Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghệ 4.0 hiện nay, công nghệ số và không gian mạng ngày càng đóng vai trò quan trọng để kết nối và phổ biến dữ liệu trong nhiều lĩnh vực, trong đó có văn hóa. Một số quan điểm truyền thống cho rằng công nghệ số và các mạng lưới truyền thông xã hội mới có thể là mối đe dọa của văn hóa truyền thống. Ở chiều cạnh khác, công nghệ ngày nay đã trở thành phương tiện lý tưởng để truyền bá các hình thức văn hóa. Trong bối cảnh bảo tồn và phát huy di sản văn hóa bằng công nghệ số đang trở thành một xu hướng được quan tâm tại Việt Nam những năm gần đây, giới trẻ cũng tham gia vào quá trình tái trình hiện truyền thống trên không gian văn hóa mạng, mở ra những thảo luận học thuật mới khác với định kiến trước đây về sự đứt gãy, xa rời truyền thống của giới trẻ.

Tái trình hiện văn hoá truyền thống trong không gian mạng: những tiếp cận và vấn đề đặt ra

Ngày nay mạng lưới công nghệ tạo ra các hình thức tương tác xã hội và văn hóa mới, qua đó phá vỡ hệ thống phân cấp truyền thống và tạo ra không gian cho sự đổi mới. Quá trình toàn cầu hóa, dưới sự đẩy mạnh của công nghệ thông tin mới, không chỉ tạo ra sự lai tạp văn hóa mà hệ quả của nó còn là sự đa dạng văn hóa và các vấn đề về bản sắc.

Bên cạnh đó, quá trình này có những hệ quả bị chỉ trích như sự bất đồng giữa những bản sắc cùng tồn tại trong sự lai tạp văn hóa, bá quyền văn hóa và bất bình đẳng văn hóa trong môi trường toàn cầu, hay sự khủng hoảng bản sắc ở cá nhân (Bhabha, 1994; Hall, 1990). Stuart Hall mô tả sự pha trộn văn hóa là một quá trình tạo ra bản sắc văn hóa mới xuất hiện từ sự tương tác của các nền văn hóa. Ông gọi quá trình lai tạp văn hóa là “sống trên biên giới”, theo đó, con người phải xác định lại bản sắc của mình trong khi họ di chuyển về mặt không gian và văn hóa giữa các nền văn hóa khác nhau (Hall, 1990 [Dẫn theo Tuncer, 2023]). Cũng theo các quan điểm của Hall (1997), “tái trình hiện” (representation) văn hóa là quá trình sản xuất ý nghĩa (production of meaning) về thế giới xung quanh con người, thông qua ngôn ngữ. Quá trình tái trình hiện này dựa trên hai hệ thống song hành, đó là “bản đồ nhận thức” (conceptual map) và “ngôn ngữ” (language system). Nói cách khác, hệ thống này cho phép con người liên kết các sự vật, hiện tượng ngoài đời thực với các ý niệm trong đầu; đồng thời chuyển hóa “bản đồ nhận thức” đó thành hệ thống ký hiệu (ngôn ngữ, âm thanh, hình ảnh, cử chỉ...). Trong thế giới mạng toàn cầu ngày nay, lý thuyết tái trình hiện văn hóa giúp lý giải cách thức các cá nhân cùng chia sẻ một bản đồ nhận thức và các hệ thống mã ngôn ngữ chung, giúp họ có thể thông hiểu, giao tiếp với nhau và xác lập một cộng đồng cùng thuộc về một nền văn hóa.

Ở một chiều cạnh khác với toàn cầu hóa, các nhà khoa học cho rằng các công cụ kĩ thuật số và phương tiện truyền thông mới giúp dân chủ hóa khả năng tiếp cận kiến thức văn hóa, cho phép con người tham gia rộng hơn vào việc bảo tồn và thể hiện văn hóa. Nhờ nền tảng kĩ thuật số, các cộng đồng thiểu số có thể chia sẻ câu chuyện về truyền thống của họ với khán giả toàn cầu, giúp họ thể hiện và khẳng định lại bản sắc, quyền tự chủ và đại diện cho bản thân trước cộng đồng thế giới. Thậm chí người ta còn cho rằng Internet giúp ngăn chặn sự xói mòn các ngôn ngữ thổ dân, xóa bỏ tình trạng cộng đồng bản địa bị cô lập trong xã hội thực (Burri, 2010). Tuy nhiên, quá trình dân chủ hóa này đi kèm với những thách thức: Khi văn hóa truyền thống được truyền tải qua phương tiện kĩ thuật số, đồng nghĩa là truyền thống đã được tái trình hiện, hay đã được điều chỉnh lại, từ đó dẫn đến những mối nghi ngờ về tính xác thực của biểu hiện văn hóa truyền thống trên phương tiện công nghệ số, vấn đề thương mại hóa các biểu tượng văn hóa, hay tính chỉnh thể, nguyên vẹn của không gian văn hóa (Alsaleh, 2024). Tính phổ biến rộng rãi của phương tiện truyền thông mới cho phép mọi người tiếp cận thông tin và quan điểm từ các nền văn hóa khác nhau, điều này, ngược lại, có thể thách thức việc nhận diện các giá trị liên quan đến văn hóa truyền thống (Wang, 2023).

Một số nghiên cứu quan tâm tới tính mâu thuẫn giữa bản sắc kĩ thuật số và bản sắc thực. Khi một cá nhân tham gia vào quá trình tái thiết bản sắc kĩ thuật số, họ phải chuyển đổi bản sắc ngoài đời thực và thêm vào những phẩm chất mới. Do vậy sự mâu thuẫn giữa giá trị văn hóa được truyền tải trên không gian số với bản sắc truyền thống trong đời thực được cho là không khác gì sự mâu thuẫn giữa bản sắc cuộc sống cá nhân và bản sắc công việc của một người. Điều đó dẫn tới một khái niệm mới là “danh tính kĩ thuật số”, khi mà lượt người xem và những đặc quyền trên thế giới số chi phối đến nội dung truyền tải, thậm chí kéo theo sự khát vọng và sao chép lẫn nhau. Ở góc độ vĩ mô, văn hóa của cuộc sống thực đang bị dẫn dắt bởi một nền văn hóa kĩ thuật số chung (Coteli, 2019). Nhìn chung, các nghiên cứu quốc tế trên nhiều phương diện đã chỉ ra rằng khi công nghệ và các phương tiện truyền thông mới như Internet tạo ra sự tương tác với văn hóa truyền thống, đã không ngừng làm đa dạng, sâu sắc thêm hàm ý của văn hóa truyền thống, đồng thời đóng vai trò quan trọng để thúc đẩy sự phổ biến và kế thừa văn hóa truyền thống trong bối cảnh mới hiện nay.

Các trường hợp nghiên cứu dưới đây tập trung vào một số video khai thác nội dung về văn hóa truyền thống, bao gồm việc lựa chọn chất liệu âm thanh, hình ảnh, màu sắc, phục trang... phục vụ việc truyền tải thông điệp, nội dung mà nhà sáng tạo mong muốn; đồng thời xem xét các hàm ý văn hóa của chúng; từ đó làm nổi bật hàm nghĩa của quá trình truyền thông hóa văn hóa truyền thống.

Giới trẻ và sự tái trình hiện văn hóa truyền thống Việt Nam trên mạng xã hội

Trên các mạng xã hội đang thu hút đông đảo giới trẻ tham gia hiện nay như TikTok, Facebook, Instagram hay YouTube, trong vô vàn nội dung sáng tạo được theo dõi để thu hút lượng tương tác, một bộ phận giới trẻ đang lấy văn hóa truyền thống làm điểm nhấn cho nội dung sáng tạo của mình. Biểu hiện của văn hóa truyền thống trên các nền tảng số vô cùng rộng, nhưng cũng thường tập trung vào một số yếu tố để trở thành chất liệu truyền thông như: nghệ thuật truyền thống (âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, kiến trúc...), trang phục truyền thống, sản phẩm nghề thủ công, tín ngưỡng tôn giáo... Các chất liệu này được sử dụng, trước hết, nhằm xây dựng thương hiệu của người làm nội dung sáng tạo số. Sau nữa, phần nào thể hiện mong muốn của người sáng tạo trong việc kiến tạo những ý nghĩa mới cho truyền thống trong bối cảnh hiện đại.

Đối với một nhóm người trẻ thuộc các dân tộc thiểu số, mạng xã hội là một không gian mở giúp bảo tồn, lưu giữ văn hóa truyền thống tộc người của mình. Họ dùng truyền thống bản địa làm phương tiện hỗ trợ để bước ra ngoài phạm vi không gian địa lý khép kín của buôn làng, cất tiếng nói riêng trong bối cảnh đa dạng văn hóa, đa quốc gia, đa tộc người. Ví dụ một số người trẻ ở Tây Nguyên tận dụng nền tảng số như một cách đưa văn hóa truyền thống của dân tộc mình bước ra khỏi núi rừng và hội nhập vào thời đại mới. Kênh YouTube của R’Com Bus lấy hình tượng là “Tarzan Tây Nguyên”, phần nào phản ánh định hướng đưa truyền thống cha ông của người Tây Nguyên hiện hữu và hòa nhập trong đời sống xã hội hiện đại. Kênh YouTube này xoay quanh đời sống văn hóa truyền thống ở một buôn làng của người Gia Rai, với các chủ đề về âm nhạc Tây Nguyên, ẩm thực Tây Nguyên, lễ hội và những Vlog đời thường của người dân, lan tỏa thông điệp quảng bá và giới thiệu âm nhạc, phong tục tập quán và các yếu tố gắn bó sâu đậm với tâm thức người dân Tây Nguyên như rừng già, thiên nhiên, loài voi... Cách đặt góc máy thấp lấy toàn cảnh nhân vật chính (chủ kênh) đủ đầy, trèo thác giữa rừng già, hay cách dẫn truyền đến những tập tục xa xưa từ một buổi đi dự lễ hội, một chuyến thăm voi, từ những nhạc cụ truyền thống vẫn đang được sản xuất và sử dụng trong thời hiện đại... tạo nên một cầu nối nhịp nhàng giữa một bên là truyền thống đượm màu sử thi của người Gia Rai với một bên là lối kể gần với văn hóa nghe nhìn hiện đại, thậm chí sử dụng các yếu tố văn học, điện ảnh quốc tế (như cách xây dựng nhân vật Tarzan), nên tạo độ hấp dẫn, hòa nhập với thời đại và giá trị toàn cầu. Đối với người làm video, đây là cách thức làm mới truyền thống để văn hóa cội nguồn tới gần lớp trẻ hơn, nói cách khác, là cách dùng công nghệ nhằm ngăn chặn tình trạng mai một và cô lập văn hóa bản địa như các trường hợp văn hóa thổ dân Úc mà Burri (2010) đã chỉ ra.

Cũng liên quan đến sự kết hợp nhạc cụ dân tộc với âm nhạc hiện đại, nhưng một số video lại mang thông điệp, ý nghĩa khác, gần hơn với tiểu văn hóa tuổi trẻ đương đại. Các video chơi đàn bầu trên nền nhạc hiện đại của tài khoản TikTok Mai Chí Công hầu như đều thu hút lượt xem lớn, đạt triệu views trở lên. Hình thức “hiện đại hóa” tiếng đàn bầu đã trở thành một hiện tượng mạng “viral”. Tiếng đàn bầu được diễn giải theo chiều hướng đối lập với phong cách âm nhạc thế giới, tạo nên một bản “mix” giai điệu đi ngược với bản gốc nhưng mang nét cuốn hút riêng. Bài nhạc “Die with a smile” được cộng đồng mạng gắn cho biệt hiệu “mỉm cười nơi chín suối” do cách kết hợp tông trầm của đàn bầu vào trình diễn những nốt cao âm hưởng rock của bản gốc. Giới trẻ cấp cho âm nhạc truyền thống một lớp nghĩa mới mang tính hài hước, với hàng loạt bình luận rằng tiếng đàn thể hiện cho “sự nghèo”, “sự khổ”. Mặc dù mang tính đùa giỡn, những bình luận tương tác này không làm hạ thấp nhạc cụ dân tộc, mà với giới trẻ, đây là một kết hợp “vui”, “thấy cuốn” (hấp dẫn), “nghe buồn mà cười thành tiếng được”, “hợp làm nhạc meme”... Nhạc cụ dân tộc được tái trình hiện như một nhân tố văn hóa mạng của tuổi trẻ, bằng những ngôn ngữ giới trẻ và theo “bản đồ nhận thức” của cộng đồng mạng.

Cũng dựa trên nguyên lý cường điệu hóa mâu thuẫn giữa các thành tố tạo thành video, tài khoản TikTok Huế Mộng mer sử dụng nhạc cụ truyền thống đàn tỳ bà theo phong cách văn hóa đại chúng đương đại, nhấn mạnh thông điệp nhạc cụ truyền thống không chỉ chơi được mỗi âm nhạc dân gian, mà còn ứng dụng tốt trong đời sống âm nhạc đương đại. Phong cách xây dựng video của tài khoản này là xây dựng sức hút từ sự nghịch lý, như cách cộng đồng mạng đánh giá: “Gương mặt, gu ăn mặc, nhạc cụ bả chơi, bài bả đàn như một đại hội võ lâm đấm nhau đùng đùng”. Khán giả trẻ cũng dùng những mã văn hóa của giải trí hiện đại để diễn giải sự kết hợp mới của nhạc cụ dân tộc: “cây đàn chuyển sinh”, “cây đàn xuyên không”, “vua chúa đua xe”, “các vị nương nương ra chuồng gà”, “tấu bài này quân ta tất thắng”... Như vậy, giới trẻ mượn những chi tiết từ phim ảnh, sản phẩm giải trí được tiếp cận phổ biến để tạo ra mối liên quan, tạo nghĩa mới và lý giải cho sự tái trình hiện truyền thống bằng văn hóa đại chúng hiện đại này. Có thể nói giới trẻ với những xu hướng phá vỡ chuẩn mực cũ, đang dựng lên những tầng nghĩa đương đại cho yếu tố truyền thống, tạo ra những kết hợp mang tính trái ngược, đùa bỡn, thiếu chuẩn tắc nhưng từ trong đó để nhìn nhận ra giá trị tốt đẹp của văn hóa truyền thống. Giới trẻ tìm cách phá vỡ định kiến về tính trang trọng, lễ nghi của truyền thống, để mong muốn đưa truyền thống vào đồng hành cùng những sáng tạo văn hóa và thực hành văn hóa thường nhật của lứa tuổi mình.

Một yếu tố truyền thống khác hiện được rất đông bạn trẻ quan tâm hiện nay là Việt phục truyền thống. Nền tảng Facebook tập hợp nhiều hội nhóm yêu thích và theo đuổi Việt phục, như: Việt phục hội, Đại Việt cổ phong, Nhóm Việt Nam cổ phục hội - Clb trang phục truyền thống Việt... cùng nhiều nhóm hội Việt phục của cộng đồng người Việt ở nước ngoài hay thuộc các miền, tỉnh thành khác nhau. Các trang mạng xã hội của Bách hoa bộ hành, Trang phục truyền thống Việt Phục Cổ Phục cũng hoạt động sôi nổi. Bách hoa bộ hành là một hoạt động văn hóa diễu hành nhằm trình diễn Việt phục được tổ chức thường niên, tập hợp, quy tụ các hội nhóm Việt phục trên mạng xã hội. Thành công của Bách hoa bộ hành được hỗ trợ rất nhiều bởi mạng xã hội: Trong bối cảnh đa số người dân chưa hiểu biết nhiều về trang phục cổ của Việt Nam, thì những ảnh chụp cổ phục trong đoàn diễu hành đăng tải trên mạng xã hội đã nhận được nhiều bình luận quan tâm, hiểu kỳ, khen ngợi và dần tạo nên trào lưu tìm hiểu về Việt phục cổ truyền. Hiện nay trên các mạng xã hội, Việt phục được xuất hiện phổ biến hơn trong các nội dung sáng tạo số. Việt phục được lồng ghép trong những video mang ảnh hưởng truyền thống, như mặc Việt phục trình diễn múa dân, mặc Việt phục tại kinh thành Huế, thậm chí có kênh chuyên xây dựng các phim ngắn, câu chuyện giả tưởng với bối cảnh cổ trang trong đó sử dụng trang phục Việt cổ. Trang phục là một “đạo cụ”, nhưng cũng là một yếu tố trình diễn trong những nội dung sáng tạo mang màu đương đại. Ở đây có thể thấy giới trẻ nhìn nhận trang phục truyền thống dưới hai ý nghĩa văn hóa: Một là trang phục đáp ứng nhu cầu thể hiện căn tính, và tái trình hiện ý niệm đó thông qua “ngôn ngữ” hình ảnh - là các ảnh chụp đăng tải trên mạng xã hội cá nhân (như lập luận của Hall, 1997). Việt phục thỏa mãn nhu cầu thể hiện bản sắc dân tộc, được hóa thân vào nhân vật cổ trang thuần Việt chứ không phải mượn trang phục của nền văn hóa khác như Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. Hai là trang phục truyền thống là ngôn ngữ công cụ để hỗ trợ sản xuất sản phẩm truyền thông số, trong điều kiện các nội dung phim và video ngắn tự sản xuất về bối cảnh cổ trang Việt Nam đang thu hút lượng khán giả lớn nhưng lại thiếu về tư liệu. Có thể thấy, mặc dù ngày nay có nhiều tranh cãi tỏ ý lo ngại về tinh thần dân tộc ở thế hệ trẻ, thực tế tái trình hiện văn hóa truyền thống của giới trẻ trên mạng xã hội lại chứng minh điều ngược lại: Kết hợp bản sắc truyền thống và công nghệ là chiến lược được giới trẻ vận dụng tích cực nhằm trình diễn sự lai tạp và đa dạng văn hóa trong bối cảnh không gian mạng toàn cầu, tương tự như các nghiên cứu về toàn cầu hóa trên thế giới (Alsaleh, 2024).

Trên các kênh mạng xã hội ngày nay, thường diễn ra những tranh cãi trong giới trẻ về tính bản sắc của văn hóa, như một kiểu áo là Việt phục hay trang phục Trung Quốc, hoặc một loại nhạc cụ dân tộc là truyền thống Việt hay ngoại lai (ví dụ đàn tỳ bà Việt Nam là nhạc cụ dân tộc được Việt hóa chứ không giống đàn Trung Quốc). Những tranh luận này cho thấy mức độ hiểu biết, quan tâm tìm hiểu của giới trẻ về văn hóa truyền thống đang được đẩy mạnh theo hướng sâu sắc, đến cùng. Kiến thức trong môi trường số không chỉ đại diện cho mức độ hiểu biết, trưởng thành của một người trẻ, mà còn là biểu hiện của tinh thần tự tôn dân tộc, ý thức tìm về cội nguồn văn hóa, nhằm giữ vững, khẳng định bản sắc văn hóa bản địa trong thời đại giao lưu toàn cầu.

Mặt khác, những sản phẩm công nghiệp văn hóa pha trộn chất liệu văn hóa truyền thống cũng tạo được nhiều tiếng vang, như MV “Bắc Bling” của Hòa Minzi, bản phối “Trống cơm” của chương trình “Anh trai vượt ngàn chông gai” năm 2025, các tiết mục dự thi âm nhạc chương trình “Sing! Asia” và “Em xinh say Hi” của Phương Mỹ Chi (năm 2025)... Mạng xã hội chính là một yếu tố lan tỏa, giúp những sản phẩm này được quảng bá, lan truyền nhanh chóng và tạo nên tiếng vang, sức ảnh hưởng to lớn trong dư luận. Tinh thần tự hào cũng là một yếu tố được lan truyền trong dư luận mạng xã hội, với nhiều bình luận của người trẻ như “Không phải dân Bắc Ninh còn thấy tự hào vì văn hóa dân gian”… Tương tự như vậy, những phần thi của Phương Mỹ Chi tại chương trình “Sing! Asia” (2025) được số đông cộng đồng mạng quan tâm bàn luận nhờ sự quảng bá văn hóa dân tộc ra sân chơi quốc tế. Đặc biệt, khi Phương Mỹ Chi dùng âm nhạc mang chất liệu dân gian và giành chiến thắng ở nhiều vòng thi, giới trẻ Việt Nam càng bày tỏ sự tự hào và phấn khích vì giá trị văn hóa cổ truyền được khẳng định trên trường quốc tế. Có thể thấy, văn hóa truyền thống càng ngày càng trở thành một khía cạnh được giới trẻ lựa chọn để quảng bá trong thế giới mạng. Đó dường như cũng là một cách để giới trẻ tìm hiểu về nguồn cội bản sắc của mình trong thế giới phẳng, đồng thời khám phá sức lôi cuốn của văn hóa truyền thống Việt Nam trong sự đối sánh với nước ngoài.

Một số luận bàn về những động lực và việc làm mới văn hoá truyền thống của giới trẻ trên không gian mạng

Có thể thấy việc tái trình hiện văn hóa truyền thống trên mạng xã hội của giới trẻ Việt Nam hiện nay hàm chứa những vấn đề xoay quanh toàn cầu hóa và bản sắc mà các nhà nghiên cứu trên thế giới đã khảo cứu. Toàn cầu hóa trước đây được coi như mối đe dọa có thể làm biến mất những nền văn hóa bản địa. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, cùng xu thế với nhiều nghiên cứu gần đây, cho thấy những cái mang tính toàn cầu và những cái mang tính địa phương cấu thành lẫn nhau (Tuncer, 2023; Alsaleh, 2024). Những biểu hiện văn hóa truyền thống được coi là mang tính địa phương, được tạo ra trong khuôn khổ các diễn ngôn toàn cầu hoá. Ở trường hợp Việt Nam, những yếu tố như lòng tự hào, tự tôn dân tộc của giới trẻ Việt Nam khi gia nhập vào môi trường mạng toàn cầu là một động lực để họ quay lại tìm hiểu và tôn vinh truyền thống. Đặt trong bối cảnh thế giới nhiều nước có chiến tranh và bạo loạn gần đây, giới trẻ truyền nhau sự trân trọng đối với cuộc sống hòa bình của Việt Nam ngày nay, từ đó dấy lên lòng tự hào, biết ơn với truyền thống cha ông để lại. Sức mạnh lan tỏa của dư luận cũng tạo nên một xu thế yêu nước chủ đạo trong những dòng chảy tư tưởng trên mạng xã hội hiện nay. Chính trong sự tiếp xúc và so sánh với bối cảnh các quốc gia dân tộc khác trên không gian mạng, giới trẻ Việt Nam có điều kiện để đánh giá lại về văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Nhu cầu được khẳng định mình là người Việt Nam trong môi trường dễ hòa tan của thế giới mạng khiến họ tìm kiếm những đặc tính cội nguồn, nhận diện bản sắc của chính mình thông qua lồng ghép văn hóa truyền thống vào quá trình thực hành văn hóa mạng của bản thân. Những bối cảnh này có thể là một phương án lý giải cho hiện tượng giới trẻ ngày nay quan tâm và chủ động tìm hiểu về văn hóa truyền thống. Văn hóa truyền thống của các quốc gia - dân tộc được tự định hình trong khuôn khổ một hệ thống toàn cầu và sự trỗi dậy đương đại của tình cảm dân tộc có thể được coi như một khía cạnh của toàn cầu hoá.

Mặt khác, đa dạng văn hóa cũng là một yếu tố đang được bàn luận trong bối cảnh toàn cầu hóa. Văn hóa truyền thống Việt Nam không chỉ phổ biến trong nội bộ đất nước, mà thông qua không gian mạng, có cơ hội để cọ sát, giới thiệu đến nhiều quốc gia dân tộc khác. Nghiên cứu này cho thấy góc nhìn cởi mở của giới trẻ đối với đa dạng văn hóa, khi đặt văn hóa truyền thống Việt Nam trong sự đối sánh, cạnh tranh với giá trị văn hóa truyền thống của các quốc gia khác, hay đặt văn hóa của nhiều dân tộc, vùng miền trong sự đối sánh với nhau. Cùng với làn sóng truyền bá văn hóa truyền thống Việt Nam, thì văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số cũng cất lên tiếng nói độc đáo trên mạng xã hội, như một cách chuyển đổi không gian bảo tồn, lưu truyền và giới thiệu truyền thống riêng của một cộng đồng thiểu số ra môi trường đại chúng rộng lớn hơn. Sự đa dạng văn hóa còn thể hiện trong tư tưởng chấp nhận sự cách tân, làm mới và kết hợp văn hóa truyền thống với yếu tố văn hóa đại chúng đương đại và các nền văn hóa khác trên thế giới. Giới trẻ ngày nay không tiếp nhận toàn cầu hóa theo tính chất thụ động một chiều, mà với họ, không gian mạng là sân chơi để thể hiện bản sắc, dùng truyền thống của dân tộc mình để địa phương hóa toàn cầu những yếu tố văn hóa đại chúng. Điều này cho phép yếu tố văn hóa truyền thống (như âm nhạc dân tộc) có điều kiện mở rộng phạm vi thể hiện của mình, tiếp cận với những giá trị chung của nhân loại. Và quan trọng hơn, trong mắt giới trẻ, những sự làm mới đó không làm truyền thống mất đi hay biến chất, ngược lại, sự hội nhập có thể chứng minh rằng tri thức văn hóa truyền thống Việt Nam không thua kém bất cứ nền văn hóa nào trên thế giới.

Việc làm mới văn hóa truyền thống trong không gian mạng thường được giới trẻ sử dụng cách thức tích hợp nền tiểu văn hóa vào văn hóa truyền thống, trong đó tiểu văn hóa tuổi trẻ là một “chất liệu” chủ yếu. Các nền tảng truyền thông xã hội đã cho phép hình thành nên những cộng đồng tập trung vào các sở thích chung, từ nghệ thuật, âm nhạc đến hoạt động xã hội, cũng như tạo ra những “trào lưu”, “xu hướng” có tính lan tỏa và được ưa thích chung trên không gian mạng. Những tiểu văn hóa mới mẻ này có sức ảnh hưởng nhất định đến việc văn hóa truyền thống được diễn giải và đổi mới như thế nào trong thế giới số. Giới trẻ, thường được nhận dạng bởi những đặc tính ưa sự mới mẻ, thách thức, phản kháng, phá vỡ khuôn khổ và sáng tạo, đã đem những tinh thần này vào việc tạo ra nội dung số liên quan tới văn hóa truyền thống. Họ đưa tinh thần đùa bỡn, thử nghiệm, mâu thuẫn vào những khuôn mẫu vốn rất cũ của truyền thống, tạo ra sự va chạm mới lạ, vừa thách thức kinh nghiệm của người xem, lại vừa hấp dẫn vì phát lộ vẻ đẹp mới của truyền thống. Thế hệ trẻ trên mạng được gọi đùa là “thế hệ cột nhà”, nhưng đằng sau đó còn là tinh thần lạc quan, trào phúng và dễ dàng bao dung với sự đa dạng, khác biệt. Họ gắn cho yếu tố văn hóa truyền thống những biệt danh và đặc tính gần với thế hệ họ, như “dân chơi”, “ngầu”, “chiến”, nhưng theo nghĩa ca ngợi chứ không mang ý xấu. Giới trẻ đôi khi nhìn văn hóa truyền thống bằng tinh thần “cợt nhả” như vậy, nhưng hoàn toàn không mang hàm ý xấu hay bài xích truyền thống, mà thể hiện sự đổi mới, “tái trình hiện” lại truyền thống, để truyền thống tiếp diễn trong các thực hành văn hóa đương đại của thế hệ sau.

*

*    *

Văn hóa truyền thống không mất đi trong đời sống đương đại và trong bối cảnh phát triển không gian số, nó chỉ chuyển dịch và có sự biến đổi phù hợp với thế hệ người thực hành văn hóa đương thời. Giới trẻ đưa đời sống vào công nghệ, và đưa truyền thống vào thực hành văn hóa thông qua công nghệ số. Điều này cũng chứng minh nhu cầu thể hiện văn hóa bản địa ở giới trẻ trong bối cảnh toàn cầu hóa. Trong thế giới mạng toàn cầu, yếu tố truyền thống có vai trò như một điểm tựa giúp giới trẻ xác định bản sắc của chính mình trong không gian số, là phương tiện để bản địa hóa những yếu tố văn hóa toàn cầu. Bởi vậy, tái trình hiện văn hóa truyền thống từ góc nhìn của giới trẻ chính là tạo ra những lớp nghĩa mới cho truyền thống, thông qua tư duy và ngôn ngữ văn hóa của giới trẻ. Sự tái trình hiện thực hiện bằng những nguyên lý kết hợp tưởng chừng mâu thuẫn, nhưng lại tạo nên một thông điệp logic về tính mới mẻ và độc đáo của những truyền thống cũ khi đặt trong hoàn cảnh mới. Thực tế tái trình hiện văn hóa truyền thống của giới trẻ trên không gian mạng cho thấy nhu cầu được hiểu, tiếp cận với cội nguồn dân tộc và thực hành tiếp nối văn hóa truyền thống ở giới trẻ hiện nay là rất mạnh mẽ, tuy nhiên cũng tồn đọng nhiều rào cản do sự thiếu tư liệu và những nguồn phổ biến kiến thức chính thống. Hiện trạng này đặt ra những yêu cầu thực tế đối với việc nghiên cứu, quản lý và thay đổi phương thức phổ biến văn hóa truyền thống tới đại chúng trong bối cảnh phát triển mới, đặc biệt trong thời kỳ chuyển đổi số hiện nay, nhằm đáp ứng và nâng cao hơn nữa hiệu quả tiếp cận, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc đối với thế hệ trẻ./.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Alsaleh. (2024). The impact of technological advancement on culture and society. Scientific Reports, 14, Article 32140.

Burri, M. (2010). Digital technologies and traditional cultural expressions: A positive look at a difficult relationship. International Journal of Cultural Property. https://doi.org/10.1017/S094073911000004X

Hall, S. (1997). Representation: Cultural representations and signifying practices. Sage Publications & Open University.

Nguyễn Minh Giang (2023). Toàn cầu hóa và bản sắc văn hóa thanh niên Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số. Tạp chí Khoa học và Công nghệ - Đại học Đà Nẵng, 21(9.2).

Phạm Văn Hải (2022). Chất “dân gian” trong nhạc mới Việt Nam. Tạp chí Khoa học Trường Đại học Hải Phòng, (53).

Trần Kim Cúc (2013). Thực trạng giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của thanh niên đô thị nước ta. Tạp chí Lý luận Chính trị, (6).

Tuncer, F. F. (2023). Discussing globalization and cultural hybridization. Universal Journal of History and Culture, 5(2), 85-103.

Wang, Z. P. (2023). Research on the development and utilization of traditional culture in the new media environment. Open Journal of Social Sciences, 11, 260-266.

Bài viết đầy đủ có tại: Tạp chí Nghiên cứu Văn hóa Việt Nam, số 3 (225), 2026.