Ngay khi bước vào không gian trưng bày, nhiều người dừng khá lâu trước bảng “Tương lai của Việt Nam cần chúng ta”. Không có đáp án đúng hay sai, chỉ có những mẩu giấy nhỏ ghi lại suy nghĩ của khách tham quan về tri thức, văn hóa, trách nhiệm và tương lai đất nước. Có người viết vài dòng ngắn gọn, có người nán lại thật lâu trước khi đặt bút.
Ở một góc khác, những cuốn “Sổ điền dã” mở ra trải nghiệm thú vị hơn: thử ghi chép như một nhà nghiên cứu thực địa. Không ít bạn trẻ bất ngờ khi nhận ra công việc nghiên cứu văn hóa không hề xa vời hay khô khan như tưởng tượng, mà bắt đầu từ việc quan sát, lắng nghe và lưu lại những điều rất đời thường.
Từ không gian tương tác này, hành trình khám phá dường như được “mở khóa” theo cách tự nhiên hơn. Người xem bắt đầu tò mò: Những nghiên cứu ấy đến từ đâu? Vì sao một cuốn sổ ghi chép cũ hay một chiếc máy ảnh lại được đưa vào bảo tàng?
Đi sâu hơn vào trưng bày, câu trả lời dần hiện ra qua các tư liệu điền dã của những nhà khoa học xã hội. Những cuốn sổ ghi chép, bản thảo viết tay, ảnh tư liệu hay chiếc máy ảnh Canon từng được sử dụng trong dự án photovoice bảo tồn nghề thủ công truyền thống cho thấy phía sau mỗi công trình nghiên cứu là nhiều năm gắn bó với cộng đồng và thực tiễn đời sống. Không gian ấy khiến người xem hiểu rằng khoa học xã hội không chỉ nằm trên trang sách mà hiện diện trong từng bản làng, trong câu chuyện của mỗi cộng đồng và cả trong những điều tưởng chừng rất nhỏ bé của đời sống hàng ngày.
Tiếp nối hành trình là khu vực giới thiệu hai bộ trang phục sinh hoạt cộng đồng của dân tộc Chứt - một điểm dừng chân thu hút nhiều sự quan tâm. Nếu nhìn thoáng qua, đó có thể chỉ là hai bộ trang phục truyền thống. Nhưng khi đọc kỹ các thông tin phía sau, người xem sẽ thấy ở đó là cả một quá trình điền dã, tham vấn cộng đồng và nghiên cứu văn hóa tộc người để lựa chọn, hoàn thiện từng chi tiết phù hợp với đời sống và bản sắc văn hóa của cộng đồng.
Nhiều bạn trẻ thường thích những điều “có story”, và chính những câu chuyện phía sau hiện vật đã khiến không gian này trở nên khác biệt. Không chỉ là “xem đồ cũ”, người xem được bước vào hành trình khám phá cách văn hóa được gìn giữ, trao truyền và tiếp tục sống trong hiện tại.
Đi ngược sâu hơn về phần mở đầu của trưng bày, hành trình tiếp tục mở ra một lớp giá trị khác: câu chuyện về cội nguồn văn hóa Việt Nam. Các tư liệu, hình ảnh về Núi Đọ, An Khê, Hoàng thành Thăng Long, Thành nhà Hồ hay Yên Tử không chỉ giới thiệu những thành tựu nghiên cứu khảo cổ học mà còn góp phần lý giải chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa dân tộc. Điều thú vị là sau khi đã trải qua các không gian tương tác và câu chuyện cộng đồng, người xem thường nhìn những tư liệu khảo cổ ấy bằng tâm thế khác: không còn là những “dấu tích xa xưa” khó tiếp cận, mà là những mảnh ghép giúp hiểu rõ hơn mình đến từ đâu và vì sao văn hóa lại quan trọng với hiện tại.
Có lẽ vì thế, trưng bày này không tạo cảm giác của một hành trình “đọc thông tin” theo lối quen thuộc. Thay vào đó, người xem được tự do tò mò, tự đặt câu hỏi rồi tự lần theo các lớp dữ liệu, hiện vật và câu chuyện để tìm câu trả lời cho riêng mình.
Một buổi tham quan khép lại, nhưng điều còn ở lại không chỉ là những hiện vật hay hình ảnh trong không gian trưng bày, mà còn là cảm giác khoa học xã hội thật ra rất gần gũi, hiện diện trong cách con người lưu giữ ký ức, kể câu chuyện về cộng đồng và nghĩ về tương lai đất nước. Thông qua cách tiếp cận sinh động, giàu tính trải nghiệm, trưng bày chuyên đề cũng góp phần khẳng định vai trò của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trong việc lan tỏa tri thức khoa học xã hội tới công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ./.