Sửa nhà Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam: Đề cao vai trò của chủ thể văn hóa
20/04/2026
Trung tuần tháng 4/2026, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng) tiến hành tu sửa định kỳ ngôi nhà Hà Nhì tại khu trưng bày ngoài trời, nhằm bảo đảm tính khoa học và độ bền của di sản. Không chỉ dừng lại ở các biện pháp kỹ thuật làm nhà truyền thống nhằm kéo dài tuổi thọ của công trình, đợt tu sửa lần này minh chứng cho quan điểm bảo tồn dựa vào chủ thể văn hóa - giá trị cốt lõi được Bảo tàng kiên định theo đuổi trong suốt hơn ba thập kỷ qua.
Người Hà Nhì từ Y Tý (Lào Cai) trực tiếp tu sửa ngôi nhà truyền thống của dân tộc tại Bảo tàng
Ngôi nhà Hà Nhì được phục dựng trong khuôn viên Bảo tàng từ năm 2004, đại diện cho loại hình nhà trình tường của cư dân vùng núi cao biên giới Việt - Trung. Trong đợt tu sửa lần này, Bảo tàng tiếp tục áp dụng triệt để nguyên tắc: “Bảo đảm tính nguyên gốc, tính chân xác, tính toàn vẹn và sự bền vững của di sản”. Bảo tàng tổ chức sửa chữa nhà chính và chuồng nuôi gia súc, với các hạng mục: bộ khung mái nhà, đan lại dát sàn trần nhà, lợp mái nhà, trát lại những chỗ bị bong tróc của tường nhà và dựng mới cây đu ở trước sân. Xác định con người là nhân tố quyết định sự thành công của công tác bảo tồn, Bảo tàng mời 5 người thợ Hà Nhì từ thôn Lao Chải (xã Y Tý, tỉnh Lào Cai) trực tiếp tham gia sửa chữa. Việc mời cộng đồng về trùng tu không chỉ đáp ứng yêu cầu về tính khoa học của ngành bảo tàng trong trưng bày, mà còn là cách để khai thác và thể hiện những yếu tố tri thức bản địa của cộng đồng ẩn chứa bên trong mỗi ngôi nhà đã làm sống lại di sản của dân tộc mình qua cách thức, quy trình sửa chữa nhà truyền thống.
Công tác tập kết và xử lý nguyên vật liệu theo đúng tập quán địa phương trước khi tiến hành sửa chữa
Đội ngũ thợ tham gia lần này có sự kế thừa giữa các thế hệ, từ những người thợ giàu kinh nghiệm gắn bó với Bảo tàng qua nhiều đợt sửa chữa đến những thành viên trẻ tuổi lần đầu góp mặt. Đây không chỉ là dịp để các chủ thể văn hóa trao truyền tri thức dân gian gắn với kỹ thuật lợp nhà bằng cỏ tranh truyền thống, mà còn là cơ hội quý giá để lan tỏa, giới thiệu nét đẹp văn hóa nhà trình tường của người Hà Nhì tới khách tham quan. Những kỹ thuật, kinh nghiệm trong việc sửa nhà luôn được Bảo tàng mời từ hai đến ba thế hệ tham gia để tri thức kỹ thuật làm nhà truyền thống không bị mai một trong cộng đồng. Nhờ đó, nhà trình tường của người Hà Nhì luôn được bảo tồn kịp thời và phát huy tốt các giá trị di sản văn hóa tại Bảo tàng để phục vụ khách tham quan.
Tỉ mỉ tháo dỡ lớp mái cỏ tranh đã xuống cấp để chuẩn bị cho quy trình thay mới
Anh Phu Đo Xe (37 tuổi) chia sẻ: “Đây là lần thứ hai tôi tham gia sửa ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình tại Bảo tàng. Nhìn thấy công trình được chăm sóc cẩn thận, tôi cảm thấy rất tự hào. Hiện nay, nhà trình tường tại Y Tý đã thay đổi nhiều do thiếu hụt nguyên vật liệu tự nhiên, dẫn đến việc lớp trẻ dần mai một các kỹ thuật làm nhà truyền thống. Việc ngôi nhà được gìn giữ và trưng bày tại Bảo tàng giúp chúng tôi ý thức rõ hơn về trách nhiệm bảo tồn bản sắc văn hóa của dân tộc mình tại địa phương”.
Tính chân xác của công trình còn được khẳng định qua việc nhất quán sử dụng vật liệu tự nhiên theo đúng tập quán địa phương. Đối với người Hà Nhì, sự kết hợp giữa kỹ thuật trình tường đất dày và mái lợp cỏ gianh nhiều lớp là một giải pháp kiến trúc độc đáo nhằm thích nghi với điều kiện khắc nghiệt vùng cao; giúp ngôi nhà luôn mát mẻ vào mùa hè và ấm áp trong mùa đông. Sự gắn kết chặt chẽ giữa vật liệu truyền thống và kỹ thuật thủ công bản địa không chỉ bảo toàn diện mạo hữu hình của công trình, mà còn gìn giữ trọn vẹn những giá trị văn hóa phi vật thể - đó chính là kỹ năng thực hành và thế giới quan của cộng đồng trong việc ứng xử với môi trường tự nhiên
Trao truyền kỹ thuật sửa nhà truyền thống theo phương thức “cầm tay chỉ việc”
Hoạt động tu sửa lần này còn là dịp để các chủ thể văn hóa trực tiếp giới thiệu, sẻ chia với công chúng những câu chuyện về phong tục, tập quán gắn liền với nếp nhà truyền thống. Qua đó, Bảo tàng không chỉ góp phần nâng cao ý thức cộng đồng trong việc nhận diện và trân trọng di sản, mà còn kiến tạo một môi trường bảo tồn và truyền dạy thực tiễn. Đây chính là nhịp cầu sống động, kết nối những giá trị trong quá khứ với dòng chảy của đời sống tương lai./.
Nguồn bài viết: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
Tin: Vũ Thị Diệu - Ảnh: Vũ Hồng Nhi, Vũ Thị Diệu, Nguyễn Thị Bích Ngọc