Phát biểu khai mạc Tọa đàm, PGS.TS. Võ Xuân Vinh, Bí thư Chi bộ, Viện trưởng Viện Sử học nhấn mạnh rằng nghiên cứu và biên soạn lịch sử địa phương là một lĩnh vực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong tổng thể khoa học lịch sử. Theo đó, lịch sử địa phương không chỉ góp phần bổ sung, làm phong phú cho lịch sử dân tộc, mà còn là cơ sở quan trọng để nhận diện các đặc trưng văn hóa - xã hội của từng vùng miền, phục vụ thiết thực cho công tác giáo dục truyền thống và phát triển bền vững. Đồng chí cũng khẳng định việc nâng cao chất lượng nghiên cứu lịch sử địa phương là nhiệm vụ vừa mang tính khoa học, vừa mang ý nghĩa chính trị - xã hội sâu sắc trong bối cảnh hiện nay. 

Trong phần trình bày chính, PGS.TS. Nguyễn Đức Nhuệ đã cung cấp một hệ thống luận điểm toàn diện và sâu sắc về công tác nghiên cứu, biên soạn lịch sử địa phương và chuyên ngành. Trước hết, diễn giả làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về lịch sử và khoa học lịch sử, nhấn mạnh tính khách quan của lịch sử như một quá trình phát triển của xã hội loài người đồng thời khẳng định vai trò của sử học trong việc nhận thức và lý giải quá khứ. Trên cơ sở đó, bài tham luận đã phân tích vị trí của sử học trong đời sống xã hội, đặc biệt là chức năng cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định các chiến lược phát triển.

Một nội dung quan trọng được diễn giả đề cập là thực trạng và những yêu cầu đổi mới của nền sử học Việt Nam. Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, diễn giả chỉ ra một số hạn chế như khuynh hướng giáo điều, chính trị hóa lịch sử hay việc chưa chú trọng đầy đủ đến các lĩnh vực về lịch sử kinh tế, văn hóa, xã hội. Từ đó, yêu cầu đặt ra là cần tiếp tục đổi mới tư duy, phương pháp và cách tiếp cận trong nghiên cứu lịch sử nói chung và lịch sử địa phương nói riêng.
Đặc biệt, bài tham luận đã đi sâu phân tích mối quan hệ giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc, coi đây là mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung, giữa đặc thù và phổ biến. Diễn giả nhấn mạnh rằng việc nghiên cứu lịch sử địa phương cần tránh hai khuynh hướng cực đoan: hoặc lắp ghép máy móc vào khung lịch sử chung, hoặc tách rời khỏi tiến trình lịch sử dân tộc. Thay vào đó, cần đặt các sự kiện lịch sử địa phương trong bối cảnh chung của cả nước, đồng thời làm nổi bật những nét riêng, sáng tạo của từng địa phương.
Về phương pháp luận, PGS.TS. Nguyễn Đức Nhuệ đặc biệt nhấn mạnh vai trò của tư liệu trong nghiên cứu lịch sử. Theo đó, việc sưu tầm, thẩm định và xử lý tư liệu là khâu then chốt, quyết định chất lượng của công trình nghiên cứu. Các loại tư liệu như tư liệu khảo cổ học, tư liệu thành văn, tư liệu dân gian và đặc biệt là tư liệu lưu trữ tại địa phương đều cần được khai thác một cách toàn diện và khoa học. Đồng thời, người nghiên cứu phải vận dụng linh hoạt các phương pháp như so sánh, đối chiếu, phân tích để làm sáng tỏ bản chất của các sự kiện lịch sử.
Bài tham luận cũng đề cập đến quy trình nghiên cứu và biên soạn lịch sử địa phương, từ khâu xây dựng đề án, thu thập tư liệu, xây dựng đề cương, đến biên soạn và hoàn thiện bản thảo. Diễn giả lưu ý rằng mỗi công đoạn đều có ý nghĩa quan trọng và cần được thực hiện một cách nghiêm túc, khoa học, nhằm đảm bảo tính chính xác, khách quan và giá trị học thuật của công trình.
Phần trao đổi, thảo luận diễn ra sôi nổi với nhiều ý kiến đóng góp tâm huyết từ các đại biểu tham dự, các đoàn viên, thanh niên. TS. Phan Đăng Thuận, TS. Nguyễn Văn Bảo, ThS. Đỗ Xuân Trường (Viện Sử học) đã chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn trong quá trình triển khai các đề tài lịch sử địa phương, đặc biệt là những khó khăn trong việc tiếp cận và xử lý tư liệu. Trong khi đó, TS. Lê Quang Chắn (Phó Viện trưởng Viện Sử học) và ThS. Nguyễn Văn Biểu (Viện Sử học) lại nhấn mạnh tầm quan trọng của nghiên cứu lịch sử địa phương trong bối cảnh hiện nay đồng thời tập trung trao đổi về phương pháp luận và cách thức kết nối giữa lịch sử địa phương với lịch sử chuyên ngành. 

Đáng chú ý, các ý kiến của TS. Nguyễn Thị Vân (Đại học Thái Nguyên) và TS. Lê Thùy Linh (Viện Sử học) đã mở rộng góc nhìn liên ngành, nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết hợp các phương pháp nghiên cứu hiện đại, cũng như ứng dụng công nghệ trong lưu trữ, xử lý và phổ biến tư liệu lịch sử. Các đại biểu cũng thống nhất rằng cần tăng cường hợp tác giữa các cơ quan nghiên cứu, các địa phương và các cơ sở đào tạo để nâng cao chất lượng nghiên cứu lịch sử địa phương trong thời gian tới. 

Kết thúc Tọa đàm, PGS.TS. Võ Xuân Vinh đánh giá cao chất lượng chuyên môn của các ý kiến trao đổi, đồng thời khẳng định Tọa đàm đã đạt được mục tiêu đề ra, góp phần nâng cao nhận thức và năng lực nghiên cứu cho đội ngũ cán bộ trẻ trong Viện. Đồng chí bày tỏ tin tưởng rằng, với những định hướng và kinh nghiệm được chia sẻ tại Tọa đàm, công tác nghiên cứu và biên soạn lịch sử địa phương sẽ tiếp tục có những bước phát triển mới, đóng góp tích cực vào sự nghiệp phát triển của khoa học lịch sử nước nhà.

Buổi Tọa đàm khép lại trong không khí nghiêm túc, cởi mở và giàu tính học thuật, để lại nhiều ấn tượng sâu sắc đối với các đại biểu tham dự. Đây không chỉ là diễn đàn trao đổi chuyên môn hữu ích mà còn là hoạt động thiết thực, góp phần thúc đẩy phong trào nghiên cứu khoa học trong đoàn viên, thanh niên Viện Sử học./.