các vụ tấn công nhằm vào mục tiêu trong nước. Ngược lại, chính quyền Afghanistan phủ nhận việc dung túng hoặc nhấn mạnh những hạn chế về năng lực kiểm soát trên thực địa. Bên cạnh đó, sự hiện diện của các nhánh cực đoan có liên hệ với tổ chức tự xưng là Nhà nước Hồi giáo càng làm cho môi trường an ninh khu vực biên giới thêm phức tạp và khó lường.

Sau khi Taliban trở lại nắm quyền tại Kabul từ năm 2021, từng xuất hiện kỳ vọng rằng hai bên có thể tăng cường phối hợp trong kiểm soát an ninh biên giới. Tuy nhiên, đến năm 2026, thực tiễn cho thấy những khác biệt về lợi ích chiến lược, mức độ ưu tiên chính sách và năng lực thực thi vẫn còn đáng kể. Vì vậy, vấn đề an ninh biên giới tiếp tục là điểm nhạy cảm và là trở ngại lớn trong quan hệ giữa Afghanistan và Pakistan.

Diễn biến giao tranh trong năm 2026

Trong năm 2026, các vụ nổ súng và pháo kích qua lại giữa lực lượng quân đội của hai nước chủ yếu diễn ra tại các cửa khẩu quan trọng như Torkham và Spin Boldak, bởi đây được coi là các đầu mối trung chuyển hàng hóa và giao thông trọng yếu giữa Afghanistanvà Pakistan. Diễn biến thường lặp lại theo một mô thức quen thuộc: một vụ truy quét hoặc tấn công gần khu vực biên giới dẫn đến cáo buộc vi phạm chủ quyền; tiếp đó là phản ứng quân sự mang tính răn đe từ phía bên kia; sau cùng là giai đoạn tạm lắng thông qua trao đổi ở cấp chỉ huy địa phương hoặc lực lượng biên phòng. Chu kỳ này cho thấy sự thiếu vắng một cơ chế phối hợp hiệu quả ở tầm chiến lược, khiến các sự cố cục bộ dễ tái diễn.

Về quy mô và phương thức tác chiến, các cuộc đụng độ nhìn chung sử dụng vũ khí bộ binh và hỏa lực hạng nhẹ; chưa xuất hiện dấu hiệu huy động lực lượng chính quy quy mô lớn hoặc mở rộng phạm vi giao tranh ra ngoài khu vực biên giới trực tiếp. Thực tế này phản ánh xu hướng kiềm chế nhất định của cả hai bên nhằm tránh vượt qua ngưỡng có thể dẫn tới xung đột toàn diện. Tuy nhiên, tính chất “cường độ thấp nhưng lặp lại nhiều lần” lại làm gia tăng nguy cơ tích tụ căng thẳng, đồng thời mở rộng khả năng xảy ra sai sót trong đánh giá tình hình hoặc phản ứng vượt mức cần thiết.

Tác động kinh tế của các đợt căng thẳng cũng bộc lộ rõ rệt, đặc biệt đối với Afghanistan – quốc gia không giáp biển và phụ thuộc đáng kể vào các tuyến vận tải quá cảnh qua lãnh thổ Pakistan để tiếp cận thị trường bên ngoài. Mỗi lần cửa khẩu bị đóng tạm thời đều kéo theo sự gián đoạn chuỗi cung ứng, gia tăng chi phí vận chuyển và làm chậm dòng lưu thông hàng hóa thiết yếu. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động thương mại song phương mà còn gây sức ép lên đời sống kinh tế – xã hội của cư dân khu vực biên giới, vốn đã chịu nhiều hạn chế về hạ tầng và cơ hội phát triển.

Động lực nội tại của hai quốc gia

Đối với Pakistan, các vụ giao tranh tại khu vực biên giới gắn trực tiếp với yêu cầu bảo đảm an ninh trong nước và củng cố uy tín của nhà nước. Hoạt động gia tăng của Tehrik-i-Taliban Pakistan (TTP) trong những năm gần đây đã tạo áp lực đáng kể đối với chính phủ và quân đội, nhất là trong bối cảnh kinh tế còn nhiều khó khăn và xã hội tồn tại không ít bất ổn. Trong điều kiện đó, việc tăng cường triển khai lực lượng tại khu vực giáp ranh không chỉ nhằm ngăn chặn nguy cơ xâm nhập và tấn công xuyên biên giới, mà còn mang ý nghĩa chính trị trong nước, thể hiện quyết tâm bảo vệ chủ quyền, duy trì trật tự và trấn an dư luận. Nói cách khác, chính sách cứng rắn tại biên giới vừa là biện pháp an ninh, vừa là công cụ củng cố tính chính danh.

Về phía Afghanistan, chính quyền Taliban phải xử lý một bài toán cân bằng phức tạp giữa yêu cầu ổn định kinh tế và nhiệm vụ khẳng định chủ quyền. Là quốc gia không giáp biển, Afghanistan phụ thuộc đáng kể vào các tuyến vận tải qua Pakistan để duy trì hoạt động thương mại và bảo đảm nguồn cung hàng hóa thiết yếu. Do đó, việc để căng thẳng kéo dài hoặc cửa khẩu bị đóng trong thời gian dài có thể gây hệ lụy kinh tế nghiêm trọng. Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, chính quyền tại Kabul cũng cần thể hiện năng lực kiểm soát lãnh thổ và phản ứng trước các cáo buộc vi phạm chủ quyền nhằm duy trì sự ủng hộ trong nước. Trong bối cảnh đó, các động thái quân sự của Afghanistan trong năm 2026 nhìn chung mang tính răn đe có giới hạn, đủ để khẳng định lập trường nhưng vẫn giữ ở mức tránh đẩy tình hình vượt ra khỏi khả năng kiểm soát.

Tác động khu vực và triển vọng

Căng thẳng giữa Afghanistanvà  Pakistantrong năm 2026 không chỉ giới hạn trong phạm vi song phương mà còn tác động đến toàn bộ môi trường an ninh Nam Á. Đối với Pakistan, việc phải đồng thời duy trì trạng thái răn đe với  Ấn Độ khiến áp lực phân bổ nguồn lực chiến lược gia tăng, nhất là trong điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn. Vì vậy, sự bất ổn tại khu vực biên giới phía Tây có thể làm phân tán sự tập trung chiến lược và đặt ra thách thức đối với hoạch định an ninh dài hạn. Bên cạnh đó, các lợi ích kinh tế và an ninh của Trung Quốctại Pakistan, đặc biệt trong các dự án hạ tầng và kết nối khu vực, cũng chịu ảnh hưởng nhất định từ tình trạng bất ổn kéo dài. Trong khi đó, Mỹ tiếp tục theo dõi sát diễn biến nhằm ngăn ngừa nguy cơ tái hình thành các mạng lưới cực đoan xuyên quốc gia có thể đe dọa an ninh khu vực và quốc tế.

Từ góc độ cấu trúc, các cuộc đụng độ năm 2026 đang phản ánh một dạng nghịch lý an ninh điển hình. Trong bối cảnh thiếu lòng tin và chưa có cơ chế quản lý biên giới mang tính thể chế đủ hiệu quả, các biện pháp tăng cường an ninh của một bên dễ bị bên kia diễn giải như hành động mang tính đe dọa. Khi tranh chấp lịch sử về đường biên giới kết hợp với sự hiện diện của các tác nhân vũ trang phi nhà nước, trạng thái giao tranh ở mức độ thấp có xu hướng trở thành hiện tượng lặp lại, dần được “bình thường hóa” trong quan hệ song phương. Điều này làm gia tăng nguy cơ tích tụ căng thẳng và thu hẹp dư địa cho các sáng kiến xây dựng lòng tin.

Triển vọng ổn định trong thời gian tới phụ thuộc đáng kể vào khả năng hai bên thiết lập cơ chế quản lý biên giới hiệu quả và bền vững hơn, bao gồm duy trì kênh liên lạc quân sự thường trực, xây dựng quy trình xử lý sự cố minh bạch và tăng cường trao đổi thông tin ở nhiều cấp độ. Về dài hạn, việc gắn kết lợi ích kinh tế với mục tiêu ổn định an ninh có thể tạo động lực hạn chế hành vi leo thang. Ngược lại, nếu các nguyên nhân cấu trúc không được xử lý thỏa đáng, những vòng căng thẳng tương tự nhiều khả năng sẽ tiếp tục tái diễn, duy trì trạng thái bất ổn tiềm tàng tại một trong những không gian an ninh nhạy cảm nhất của khu vực Nam Á.

Tài liệu tham khảo

Fair, C. C. (2014).Fighting to the end: The Pakistan Army’s way of war. Oxford University Press.

Giustozzi, A. (2019).The Taliban at war, 2001–2018. Oxford University Press.

International Crisis Group. (2023).Pakistan’s militant problem and the TTP resurgence. International Crisis Group Report.

Rashid, A. (2012).Pakistan on the brink: The future of America, Pakistan, and Afghanistan. Viking.

Tellis, A. J. (2010).Pakistan and the war on terror: Conflicted goals, compromised performance. Carnegie Endowment for International Peace.