PGS.TS. Dương Quỳnh Hoa (ngồi giữa) chù trì tọa đàm

PGS.TS. Dương Quỳnh Hoa, Trưởng phòng Phòng Pháp luật về Tư pháp, chủ trì tọa đàm. PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga, Viện trưởng; TS. Nguyễn Linh Giang, Phó Viện trưởng và hầu hết các nhà khoa học của Viện đã tham dự tọa đàm. Tọa đàm gồm có 3 tham luận. TS. Nguyễn Thị Hường trình bày tham luận đầu tiên với chủ đề “Bảo vệ quyền nhân thân trong nền kinh tế số”. Tác giả làm rõ các khái niệm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình, khẳng định đây là những quyền nhân thân cơ bản, bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo hộ. Trong thực tiễn, sự phát triển của Internet và mạng xã hội đã làm gia tăng nguy cơ xâm phạm các quyền này, thông qua việc thu thập, sử dụng và lan truyền thông tin cá nhân. Pháp luật Việt Nam đã có nhiều quy định ghi nhận trong Hiến pháp và các luật chuyên ngành, nhưng vẫn còn thiếu đồng bộ và chưa theo kịp sự phát triển của công nghệ. Các hạn chế nổi bật gồm thiếu quy định cụ thể trên môi trường số, khái niệm chưa thống nhất, thiếu cơ chế bảo vệ hiệu quả và chế tài xử lý chưa đủ sức răn đe. Bên cạnh đó, việc xác định chủ thể vi phạm trên không gian mạng còn khó khăn do tính ẩn danh, dẫn đến việc kiểm soát và xử lý vi phạm chưa hiệu quả. Thực tiễn cũng cho thấy nhiều vụ việc xâm phạm đời tư gây hậu quả nghiêm trọng về tinh thần và xã hội. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất cần hoàn thiện pháp luật theo hướng bổ sung quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân trên môi trường số và công nghệ mới. Đồng thời, cần tăng cường chế tài xử phạt, xây dựng cơ quan chuyên trách và ban hành luật riêng về bảo vệ thông tin cá nhân. Ngoài ra, cần chú trọng bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em và người yếu thế trong xã hội.

TS. Nguyễn Thị Hường (bên phải) và TS. Nguyễn Thị Thu Thủy (bên trái) tại tọa đàm

Tham luận tiếp theo được trình bày tại tọa đàm là của TS. Nguyễn Thị Thu Thủy, “Hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp dân sự trong bối cảnh nền kinh tế số ở Việt Nam”. Bài viết phân tích yêu cầu hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp dân sự trong bối cảnh nền kinh tế số tại Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ, với nền tảng là công nghệ số như dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), blockchain và thương mại điện tử. Sự phát triển này làm phát sinh nhiều loại tranh chấp mới như tranh chấp thương mại điện tử, tài sản số, dữ liệu và bảo mật, sở hữu trí tuệ trên không gian mạng, kinh tế chia sẻ và fintech, với đặc trưng là tính phi biên giới, phụ thuộc công nghệ và khó xác định thẩm quyền cũng như luật áp dụng. Trong đó, chứng cứ điện tử giữ vai trò then chốt nhưng còn nhiều bất cập về thu thập, bảo quản và đánh giá do thiếu quy định cụ thể và chưa có sự thống nhất giữa các văn bản pháp luật, đặc biệt giữa Bộ luật Tố tụng dân sự và Luật Giao dịch điện tử. Bên cạnh đó, việc bảo vệ quyền riêng tư, xử lý chứng cứ có yếu tố nước ngoài trên thực tế còn gặp nhiều khó khăn cũng như năng lực công nghệ của đội ngũ cán bộ tố tụng còn hạn chế. Trước tình hình đó, TS. Nguyễn Thị Thu Thủy đề xuất cần hoàn thiện khung pháp lý về chứng cứ điện tử, bảo đảm cân bằng giữa hiệu quả chứng minh và bảo vệ dữ liệu cá nhân, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động tư pháp thông qua xây dựng tòa án điện tử, xét xử trực tuyến và ứng dụng công nghệ hiện đại như AI, blockchain. Ngoài ra, giải quyết tranh chấp trực tuyến (ODR) được xem là xu hướng tất yếu, góp phần giảm chi phí, nâng cao hiệu quả và phù hợp với đặc thù của các giao dịch trong nền kinh tế số.

TS. Trần Tiến Minh trình bày tham luận về quyền riêng tư trong công tác đấu tranh, phòng chống tội phạm trên không gian mạng

Tọa đàm lắng nghe tham luận thứ ba có chủ đề “Quyền riêng tư trong công tác đấu tranh. phòng chống tội phạm trên không gian mạng: Thách thức và kiến nghị” của TS. Trần Tiến Minh. Trong báo cáo này, tác giả đã chỉ ra rằng, trong bối cảnh chuyển đổi số thì tội phạm mạng ngày càng tinh vi, sử dụng công nghệ cao và có tính chất xuyên biên giới. Điều này dẫn đến các cơ quan thực thi pháp luật cần áp dụng các biện pháp kỹ thuật chuyên sâu để đấu tranh phòng chống tội phạm, ví dụ như thu thập dữ liệu điện tử, giám sát thông tin hay xâm nhập hệ thống. Tuy nhiên, các biện pháp kỹ thuật đó cũng tiềm ẩn các nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư nếu như chúng ta không kiểm soát chặt chẽ. Trên cơ sở đánh giá những bất cập này, tác giả đặt ra yêu cầu cần xác lập một ranh giới về mặt pháp lý một cách rõ ràng giữa quyền lực nhà nước với quyền riêng tư của cá nhân trên cơ sở các nguyên tắc như tính tương xứng và tính hợp pháp. Đồng thời, trong tham luận này, TS. Trần Tiến Minh cũng đặt ra những thách thức về công nghệ như vấn đề về mã hóa đầu cuối, giám sát đại trà cũng như chỉ ra những khó khăn trong hoạt động tương trợ tư pháp quốc tế đối với tội phạm mạng và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện pháp luật.

Trao đổi về báo cáo trên, PGS.TS. Dương Quỳnh Hoa gợi mở một số vấn đề để tọa đàm thảo luận, đó là: Ngưỡng giữa quyền riêng tư với bảo đảm an ninh mạng, đâu là ranh giới để Nhà nước có thể can thiệp vào dữ liệu cá nhân mà vẫn đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp. Về nguyên tắc tương xứng trong hạn chế quyền, liệu chúng ta đã có đủ các tiêu chí pháp lý rõ ràng để kiểm soát các biện pháp giám sát kỹ thuật hay chưa…

TS. Nguyễn Linh Giang (giữa) bình luận về việc cần thay đổi tư duy xây dựng pháp luật

Bình luận tại tọa đàm, TS. Nguyễn Linh Giang cho rằng, chúng ta cần thay đổi tư duy xây dựng pháp luật từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” là xu hướng cải cách hiện đại, trọng tâm là giảm rào cản thủ tục, khơi thông nguồn lực, thúc đẩy doanh nghiệp và người dân tự chủ kinh doanh, đồng thời nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp và hiệu quả quản lý nhà nước thông qua giám sát chặt chẽ trong bối cảnh chuyển đổi số, kinh tế số hiện nay. Bên cạnh đó, khâu đánh giá tác động quy phạm pháp luật ở Việt Nam hiện nay không được quan tâm đúng mực, chỉ mang tính hình thức. TS. Nguyễn Linh Giang cho biết, ở Hàn Quốc, nhóm đối tượng thực hiện công việc đánh giá tác động văn bản quy phạm pháp luật thường là những người có trình độ rất cao và giàu kinh nghiệm và công việc này rất được coi trọng vì họ chú trọng đến tác động của văn bản quy phạm đến xã hội sau khi được ban hành.

PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga góp ý cho tham luận của TS. Nguyễn Thị Thu Thủy

 PGS.TS. Dương Quỳnh Hoa cho biết, tham luận của TS. Nguyễn Thị Thu Thủy sẽ được hoàn thiện làm báo cáo tư vấn chính sách gửi Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Góp ý cho tham luận này, PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga đề xuất tác giả nên tập trung vào mấy vấn đề chính sau: Bải viết không chỉ bổ sung quy định về chứng cứ điện tử mà cần đưa ra lập luận về việc có cần xây dựng một chế định riêng về chứng cứ điện tử trong Bộ luật Dân sự hay Hội đồng Thẩm phán đưa ra một nghị quyết về chứng cứ điện tử hay không? Bài viết cũng cần đưa ra quan điểm về thu giữ, niêm phong chứng cứ vật lý như thế nào; Blockchain, dữ liệu nền tảng được thừa nhận có điều kiện để trở thành chứng cứ điện tử như thế nào; Cơ chế cho chứng cứ điện tử xuyên biên giới là gì…