Mục đích của hội thảo là nhằm bàn luận phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách, pháp luật cũng như giải pháp thực hiện mô hình kết hợp các phương thức phi tố tụng tư pháp với tố tụng tư pháp trong giải quyết tranh chấp dân sự ở Việt Nam.

Hội thảo chào đón sự tham dự của các khách mời và cũng là thành viên của đề tài: PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Hà (Trường Đại học Luật Hà Nội), ThS. Nguyễn Đình Phong (Trường Đại học Xây dựng Hà Nội), ThS. Đỗ Thị Hằng (Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương) cùng đông đảo nhà khoa học của Viện Nhà nước và Pháp luật.

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS. Nguyễn Thị Thu Thủy cho biết, khi xác định mô hình kết hợp các phương thức phi tố tụng tư pháp với tố tụng tư pháp trong giải quyết tranh chấp dân sự, đề tài tập trung làm rõ ba vấn đề chính là chủ thể tham gia, phạm vi kết hợp và các nguyên tắc kết hợp. Về chủ thể, cần xác định vị trí pháp lý, vai trò và cơ chế trao quyền của Tòa án, hòa giải viên, trọng tài viên, các bên tranh chấp và các chủ thể đại diện, hỗ trợ pháp lý. Về phạm vi, sự kết hợp cần được xem xét theo quyền định đoạt của cá nhân, giới hạn của trật tự công cộng và lợi ích quốc gia, cũng như theo từng giai đoạn của quá trình giải quyết tranh chấp. Về nguyên tắc, mô hình cần bảo đảm quyền tiếp cận công lý, quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, lợi ích công cộng, đồng thời bảo đảm hiệu quả tố tụng và sự chuyển giao hợp lý giữa các phương thức. Trên cơ sở đó, việc xây dựng mô hình kết hợp các phương thức phi tố tụng tư pháp với tố tụng tư pháp trong giải quyết tranh chấp dân sự cần được tiếp tục nghiên cứu cả về lý luận và thực tiễn nhằm tạo ra cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp và hiệu quả.

Tham luận mở đầu hội thảo do ThS. Nguyễn Đình Phong trình bày có tiêu đề “Công nhận kết quả hòa giải thành ở cơ sở: Pháp luật hiện hành, vướng mắc và kiến nghị hoàn thiện”. Bài viết tập trung vào mối liên hệ giữa Luật Hòa giải ở cơ sở và Bộ luật Tố tụng dân sự, chỉ ra nhiều vướng mắc trong thực tiễn như điều kiện về năng lực chủ thể, thỏa thuận có nhiều bên hoặc hộ gia đình, sự đồng ý của người thứ ba, yêu cầu về văn bản, thời hạn sáu tháng và phạm vi nội dung có thể được cưỡng chế thi hành.

Đồng thời, báo cáo phân tích những bất cập trong mức độ kiểm tra của Tòa án, việc xử lý khi phát sinh tranh chấp và tình trạng có thể xuất hiện các yêu cầu công nhận trùng lặp. Tác giả cũng xem xét Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026, có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027, trong đó đã ghi nhận trực tiếp quyền yêu cầu Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành và mở rộng các hình thức thể hiện kết quả hòa giải, nhưng vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện ở pháp luật tố tụng dân sự. Trên cơ sở đó, ThS. Nguyễn Đình Phong kiến nghị sửa đổi các quy định về năng lực chủ thể, thỏa thuận nhiều bên, người thứ ba, thời hạn yêu cầu công nhận, bổ sung cơ chế công nhận từng phần và hướng dẫn rõ hơn về phạm vi kiểm tra của Tòa án, nhằm bảo đảm sự liên thông, thống nhất và hiệu quả của cơ chế công nhận kết quả hòa giải thành ở cơ sở.

Hội thảo tiếp tục lắng nghe tham luận thứ hai của PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Hà, “Kết hợp hòa giải – Phương thức phi tố tụng tư pháp với tố tụng tư pháp trong giải quyết tranh chấp dân sự”. Bài viết phân tích sự cần thiết của việc kết hợp hòa giải – phương thức phi tố tụng tư pháp – với tố tụng tư pháp trong giải quyết tranh chấp dân sự, nhằm mở rộng quyền tiếp cận công lý, bảo đảm giải quyết nhanh chóng, hiệu quả và giảm áp lực cho Tòa án. Tác giả rà soát thực trạng pháp luật về hòa giải trước khi Tòa án thụ lý vụ việc, hòa giải tại cơ sở và hòa giải trong các lĩnh vực như lao động, đất đai, đồng thời chỉ ra những điểm còn chồng chéo, thiếu thống nhất giữa các quy định pháp luật.

Một số bất cập nổi bật được đề cập là phạm vi vụ việc được hòa giải, thủ tục xử lý đơn khởi kiện, cơ chế công nhận kết quả hòa giải thành và mối quan hệ giữa hòa giải trước khi thụ lý với hòa giải trong quá trình tố tụng. Trên cơ sở đó, PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Hà kiến nghị hoàn thiện pháp luật theo hướng thống nhất các quy định về hòa giải, tăng cường cơ chế Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành và xác định rõ mối quan hệ giữa các hình thức hòa giải khác nhau. Đặc biệt, báo cáo đề xuất, sau khi hòa giải không thành trước khi thụ lý, Tòa án chỉ tiến hành hòa giải lại khi các bên có yêu cầu; đồng thời kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án cần được công nhận theo cơ chế thống nhất của pháp luật tố tụng dân sự, qua đó nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp và giảm tải cho Tòa án.

Tiếp theo, ThS. Cao Thị Lê Thương (Viện Nhà nước và Pháp luật) trình bày tham luận với chủ đề “Thực trạng nhu cầu kết hợp các phương thức phi tố tụng tư pháp với tố tụng tư pháp trong giải quyết tranh chấp dân sự ở Việt Nam”. Theo tác giả, các phương thức như hòa giải, thương lượng và trọng tài có ưu điểm về tính linh hoạt, nhanh chóng, tiết kiệm chi phí, bảo mật và đề cao quyền tự định đoạt của các bên, đồng thời góp phần duy trì các quan hệ xã hội lâu dài. Tuy nhiên, để bảo đảm thỏa thuận đạt được có giá trị pháp lý và khả năng thi hành, các phương thức phi tố tụng cần được kết nối với quyền lực tư pháp, đặc biệt thông qua cơ chế Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành.

Báo cáo cũng đặt vấn đề kết hợp các phương thức này với quá trình hiện đại hóa quyền tư pháp, ứng dụng công nghệ, xây dựng Tòa án điện tử, tăng cường tính minh bạch và củng cố niềm tin của Nhân dân. Từ đó, tác giả cho rằng, sự kết hợp giữa phi tố tụng tư pháp và tố tụng tư pháp cần được tiếp tục hoàn thiện về thể chế và tổ chức, hướng tới một nền tư pháp chuyên nghiệp, hiện đại, phục vụ người dân, chuyển từ tư duy “phân xử” sang “dẫn dắt và bảo đảm”.

Thảo luận tại hội thảo, PGS.TS. Dương Quỳnh Hoa (Viện Nhà nước và Pháp luật) nhấn mạnh, cần phân biệt giá trị pháp lý của thỏa thuận hòa giải thành với khả năng cưỡng chế thi hành, theo đó thỏa thuận tự nguyện có giá trị ràng buộc các bên ngay từ khi được xác lập. Tòa án không tạo ra thỏa thuận mà chỉ kiểm tra tính hợp pháp và chuyển hóa thỏa thuận thành kết quả có khả năng cưỡng chế thi hành bằng quyền lực nhà nước khi một bên không thực hiện. Từ đó, PGS.TS. Dương Quỳnhh Hoa đề xuất mô hình kết hợp giữa hòa giải và tố tụng tư pháp theo hướng vừa tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên, vừa bảo đảm vai trò của Tòa án trong kiểm tra tính hợp pháp và bảo đảm thi hành thỏa thuận.

PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Hà trao đổi thêm một số ý nhằm làm rõ vấn đề về cơ chế công nhận kết quả hòa giải thành, đặc biệt là mối quan hệ giữa pháp luật về hòa giải, đối thoại tại Tòa án và pháp luật tố tụng dân sự. Bà cho rằng, cần thống nhất cơ chế công nhận kết quả hòa giải thành theo pháp luật tố tụng dân sự, tránh sự trùng lặp giữa các văn bản pháp luật và không cần thiết lập thêm thủ tục khiếu nại, kiến nghị riêng.

Về việc thay đổi ý kiến sau khi hòa giải thành, PGS.TS. Thu Hà nghiêng về quan điểm cần tôn trọng và thực hiện thỏa thuận đã được các bên tự nguyện xác lập, tránh làm mất ý nghĩa của quá trình hòa giải. Tuy nhiên, vấn đề này cần cân nhắc quyền lợi của những người yếu thế hoặc trường hợp các bên chưa nhận thức đầy đủ quyền lợi khi thỏa thuận. Do đó, cần nâng cao ý thức pháp luật của người dân và trách nhiệm của hòa giải viên, đồng thời xây dựng cơ chế vừa bảo đảm tính ổn định của thỏa thuận hòa giải, vừa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

Hội thảo cũng đón nhận những ý kiến trao đổi, bình luận của một số nhà khoa học khác. Phát biểu kết thúc hội thảo, Chủ nhiệm đề tài, TS. Nguyễn Thị Thu Thủy cảm ơn sự tham gia nhiệt tình của các đại biểu, nhà khoa học và khẳng định Ban Chủ nhiệm đề tài sẽ tiếp thu các ý kiến tại buổi hội thảo và hoàn thiện sản phẩm của đề tài trong thời gian tới.