Biến đổi khí hậu tiếp tục là một trong những thách thức nghiêm trọng nhất đối với châu Phi trong thế kỷ XXI. Mặc dù châu lục chỉ đóng góp khoảng 3–4% lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, song lại chịu tác động nặng nề nhất từ hiện tượng nóng lên toàn cầu. Theo Liên Hợp Quốc, nhiệt độ tại châu Phi đang tăng nhanh hơn mức trung bình toàn cầu ở nhiều khu vực, đặc biệt là Bắc Phi và vùng Sahel. Hạn hán kéo dài, lũ lụt nghiêm trọng, sa mạc hóa và nước biển dâng đang gây ảnh hưởng lớn đến kinh tế, xã hội và an ninh lương thực của hàng trăm triệu người dân.

Nền nhiệt trung bình  gia tăng và hiện  tượng  thời tiết cực đoan

Theo báo cáo  State of the Climate in Africa 2024 của Tổ chức Khí tượng Thế giới WMO (World Meteorological Organization), nhiệt độ trung bình tại châu Phi tăng khoảng 0,3°C mỗi thập kỷ kể từ năm 1991. Năm 2024 và đầu năm 2025 được ghi nhận là một trong những giai đoạn nóng nhất lịch sử tại lục địa này. Các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện thường xuyên hơn. Chẳng hạn, khu vực Bắc Phi ghi nhận nhiều đợt nắng nóng vượt 45°C; Đông Phi trải qua hạn hán kéo dài nhiều năm liên tiếp; Nam Phi và Tây Phi thường xuyên xảy ra lũ lụt lớn và bão nhiệt đới mạnh hơn trước (WMO, 2024).

Hạn hán và khủng hoảng an ninh lương thực

Nông nghiệp chiếm khoảng 35% GDP của nhiều quốc gia châu Phi và sử dụng hơn một nửa lực lượng lao động toàn châu lục. Đây cũng là lĩnh vực chịu ảnh hưởng trực tiếp nhất từ biến đổi khí hậu. Khu vực Sừng châu Phi (Horn of Africa) đã trải qua chuỗi hạn hán nghiêm trọng nhất trong hơn 40 năm. Theo Văn phòng Điều phối các Vấn đề nhân đạo của Liên hợp quốc UN OCHA (United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs), hơn 36 triệu người tại Somalia, Ethiopia, Kenya rơi vào tình trạng “mất an ninh lương thực” trong năm 2025. Thêm vào đó, sản lượng ngô tại miền Nam châu Phi giảm mạnh do thiếu mưa, đồng cỏ khô hạn khiến hàng triệu gia súc chết, thiếu nước sinh hoạt làm gia tăng dịch bệnh và suy dinh dưỡng (UN OCHA, 2025).

Lũ lụt và thiệt hại cơ sở hạ tầng

Trong khi nhiều khu vực đối mặt với hạn hán, một số quốc gia ven biển châu Phi lại chịu ảnh hưởng nghiêm trọng bởi lũ lụt và nước biển dâng. Theo Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change), mực nước tại nhiều khu vực ven biển châu Phi đang tăng nhanh hơn mức trung bình toàn cầu. Các thành phố lớn như Lagos (Nigeria), Alexandria (Ai Cập), Dakar (Senegal), Mombasa (Kenya) được đánh giá là có nguy cơ cao trước tình trạng xói lở bờ biển và ngập lụt đô thị. Trong năm 2025, lũ lụt lớn tại Nigeria và Chad đã khiến hàng trăm người thiệt mạng và hàng triệu người phải di dời (IPCC, 2025). 

Tác động kinh tế và xã hội

Theo Ngân hàng Phát triển Châu Phi AfDB (African Development Bank), biến đổi khí hậu hiện làm giảm từ 5–15% GDP mỗi năm tại nhiều quốc gia châu Phi. Chi phí thích ứng với biến đổi khí hậu của toàn châu lục có thể lên tới 50 tỷ USD mỗi năm cho đến năm 2030. Các lĩnh vực bị ảnh hưởng nặng nhất bao gồm: nông nghiệp, năng lượng, du lịch, y tế công cộng, giao thông và hạ tầng đô thị… Ngoài ra, thiên tai liên quan đến biến đổi khí hậu còn làm gia tăng nợ công, do nhiều quốc gia phải vay vốn để phục hồi sau thảm họa. Biến đổi khí hậu đang thúc đẩy làn sóng di cư tại châu Phi. Theo World Bank, đến năm 2050 có thể có hơn 86 triệu người tại khu vực cận Sahara buộc phải di cư trong nội địa do hạn hán, thiếu nước và mất đất canh tác.

Điểm sáng đầu tư vào năng lượng tái tạo

Châu Phi đang thúc đẩy mạnh mẽ phát triển năng lượng tái tạo nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Các dự án này không chỉ giúp giảm phát thải, góp phần chống biến đổi khí hậu; mà còn tăng khả năng tiếp cận nguồn điện cho hàng triệu người dân, cải thiện chất lượng sống. Nhiều quốc gia như Morocco, Kenya, Ai Cập và Nam Phi đã đầu tư vào điện mặt trời; điện gió; hệ thống lưu trữ năng lượng và các dự án hydro xanh. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế IEA (International Energy Agency), châu Phi sở hữu khoảng 60% tiềm năng năng lượng mặt trời của thế giới nhưng hiện mới chỉ khai thác một phần nhỏ.

Biến đổi khí hậu đang đặt châu Phi trước những thách thức to lớn về môi trường, kinh tế và xã hội. Hạn hán, lũ lụt, sa mạc hóa và nước biển dâng đang đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực, nguồn nước và sinh kế của hàng triệu người dân. Tuy nhiên, châu Phi cũng đang cho thấy nhiều nỗ lực trong thích ứng và phát triển bền vững thông qua đầu tư vào năng lượng tái tạo, hợp tác khu vực trong thúc đẩy công lý khí hậu trên trường quốc tế. Trong tương lai, khả năng chống chịu của châu Phi sẽ phụ thuộc lớn vào sự hỗ trợ tài chính toàn cầu cũng như năng lực quản trị và chuyển đổi xanh của từng quốc gia.

Tài liệu tham khảo

1. African Development Bank. (2025). African Economic Outlook 2025. African Development Bank Group. https://www.afdb.org

2. Intergovernmental Panel on Climate Change. (2023). Climate change 2023: Synthesis report. IPCC. https://www.ipcc.ch

3. International Energy Agency. (2025). Africa Energy Outlook 2025. IEA. https://www.iea.org

4. United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. (2025). Horn of Africa drought crisis update. United Nations. https://www.unocha.org

5. World Bank. (2021). Groundswell part 2: Acting on internal climate migration. World Bank. https://www.worldbank.org

6. World Meteorological Organization. (2024). State of the climate in Africa 2024. WMO. https://public.wmo.int

7. United Nations Environment Programme. (2024). Africa adaptation gap report. UNEP. https://www.unep.org