Sắc phong của người Việt

Một trong những hiện vật tiêu biểu giới thiệu về chữ Hán gắn với phong tục, tập quán, tín ngưỡng của người Việt là sắc phong. Trong xã hội phong kiến, sắc phong là văn bản hành chính do nhà vua ban hành. Sắc phong được làm bằng giấy dó, nhuộm vàng, phết nhũ bạc trên cả hai mặt trước và sau. Mặt trước viết chữ Hán, đóng dấu, vẽ hình rồng ẩn trong mây; mặt sau để trơn hoặc vẽ hình long, ly, quy, phượng để trang trí. Không chỉ là văn bản xác nhận việc phong tặng danh hiệu cho các vị thần được cộng đồng thờ phụng, sắc phong còn phản ánh trình độ thư pháp, nghệ thuật chế tác giấy và phương thức quản lý của Nhà nước phong kiến. Hiện vật được trưng bày tại Bảo tàng là bản sắc phong cho làng An Nội (tỉnh Hà Nam cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình) thờ Trần Hưng Đạo Đại Vương - vị anh hùng có công bảo vệ đất nước và được nhân dân tôn thờ là vị thần che chở cho cộng đồng, được vua Khải Định ban sắc vào năm 1924. Hiện vật góp phần minh chứng cho vai trò quan trọng của chữ Hán trong đời sống hành chính, tín ngưỡng của người Việt suốt nhiều thế kỷ.

Sách chữ Nôm Tày và sách lá buông của người Thái

Nếu chữ Hán từng là loại văn tự được sử dụng phổ biến trong đời sống xã hội của người Việt thì nhiều cộng đồng dân tộc khác cũng đã sáng tạo hoặc tiếp thu, cải biến chữ viết để ghi chép văn học, lịch sử, luật tục và các nghi lễ truyền thống. Người Tày đã sáng tạo chữ Nôm Tày trên cơ sở tiếp thu chữ Hán. Nhìn vào cuốn sách Nôm Tày được trưng bày, có thể nhận thấy nhiều ký tự có hình thức gần giống chữ Hán cổ nhưng được sử dụng với cách đọc và ý nghĩa riêng phù hợp với ngôn ngữ của người Tày. Đây là minh chứng cho quá trình tiếp biến văn hóa lâu dài giữa các cộng đồng cư dân có sử dụng văn tự Hán trong lịch sử.

Bên cạnh cuốn sách là chiếc ấn gỗ của người Tày cũng cho thấy vai trò quan trọng của chữ viết trong thực hành tín ngưỡng. Trên mặt ấn khắc các chữ triện nổi với những ý nghĩa và chức năng khác nhau. Đối với các thầy then, ấn không chỉ là công cụ hành lễ mà còn là biểu tượng quyền năng của các lực lượng siêu nhiên trong quan niệm dân gian của người Tày.

Người Thái cũng có chữ viết riêng với lịch sử hàng trăm năm. Đặc biệt, nhiều cuốn sách cổ của người Thái được ghi chép trên lá buông - loại lá thuộc họ cọ có độ bền cao. Sau khi được xử lý, người viết dùng vật nhọn khắc chữ lên bề mặt lá rồi bôi mực để làm nổi các nét chữ. Các tấm lá sau đó được xâu lại thành từng tập sách. Nội dung sách hiện nay rất ít người có thể đọc được. Hình thức ghi chép này cho thấy sự thích nghi sáng tạo của cư dân vùng núi với điều kiện tự nhiên và nguồn nguyên liệu sẵn có.

Sách cúng của người Dao

Trong đời sống tín ngưỡng của nhiều dân tộc, chữ viết còn là phương tiện kết nối con người với thế giới tâm linh. Người Dao sử dụng chữ Hán theo cách riêng, thường được gọi là chữ Nôm Dao để ghi chép văn thơ, các bài cúng, sách nghi lễ, gia phả và truyện cổ. Cuốn sách được trưng bày tại Bảo tàng được viết trên giấy bản làm từ cây nứa non thường được các thầy cúng gìn giữ cẩn thận và truyền lại qua nhiều thế hệ. Có những cuốn sách đã tồn tại hàng trăm năm, trở thành kho tư liệu quý giá về lịch sử và văn hóa cộng đồng.

Kinh Koran của người Chăm và sách lá buông của người Khơ-me

Đi dần về phương Nam, khách tham quan có thể bắt gặp những cuốn sách lá buông của người Khơ-me. Tương tự người Thái, người Khơ-me sử dụng lá buông để ghi chép kinh Phật và các tri thức văn hóa truyền thống. Sau khi viết, các lá được xếp và đóng thành tập sách. Đây là loại hình tư liệu phổ biến trong khu vực Đông Nam Á, phản ánh mối liên hệ văn hóa lâu đời giữa các cộng đồng cư dân trong khu vực. Bên cạnh đó, các bản kinh Koran của người Chăm cũng góp phần giới thiệu thêm một truyền thống chữ viết khác gắn với lịch sử giao lưu văn hóa và tôn giáo của cư dân miền Trung và Nam Bộ Việt Nam.

Sách tượng hình của người Pà Thẻn

Đặc biệt, trong số các hiện vật trưng bày, còn có cuốn sách của người Pà Thẻn với hệ thống ký hiệu tượng hình độc đáo để ghi chép lại lịch sử và tôn giáo của dân tộc mình. Các hình vẽ được sắp xếp từ phải sang trái, cũng là chiều đọc của cuốn sách. Cuốn sách đang được trưng bày tại Bảo tàng có niên đại khoảng 200 năm. Hiện vật góp phần phản ánh sự đa dạng trong cách thức ghi chép và lưu giữ tri thức của các cộng đồng dân tộc ở Việt Nam.

Thông qua các hiện vật về chữ viết đang được trưng bày, có thể thấy mỗi dân tộc đều lựa chọn những chất liệu và phương thức ghi chép khác nhau. Người Việt viết trên giấy dó bằng bút lông; người Dao dùng giấy bản; người Thái và Khơ-me viết chữ trên lá buông; người Pà Thẻn ghi lại lịch sử bằng các ký hiệu tượng hình. Sự khác biệt về chất liệu, quy tắc viết, kỹ thuật đóng sách và cách đọc sách cũng có sự khác nhau ở mỗi dân tộc; tất cả đều phản ánh môi trường sống, lịch sử giao lưu văn hóa và tư duy sáng tạo của từng cộng đồng.

Những hiện vật này không chỉ là bằng chứng về sự phong phú của ngôn ngữ và chữ viết các dân tộc Việt Nam mà còn là kết quả của quá trình nghiên cứu, sưu tầm và bảo tồn lâu dài của các nhà khoa học. Từ những chuyến điền dã tại các bản làng vùng sâu, vùng xa đến công tác nghiên cứu, tư liệu hóa và xây dựng trưng bày, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã góp phần đưa những tri thức khoa học xã hội đến gần hơn với công chúng. Qua đó, những giá trị văn hóa được lưu giữ trong các trang sách cổ, những nét chữ xưa và các ký hiệu cổ truyền tiếp tục được bảo tồn, giới thiệu và lan tỏa trong đời sống đương đại./.