1. Khái niệm văn minh sinh thái
Tờ New Yorker đặt vấn đề: Liệu chúng ta có được
thịnh vượng mà không cần tăng trưởng chăng? Giorgos Kallis, một nhà kinh tế học
tại đại học Barcelona viết trên tuyên ngôn “Dừng tăng trưởng” rằng: “Chúng ta
càng sản xuất và tiêu thụ hàng hóa nhanh chừng nào thì càng gây hại cho môi
trường chừng đó. Nếu loài người không muốn hủy diệt các hệ thống hỗ trợ sự sống
của hành tinh này thì nền kinh tế toàn cầu phải chạy chậm trở lại”.
Trong quá trình xây dựng một xã hội khá giả toàn
diện, Chính phủ Trung Quốc đã đề cập đến “văn minh sinh thái”. Khái niệm này đã
được đưa vào báo cáo chính trị Đại hội lần thứ 17, Đảng Cộng sản Trung Quốc, do
nguyên Tổng bí thư Hồ Cẩm Đào đọc trong lễ khai mạc Đại hội ngày 15-10-2007.
Theo đó: “Xây dựng văn minh sinh thái là phải xây dựng các thói quen tiêu dùng,
các phương thức tăng trưởng kinh tế, các nhà máy công nghiệp có hình thức tiết
kiệm năng lượng và bảo vệ môi trường sinh thái”. Khái niệm này đã được các đại
biểu tranh luận sôi nổi. Giáo sư Hàn Khánh Tường - phó chủ nhiệm ngành triết
học, Trường Đảng Trung ương Trung Quốc - cho rằng nội hàm của khái niệm “văn
minh sinh thái” là: không ngừng nâng cao chất lượng cuộc sống, xây dựng xã hội
theo mô hình môi trường thân thiện và tiết kiệm năng lượng, tăng cường bảo vệ
phát triển và duy trì lâu dài nguồn năng lượng.
Nhìn chung thuật ngữ “văn minh sinh thái” được nêu
trong báo cáo và các tranh luận đã nhấn mạnh tính chủ động, tích cực bảo vệ môi
trường và tiết kiệm năng lượng trong tiến trình phát triển công nghiệp, tăng
trưởng kinh tế ở Trung Quốc, đồng thời cũng thể hiện trách nhiệm của Trung Quốc
đối với vấn đề ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu trên toàn cầu. Với lần
đầu tiên khái niệm “văn minh sinh thái” được đưa vào báo cáo chính trị của Đại
hội Đảng Cộng sản lần 17 của Trung Quốc đã thu hút sự chú ý của báo chí nước
ngoài.
Từ thập niên 1990, Chính phủ Trung Quốc đã bắt đầu
đề cập đến khái niệm “văn minh sinh thái”, nhưng vì lý do khách quan mà khái
niệm này đã không được thực hiện một cách đồng bộ trong thực tiễn. Từ những năm
đó, ông Ôn Gia Bảo khi còn là Phó Thủ tướng đã khẳng định “thế kỷ 21 sẽ là thế
kỷ của văn minh sinh thái”. Giữa văn minh sinh thái và văn minh vật chất, tinh
thần có tác động qua lại lẫn nhau. Văn minh vật chất và tinh thần là cơ sở và
tiền đề để thực hiện văn minh sinh thái, văn minh sinh thái thúc đẩy hai kiểu
văn minh trên phát triển.
Báo cáo Hành tinh sống (LPR) do Quỹ Bảo tồn thiên
nhiên hoang dã thế giới (WWF), Tổ chức Động vật học London (ZSL) và Mạng lưới
dấu chân toàn cầu (GFN) thực hiện vừa công bố một nghiên cứu độc lập khẳng định
Trái đất đang đứng trước cuộc “sụp đổ tín dụng sinh thái” nghiêm trọng hơn rất
nhiều so với cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu hiện tại do tình trạng lạm
dụng tài nguyên thiên nhiên. Theo báo cáo, ước tính con người đang sử dụng
lượng tài nguyên thiên nhiên nhiều gấp 1/3 khả năng tái bổ sung của Trái đất mỗi
năm. Tốc độ tiêu thụ “nguồn vốn tự nhiên” quá mức đang đe dọa tương lai của thế
giới, với những tác động dễ nhận thấy là giá thực phẩm, nước và năng lượng đang
tăng vọt. LPR cho biết sự tham lam, sử dụng tài nguyên bất chấp hậu quả của con
người đang dẫn đến tình trạng diện tích rừng bị thu hẹp, đất bị thoái hóa,
nguồn nước và không khí ô nhiễm, số lượng cá cùng nhiều loài sinh vật khác sụt
giảm nghiêm trọng. Ước tính mỗi năm thiệt hại về kinh tế do suy thoái môi
trường gây ra lên đến 4.500 tỉ USD, gấp đôi con số thiệt hại của các tổ chức
tài chính quốc tế trong cuộc khủng hoảng đang diễn ra. “Thế giới đang vật lộn
với hậu quả các cuộc khủng hoảng - AFP dẫn lời giám đốc WWF James Leape - Nhưng
có một cuộc khủng hoảng to lớn hơn đang đến gần, một cuộc sụp đổ tín dụng sinh
thái xảy ra do sự coi nhẹ tài nguyên tự nhiên vốn là nền tảng của mọi sự sống
và sự thịnh vượng”. LPR cho biết hiện có hơn 3/4 dân số thế giới sống tại các
quốc gia có tốc độ tiêu thụ tài nguyên vượt quá khả năng tái tạo của Trái đất.
Họ trở thành những “con nợ sinh thái”, có nghĩa là thường xuyên “vay vốn” quá
mức từ đất nông nghiệp, rừng, biển và tài nguyên tự nhiên. “Chúng ta ứng xử với
môi trường theo cách mà các tổ chức tài chính quốc tế hoạt động thời gian qua:
tìm kiếm món lợi tức thì mà không tính đến hậu quả” - Reuters dẫn đánh giá của
chuyên gia Jonathan Loh thuộc ZSL.
Vấn đề càng trở nên trầm trọng hơn do dân số thế
giới và nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng nhanh. LPR dự báo đến năm 2030 nếu tình
trạng hiện tại vẫn tiếp diễn, loài người sẽ cần có hai Trái đất để tiếp tục
cuộc sống như hiện tại. Báo cáo viết: “Chúng ta chỉ có một Trái đất. Khả năng
duy trì sự đa dạng về chủng loài của Trái đất là lớn nhưng cũng chỉ có hạn. Khi
nhu cầu của con người vượt quá khả năng này, hệ sinh thái của Trái đất bị hủy
hoại, đe dọa sự sống của con người”.
Báo cáo cũng đề cập đến chỉ số “dấu chân sinh thái”
- diện tích đất và biển trên Trái đất cần thiết để thỏa mãn nhu cầu tiêu thụ
của con người. Theo báo cáo, chỉ số “dấu chân sinh thái” trung bình hiện nay đã
lên đến 2,7 ha/người, cao hơn nhiều so với mức giới hạn 2,1 ha/người tính theo
dân số thế giới. Con số này ở các nước tiêu thụ lớn như Mỹ, Các tiểu vương quốc
Ả Rập thống nhất (UAE), Kuwait, Đan Mạch… lên đến hơn 20 ha/người. Mỹ và Trung
Quốc là hai nước chiếm tới 40% tổng số lượng “dấu chân sinh thái” toàn cầu.
Hoạt động của con người là nguyên nhân chính làm
mất đi 1/3 số lượng các loài sinh vật sống trên trái đất trong 35 năm qua. Ước
tính, 1/4 động vật có vú, 1/8 loài chim, 1/3 động vật lưỡng cư và 70% loài thực
vật trên toàn cầu đang đứng trước bờ hiểm họa. Kết quả này dựa trên Sách Đỏ -
Red List về các loài đang bị đe dọa do Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới
(IUCN) cập nhật. Các chuyên gia cảnh báo, cuộc sống của con người gắn liền mật
thiết với đa dạng sinh học. Các loài động - thực vật biến mất là dấu hiệu báo
động cho cuộc sống của loài người.
2. Văn minh sinh
thái tại Trung Quốc
Trong giai đoạn mới
của thế kỷ mới, Đảng Cộng sản Trung Quốc căn cứ vào tình trạng cụ thể ở trong
nước và thế giới để đưa ra những tư tưởng, chiến lược mới trong sự phát triển
của khoa học. Nguyên Tổng Bí thư Hồ Cẩm Đào từng chỉ rõ, tư tưởng phát triển
bền vững của Trung Quốc chính là mối quan hệ hài hoà giữa con người và tự
nhiên, điều tiết mối quan hệ giữa phát triển kinh tế với nhân lực, tài nguyên,
môi trường, kiên quyết đi theo con đường phát triển sản xuất, đời sống ấm no và
môi trường sinh thái lành mạnh, đảm bảo sự phát triển bền vững của văn minh
sinh thái.
Đảng Cộng sản Trung
Quốc xác định, phát triển khoa học kỹ thuật là nhiệm vụ hàng đầu trong việc
chấn hưng đất nước, lấy con người làm trung tâm, với yêu cầu cơ bản là phát
triển toàn diện, hài hòa và bền vững. Một trong những nội dung quan trọng trong
phát triển khoa học, cơ sở lý luận lấy con người làm gốc chính là nguyên tắc
chủ thể của người đứng đầu, khi yêu cầu con người xử lý mối quan hệ giữa con
người với tự nhiên phải tự giác nhận nhiệm vụ và trách nhiệm bảo vệ môi trường
sinh thái.
Trung Quốc cho rằng
sức sản xuất khi phát triển chính là việc tăng cường phát triển kinh tế xã hội
phải hài hoà với việc bảo vệ môi trường sinh thái tự nhiên, khi nỗ lực thực
hiện sự phát triển toàn diện, hài hoà và bền vững mỗi quan hệ giữa con người và
tự nhiên trong quá trình phát triển kinh tế xã hội cũng chính là yêu cầu phải
xử lý mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, giữa con người với con người,
toàn diện thúc đầy kinh tế, chính trị, văn hoá và xây dựng xã hội, khiến cho
các liên kết, các phương diện hài hoà, thúc đẩy sự hài hoà giữa quan hệ sản
xuất và sức sản xuất, kiến trúc thượng tầng và nền tảng kinh tế, bước
vào con đường phát triển văn minh sản xuất, đời sống ấm no, văn minh sinh thái.
Hiện nay, Trung
Quốc đang nỗ lực xây dựng một môi trường xã hội tiết kiệm nguồn tài nguyên và
thân thiện với môi trường. Chính phủ Trung Quốc cố gắng thúc đẩy sự phát triển
hài hoà giữa phát triển kinh tế với nhân lực tài nguyên và môi trường, cho
người dân một cuộc sống trong môi trường sinh thái tốt đẹp, thực hiện sự phát
triển bền vững của nền kinh tế xã hội.
Vì vậy, hiện nay,
Trung Quốc đang quán triệt tư tưởng phát triển khoa học dựa trên tình hình đặc
thù của đất nước, nhận định đầy đủ và hiểu rõ những điều kiện chính trị xã hội,
trình độ phát triển kinh tế văn hoá, tình trạng dân trí và môi trường sinh thái
tự nhiên. Trên cơ sở này, Trung Quốc tiến hành xây dựng văn minh sinh thái xã
hội chủ nghĩa, xây dựng xã hội sinh thái hài hoà mang màu sắc Trung Quốc.
Là một quốc gia
đang phát triển, khi tổng kết và rút kinh nghiệm từ bài học của các nước phát
triển về môi trường sinh thái, Chính phủ Trung Quốc luôn nhắc nhở các doanh
nghiệp khi tích cực phát triển nền kinh tế, thì cũng cần phải tăng cường bảo vệ
và xây dựng môi trường sinh thái và phát triển bền vững môi trường sinh thái.
Các doanh nghiệp phải thực hiện phát triển bền vững môi trường sinh thái theo
nguyên tắc hướng dẫn cơ bản về phát triển, phải coi phát triển như là một
phương tiện cơ bản để giải quyết các vấn đề của môi trường sinh thái, giảm
thiểu chi phí sinh thái tự nhiên trong quá trình phát triển, thúc đẩy việc xây
dựng sự hài hòa sinh thái với sự phát triển của kinh tế xã hội và đo
bằng sự hài hòa sinh thái.
Do đó, ở Trung Quốc, trong tư tưởng chỉ
đạo, phát triển khoa học kỹ thuật phải chú trọng đến bảo vệ môi trường tự
nhiên, duy trì an toàn sinh thái, thực hiện phát triển bền vững, điều quan
trọng là bản thân những yêu cầu này được xem là những nhân tố cấu thành cơ bản
trong sự phát triển toàn diện chủ nghĩa xã hội mang màu sắc Trung Quốc, trong
đó có xây dựng văn minh sinh thái. Từ đó có thể thấy, nội hàm khoa học và chất
lượng tinh thần của phát triển khoa học mà Trung Quốc đang theo đuổi chính là
những thể hiện cụ thể và phản ánh hiện thực của tư tưởng sinh thái của Mác và
Ăngghen.
Trung Quốc đã đạt những tiến bộ rõ rệt về môi
trường trong những năm gần đây. Chất lượng không khí tại các đô thị lớn tiếp
tục cải thiện: năm 2025 nồng độ trung bình PM2.5 ở 339 thành phố cấp đô thị trở
lên đã giảm xuống còn 28 µg/m³, giảm 4.4% so với năm trước, với 89.3% số ngày
đạt chất lượng không khí tốt và trên mức trung bình (tăng 1.9 điểm phần trăm).
Tỷ lệ mặt nước mặt đạt loại I–III (tức loại tốt) đã tăng lên 91.4% vào năm 2025
[1]. Sông Dương Tử (Trường Giang) và sông Hoàng Hà duy trì chất lượng nước ở
mức loại II trong nhiều năm liên tiếp (sông Dương Tử 6 năm, sông Hoàng Hà 4
năm)[2].
Chất lượng nước: Hệ thống thủy văn chính của Trung Quốc cho thấy
91.4% số điểm giám sát đạt chất lượng nước loại I–III [1], trong đó các lưu vực sông lớn như Dương Tử
và Hoàng Hà phần lớn có nước ở mức II (tương đương nước cấp uống đã qua xử lý)[2].
Tỷ lệ che phủ rừng: Nhờ chiến lược trồng rừng quy mô lớn, tỷ lệ che
phủ rừng toàn quốc hiện đạt khoảng 25.1%. Năm 2025, Trung Quốc đã trồng thêm
hơn 8,47 triệu ha rừng và phục hồi gần 5,0 triệu ha đất cỏ sa mạc hoá, góp phần
đạt che phủ rừng 25.09%[3].
Năng lượng tái tạo: Theo số liệu chính thức,
năm 2025 công suất nguồn tái tạo (điện gió, điện mặt trời) vượt 1.800 GW, chiếm
trên 60% tổng công suất điện của cả nước. Việc bổ sung 430 GW công suất gió và
mặt trời trong năm 2025 đã giúp tỷ trọng nguồn tái tạo trong hệ thống điện toàn
quốc vượt ngưỡng 60%[4], tạo nên hệ thống năng lượng tái tạo lớn nhất
thế giới. Thành tựu trên cho thấy Trung Quốc đang hiện thực hoá khái niệm “sơn
thuỷ hữu tình” – tăng trưởng gắn liền với bảo vệ môi trường, làm nền tảng cho
phát triển bền vững.
Trung Quốc và quản trị môi trường toàn cầu
Trung Quốc ngày càng chủ động đóng vai trò trong
các tiến trình môi trường quốc tế. Cam kết khí hậu: Năm 2020,
Trung Quốc công bố mục tiêu đạt đỉnh carbon trước năm 2030 và trung hoà carbon
trước 2060. Các kế hoạch quốc gia đặt ra đỉnh CO₂ ở khoảng 12,2 tỷ tấn (khoảng
năm 2027) và net-zero trước 2060[5]. Lãnh đạo cấp cao liên tục khẳng định ủng hộ Thỏa
thuận Paris và nguyên tắc “phân bổ công bằng, phù hợp năng lực” trong ứng phó
biến đổi khí hậu[6].
Thỏa thuận Paris:
Trung Quốc đã thông qua nhiều cơ chế và chính sách để thực hiện NDC (đóng góp
do quốc gia tự quyết định), đồng thời thúc đẩy Hiệp ước Paris có hiệu lực và
được quốc tế chấp nhận. Theo Tân Hoa xã, Chủ tịch Tập Cận Bình đã nhiều lần tái
khẳng định cam kết hỗ trợ Paris, góp phần tạo tiền lệ cho khung quản trị khí
hậu toàn cầu[7]. Trung Quốc cũng đã ký kết các thỏa thuận hợp tác
hành động khí hậu với hơn 40 quốc gia đang phát triển, hỗ trợ họ nâng cao khả
năng thích ứng và giảm nhẹ (COP28 Doha Consensus, v.v.)[6].
Biodiversity – Khung Côn Minh–Montreal: Tháng 10/2021,
Trung Quốc chủ trì Hội nghị các Bên Công ước Đa dạng Sinh học COP15 tại Côn
Minh, đưa ra Tuyên bố Côn Minh và thông qua “Khung Đa dạng Sinh học Toàn cầu
Côn Minh–Montreal”. Khuôn khổ này nhắm đến bảo vệ ít nhất 30% đất đai và hải
đảo thế giới vào năm 2030. Trung Quốc đã thành lập Quỹ Đa dạng Sinh học Côn
Minh trị giá 1,5 tỷ Nhân dân tệ và khởi xướng sáng kiến triển khai Khung Côn
Minh–Montreal, đặt mình đồng thời là quốc gia đầu tiên cập nhật Chiến lược và
Kế hoạch Hành động Đa dạng Sinh học sau khi khung này được thông qua[6].
Hợp tác Nam-Nam và “Vành đai – Con đường” xanh: Trung Quốc đẩy mạnh hợp tác Nam–Nam về biến đổi
khí hậu và bảo tồn sinh thái. Trung Quốc đã cung cấp và huy động khoảng 177 tỷ
NDT hỗ trợ các nước đang phát triển chống biến đổi khí hậu[7]. Trong sáng kiến Vành đai–Con đường, nước này hợp
tác với hơn 30 quốc gia ký kết hiệp định môi trường và phát triển dự án “Vành
đai Xanh” (phát triển bền vững, công nghệ sạch). Ví dụ, Lục Địa Xanh BRI – liên
minh hợp tác quốc tế được đồng sáng lập với hơn 180 đối tác từ 40 quốc gia – đã
tổ chức nhiều diễn đàn, hội thảo đổi mới nhằm chia sẻ công nghệ xanh và thúc
đẩy dự án khí hậu quốc tế[6].
Nhìn chung, Trung Quốc hướng đến xây dựng “cộng
đồng Trung–Việt với tương lai chung” về môi trường, thông qua các sáng kiến toàn
cầu và song phương để khuyến khích chuyển đổi xanh toàn cầu.
3. Thực tiễn hợp tác môi trường Việt – Trung
Việt Nam và Trung Quốc có nhiều hoạt động hợp tác
cụ thể nhằm bảo vệ môi trường chung. Điển hình là các chương trình giao lưu
thanh niên, tổ chức sự kiện chung về môi trường biên giới. Ví dụ, “Rừng hữu
nghị” tại cửa sông Bắc Luân (Quảng Tây, Trung Quốc) là dự án hợp tác thanh
niên biên giới Việt–Trung. Ngày 11/3/2026, gần 100 bạn trẻ Trung Quốc và Việt
Nam trồng 350 cây măng gừa và nhặt khoảng 70 kg rác thải tại bãi triều thuộc
Khu bảo tồn Thiên nhiên cửa sông Bắc Luân, nhằm bảo vệ hệ sinh thái rừng ngập
mặn. Sự kiện này không chỉ góp phần làm sạch môi trường mà còn tăng cường tình
hữu nghị song phương giữa hai nước[8].
Hợp tác quản lý nguồn nước xuyên biên giới cũng
được tăng cường. Trên kênh Xuân Đài (qua Quảng Tây–Quảng Ninh) hay lưu vực sông
Hồng–sông Chảy, các địa phương hai bên tổ chức nhiều hội nghị, diễn tập phòng
chống thiên tai và bảo vệ nguồn nước. Điển hình mới đây là chuỗi hoạt động nhân
Ngày Nước Thế giới 2026 tại Nam Ninh (tỉnh Quảng Tây) do tỉnh Quảng Tây phối
hợp với các tỉnh phía Bắc Việt Nam tổ chức[9]. Sự kiện thu hút hơn 500 đại biểu hai nước thảo
luận về công nghệ xử lý nước, phòng chống lũ lụt, bảo vệ nguồn nước chung… Đại
diện Việt Nam nhấn mạnh đây là minh chứng cho việc “biến tầm nhìn chung của
lãnh đạo cấp cao thành hành động cụ thể, mở ra chương mới trong quản lý và bảo
vệ nguồn nước xuyên biên giới”[9]. Điều này cho thấy hợp tác Trung–Việt đang đi vào
chiều sâu, đề cập cả yếu tố kỹ thuật và chính sách.
Nguồn tham khảo:
[1] China reports record share of good air days in
2025: official-Xinhua
https://english.news.cn/20260312/3b4d77a4d4a1410db41f47b3690ccc47/c.html
[2] NPC deputy: Small chip drives gains in Yangtze
ecological protection - CGTN
https://news.cgtn.com/news/2026-03-12/NPC-deputy-Small-chip-drives-gains-in-Yangtze-ecological-protection-1LsincPv66Y/p.html
[3] China completes over 8 million hectares of land
greening in 2025
https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202601/15/content_WS6968eb52c6d00ca5f9a0898d.html
[4] Renewables account for over 60 pct of China's
power capacity in 2025
https://english.www.gov.cn/archive/statistics/202601/30/content_WS697cb463c6d00ca5f9a08da7.html
[5] Steps laid out to achieve carbon goals
https://english.www.gov.cn/news/topnews/202204/01/content_WS62463691c6d02e5335328959.html
[6] Lucid Waters and Lush Mountains for Beautiful
China and World — China's Ecological Civilization Concept and Practice, and How
They Inspire the World (Part 3)
https://xinhuareview.substack.com/p/lucid-waters-and-lush-mountains-for-83d
[7] China reports steady progress in ecological,
environmental quality
https://english.www.gov.cn/news/202509/19/content_WS68cd46cfc6d00fa19f7a2924.html
[8] Thanh niên Trung Quốc - Việt Nam cùng trồng “Rừng
hữu nghị” tại Quảng Tây
http://vietnamese.people.cn/n3/2026/0316/c518359-20436187.html
[9] Strengthening cooperation on transboundary water
resource management and protection through World Water Day 2026 event in
Guangxi (China) - Trường Đại Học Thủy Lợi
https://tlu.edu.vn/en/strengthening-cooperation-on-transboundary-water-resource-management-and-protection-with-china-at-world-water-day-2026-in-guangxi-54266/