Khác những công trình tái hiện mang tính mô phỏng, các ngôi nhà tại Vườn Kiến trúc của Bảo tàng phần lớn đều là nhà nguyên gốc được vận chuyển từ địa phương về dựng lại tại Bảo tàng. Mỗi công trình ở đây không chỉ có “hồ sơ khoa học” riêng mà còn mang theo ký ức về đời sống, con người và môi trường văn hóa nơi nó từng tồn tại. Bởi vậy, trong suốt nhiều năm qua, Bảo tàng luôn kiên định quan điểm: Bảo tồn di sản phải đặt cộng đồng chủ thể văn hóa ở vị trí trung tâm. Điều đó được thể hiện rõ trong các đợt sửa chữa, chỉnh trang định kỳ những ngôi nhà truyền thống: Bảo tàng mời chủ thể văn hóa đến sửa chữa ngôi nhà của dân tộc mình bằng tri thức, kinh nghiệm, kỹ thuật và vật liệu truyền thống.

Việc sửa chữa các ngôi nhà tại Vườn Kiến trúc không phải hoạt động mang tính thời điểm hay chỉ diễn ra trong vài năm gần đây, mà là công việc được thực hiện thường xuyên ngay khi công trình xuất hiện dấu hiệu xuống cấp do tác động của thời tiết và thời gian. Tùy theo đặc điểm từng ngôi nhà, Bảo tàng có thể tiến hành sửa chữa cục bộ hoặc chỉnh trang tổng thể, song nguyên tắc xuyên suốt vẫn là ưu tiên sử dụng kỹ thuật truyền thống, vật liệu bản địa và sự tham gia trực tiếp của cộng đồng chủ thể văn hóa. Chính quá trình ấy đã giúp nhiều ngôi nhà tiếp tục duy trì được “nếp sống” của mình trong không gian Bảo tàng nhiều năm qua.

Tinh thần trao truyền ấy được thực hiện liên tục trong suốt 30 năm qua, cụ thể là việc sửa chữa tổng thể khuôn viên nhà Chăm vào tháng 12/2024. Các nghệ nhân từ làng Bàu Trúc (Khánh Hòa) cùng nhiều thợ trẻ đã trực tiếp tham gia lợp mái, sửa khung nhà, dựng lại các công trình phụ trợ và thực hành kỹ thuật truyền thống ngay trong không gian Bảo tàng. Những kinh nghiệm dân gian như chọn tre già chống mối mọt, ngâm tranh trước khi đánh mái hay kỹ thuật lợp nhà theo đúng phong tục người Chăm được truyền dạy trực tiếp trong lao động thực tế. Đối với nhiều nghệ nhân, việc trở lại Bảo tàng sửa nhà cũng giống như trở về với một phần ký ức thân thuộc của cộng đồng mình. Ông Trượng Đến, nghệ nhân người Chăm, từng chia sẻ rằng ông cảm thấy như đang sống lại trong ngôi nhà của ông bà ngày trước và vui vì có thể truyền dạy kỹ thuật sửa nhà cho lớp trẻ.

Tiếp đến, tháng 10/2025, trong đợt sửa chữa nhà rông Ba-na tại Bảo tàng, tinh thần gắn bó và trách nhiệm của cộng đồng chủ thể văn hóa tiếp tục được thể hiện rõ nét. Các nghệ nhân và thợ từ làng Kon Rbàng (Quảng Ngãi) không chỉ trực tiếp tham gia sửa chữa bằng kỹ thuật truyền thống mà còn đưa lớp trẻ cùng đi để học nghề và tiếp nối tri thức của cha ông. Già làng A Ngêh xúc động chia sẻ: “Dù tuổi cao, sức khỏe đã yếu, tôi vẫn cố gắng ra Hà Nội vì chỉ khi tận mắt nhìn thấy ngôi nhà rông được sửa lại chu đáo mới cảm thấy yên lòng”. Những tâm sự ấy cho thấy, với cộng đồng, các công trình tại Bảo tàng không đơn thuần là hiện vật trưng bày, mà còn là một phần ký ức, tình cảm và trách nhiệm gìn giữ văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Và gần đây, việc sửa chữa tổng thể ngôi nhà Hà Nhì tổ chức vào tháng 4/2026 có sự tham gia của cộng đồng. Năm người thợ từ xã Y Tý (Lào Cai) đã trực tiếp sửa chữa ngôi nhà trình tường, chuồng gia súc và dựng lại cây đu tại khu trưng bày ngoài trời của Bảo tàng. Đặc biệt, trong nhóm thợ có sự tiếp nối giữa các thế hệ: hơn 20 năm trước, những nghệ nhân như cụ Ly Sự Đo và cụ Phà Mờ Thó là những người đầu tiên dựng ngôi nhà này tại Bảo tàng; hôm nay, con trai của các cụ tiếp tục trở lại để gìn giữ nếp nhà truyền thống của cha ông. Sự kế thừa ấy không chỉ là việc truyền dạy kỹ thuật trình tường, lợp mái cỏ tranh hay xử lý đất sét theo hình thức “cầm tay chỉ việc”, mà còn là sự trao truyền trách nhiệm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Qua từng công đoạn sửa nhà, người trẻ tiếp nhận cả những tri thức gắn với môi trường sống, tập quán sinh hoạt và ký ức cộng đồng được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ kiến trúc, những hoạt động ấy cho thấy Bảo tàng ngày nay đang trở thành không gian kết nối cộng đồng và duy trì đời sống của di sản. Trong không gian ấy, cộng đồng chủ thể văn hóa không phải là “người được giới thiệu”, mà là người trực tiếp kể câu chuyện văn hóa của mình tới công chúng thông qua tri thức, kỹ năng và trải nghiệm sống. Trong bối cảnh hiện đại hóa và đô thị hóa đang làm nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc cộng đồng tiếp tục thực hành, trao truyền và tham gia trực tiếp vào hoạt động bảo tồn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi di sản chỉ thực sự sống khi nó tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, được gìn giữ bằng ký ức và được trao truyền qua các thế hệ.

Thông qua các hoạt động nghiên cứu, sưu tầm, trưng bày và bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng chủ thể văn hóa, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đang góp phần cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới. Đó là phát huy vai trò trung tâm của con người trong sáng tạo và thụ hưởng văn hóa; bảo vệ, gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại; đồng thời khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước./.