Từ khóa: Chủ nghĩa xã hội; hậu Xô viết; giới học thuật Nga; tranh luận đương đại; diễn ngôn lý luận; năng lực nhà nước; Việt Nam.

Abstract: This article examines contemporary debates on socialism in post-Soviet Russian scholarship, highlighting the reconfiguration of theoretical discourse after 1991 amid institutional transformation, an ideological identity crisis, and shifts in global capitalism. By relating these argumentative lines to the normative premises of political philosophy-freedom, equality, justice, and legitimacy-the article derives theoretical implications for Vietnam: it cautions against reducing socialism to an economic-technocratic model, treats the reconciliation of equity with efficiency and development with rights protection as principles of institutional design, and emphasizes state capacity, institutional quality, and mechanisms of power control. On this basis, the study proposes a reference framework for clarifying the conditions of possibility for Vietnam’s socialist path in the context of modernization, international integration, and digital transformation, underscoring model flexibility, historical-cultural congruence, and the normative foundations of development choices.

Keywords: Socialism; post-Soviet; Russian academia; contemporary debates; theoretical discourse; state capacity; Vietnam.

Ngày nhận bài: 15/10/2025; Ngày sửa bài: 15/12/2025; Ngày duyệt đăng bài: 20/01/2026.

1. Đặt vấn đề

Sự tan rã của Liên Xô năm 1991 không chỉ đánh dấu một đứt gãy địa chính trị, mà còn tạo lập một “tình huống triết học” đặc thù, trong đó các khái niệm nền tảng của chủ nghĩa xã hội từ công bằng xã hội, bình đẳng, dân chủ, tự do đến tính chính đáng của quyền lực và vấn đề kiến tạo thể chế được đặt lại trong một không gian hậu Xô viết vừa mang ký ức của “chủ nghĩa xã hội hiện thực”, vừa chịu tác động của chuyển đổi thị trường và các chu kỳ biến động của chủ nghĩa tư bản toàn cầu. Trong bối cảnh ấy, giới học thuật Nga trở thành một diễn đàn tranh luận giàu sức gợi mở: các lập luận không chỉ xoay quanh thái độ “phê phán” hay “phục hưng” chủ nghĩa xã hội, mà còn hướng tới việc tái định nghĩa những điều kiện khả hữu của một mô hình phát triển hậu tư bản gắn với nhà nước phúc lợi, công bằng xã hội và chủ quyền phát triển. Ở Việt Nam, khi mục tiêu đi lên chủ nghĩa xã hội được triển khai trong điều kiện kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế và chuyển đổi số, các tranh luận hậu Xô Viết vì thế có giá trị tham chiếu đáng kể: chúng cung cấp một “phòng thí nghiệm lịch sử-lý luận” để nhận diện nguy cơ giản lược chủ nghĩa xã hội thành mô hình kinh tế-kỹ thuật, đồng thời làm rõ các vấn đề chuẩn tắc về công lý xã hội, quyền con người, năng lực kiến tạo nhà nước và cơ chế kiểm soát quyền lực trong kiến trúc phát triển. Đặc biệt, tuyển tập Những tranh luận mới của các học giả Nga về chủ nghĩa xã hội do GS.TS. Tạ Ngọc Tấn (2013) chủ biên đã phác họa bức tranh đa tuyến của tranh luận Nga đương đại, với các chủ đề từ nguyên nhân sụp đổ mô hình Xô viết, chủ nghĩa tư bản hiện đại, quan hệ giữa chủ nghĩa xã hội và kinh tế thị trường, đến các hình dung về “chủ nghĩa xã hội thế kỷ XXI” (Tạ Ngọc Tấn, 2013). Tuy nhiên, các thảo luận hiện có thường rơi vào hai xu hướng: thứ nhất thiên về mô tả lịch sử- chính trị của chuyển đổi hậu Xô viết mà chưa làm rõ cấu trúc khái niệm và các tiền đề chuẩn tắc chi phối lập luận; thứ hai trình bày các quan điểm như những “lập trường” rời rạc, thiếu một bản đồ diễn ngôn cho phép so sánh có hệ thống giữa các cách hiểu về tự do, bình đẳng, công lý và tính chính đáng. Khoảng trống này gợi mở nhu cầu về một hướng tiếp cận kết hợp: (i) tiếp cận lịch sử-khái niệm nhằm theo dõi sự biến đổi nghĩa của “chủ nghĩa xã hội” và các phạm trù giá trị trong ngữ cảnh hậu 1991 (Koselleck, 2002); và (ii) phân tích diễn ngôn để nhận diện cách các khái niệm được huy động như nguồn lực lập luận, qua đó kiến tạo và/hoặc tranh chấp tính chính đáng cho những mô hình xã hội khác nhau (Fairclough, 1992). Trên nền tảng đó, việc đối chiếu các lập luận với các lý thuyết chuẩn tắc về công lý (Rawls, 1971), về phát triển như mở rộng tự do và năng lực (Sen, 1999), và về tính chính đáng của quyền lực (Beetham, 1991) giúp làm rõ “điểm rơi triết học” của từng tuyến tranh luận, thay vì dừng lại ở mô tả quan điểm.

Đối với Việt Nam, giá trị tham chiếu nói trên trước hết nằm ở yêu cầu không giản lược chủ nghĩa xã hội thành một mô thức kinh tế-kỹ thuật thuần túy, mà đặt nó trong các nền tảng chuẩn tắc và triết học chính trị tự do, bình đẳng, công bằng, công lý và tính chính đáng của quyền lực. Trong các văn kiện chính thức, mục tiêu xây dựng và phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa được khẳng định như một định hướng chiến lược, đồng thời xác lập những nhiệm vụ then chốt về phát triển, tổ chức quyền lực và hoàn thiện thể chế. Ở bình diện lý luận, các luận giải gần đây tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu làm rõ nội hàm “chủ nghĩa xã hội là gì” và “đi lên chủ nghĩa xã hội bằng cách nào” trong điều kiện đổi mới, trong đó đặc biệt cảnh báo nguy cơ đồng nhất hóa hoặc giản đơn hóa các phạm trù như kinh tế thị trường, nhà nước pháp quyền và định hướng xã hội chủ nghĩa.

Từ góc độ đào tạo và chuẩn hóa tri thức, các giáo trình chính thống cũng đặt trọng tâm vào những vấn đề nền tảng như dân chủ, nhà nước xã hội chủ nghĩa, liên minh giai cấp-tầng lớp và các vấn đề xã hội trong thời kỳ quá độ-những nội dung có liên hệ trực tiếp tới khung phân tích triết học của nghiên cứu này. Trên cơ sở đó, bài viết đặt ra bài toán nghiên cứu: cần xây dựng một khung phân tích có khả năng hệ thống hóa các tranh luận đương đại về chủ nghĩa xã hội trong học giới Nga hậu Xô viết như một cấu trúc diễn ngôn, trong đó các bất đồng không chỉ nằm ở giải pháp chính sách hay mô hình kinh tế, mà được quy định bởi các tiền đề triết học về tự do, bình đẳng, công lý và tính chính đáng. Tương ứng, bài viết triển khai ba câu hỏi nghiên cứu: (1) Học giới Nga hậu Xô viết tranh luận về chủ nghĩa xã hội theo những trục nào, và các trục ấy được tổ chức ra sao trong tương quan giữa di sản Xô viết, kinh tế thị trường và phúc lợi? (2) Các khác biệt chủ yếu bắt nguồn từ những tiền đề triết học nào-đặc biệt là quan niệm về tự do, công bằng, dân chủ, nhà nước và tính chính đáng-và chúng định hình các mô hình “xã hội chủ nghĩa mới” ra sao? (3) Từ bản đồ tranh luận đó, có thể rút ra những hàm ý lý luận nào cho Việt Nam khi thảo luận con đường xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập, phù hợp với các định hướng phát triển được nêu trong các văn kiện chính trị- chiến lược đương đại?.

2. Bối cảnh hình thành các quan điểm tranh luận hậu Xô viết

Sự tan rã của Liên Xô năm 1991 có thể được hiểu, từ quan điểm triết học chính trị, như một đứt gãy của trật tự tính chính đáng: không chỉ hệ thống thiết chế sụp đổ, mà còn là sự khủng hoảng của các “lý do biện minh” vốn từng hợp thức hóa quyền lực, định hướng hành động tập thể và cấu trúc kỳ vọng xã hội. Biến cố này làm lộ rõ rằng một trật tự xã hội không tồn tại chỉ nhờ cơ chế cưỡng chế hay năng lực quản trị, mà nhờ một nền tảng chuẩn tắc-những quan niệm về công bằng, bình đẳng, tự do, dân chủ-được xã hội thừa nhận như các tiêu chuẩn đánh giá tính đúng đắn của quyền lực. Do đó, “hậu chấn” của 1991 không chỉ là thay đổi cấu trúc quyền lực, mà còn là sự dịch chuyển sâu của các phạm trù chính trị-đạo đức gắn với kinh nghiệm “chủ nghĩa xã hội hiện thực”. Ở bình diện lịch sử-khái niệm, bối cảnh hậu 1991 tạo ra một trường tranh chấp nghĩa, nơi các khái niệm như “chủ nghĩa xã hội”, “công bằng”, “dân chủ” hay “tự do” không còn vận hành như các định danh ổn định mà bị tái định nghĩa theo những đường hướng cạnh tranh; vì vậy, tranh luận hậu Xô viết có thể được đọc như một quá trình tái cấu hình ngôn ngữ chuẩn tắc dưới sức ép của kinh nghiệm lịch sử mới.

Trải nghiệm cải cách theo hướng thị trường trong thập niên 1990 và các điều chỉnh tiếp theo đặt triết học chính trị trước một vấn đề cổ điển nhưng trong hình thức mới: quan hệ giữa hiệu quả và công bằng, giữa tăng trưởng và phúc lợi, giữa tự do thị trường và bảo vệ xã hội. Các nghiên cứu về nghèo đói trong giai đoạn chuyển tiếp chỉ ra mức độ tổn thương xã hội gia tăng đáng kể, khiến các câu hỏi về công lý và phúc lợi trở thành tâm điểm của tranh luận chuẩn tắc. Khi bất bình đẳng và phân tầng nổi lên như hệ quả xã hội, vấn đề không chỉ là “kết quả phân phối” mà còn là “tính chính đáng” của những nguyên tắc và thủ tục quyết định phân phối. Ở tầng cấu trúc, nhiều phân tích cho thấy các chương trình cải cách mang dấu ấn tân tự do đã “thâm nhập” vào cơ chế vận hành kinh tế- chính trị Nga, qua đó tái cấu trúc quan hệ nhà nước-thị trường và tái định hình tiêu chuẩn đánh giá trật tự mới. Theo nghĩa triết học, đây là sự chuyển dịch từ một trật tự hợp thức hóa bằng lý tưởng và huy động tập trung sang một trật tự hợp thức hóa bằng hiệu quả thị trường và chính sự dịch chuyển ấy kích hoạt tranh luận về giới hạn đạo lý của thị trường hóa. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và quá trình “nội thể hóa” các chuẩn mực kinh tế-chính sách theo hướng tân tự do, tranh luận hậu Xô viết còn chịu tác động của các cú sốc và bất ổn mang tính hệ thống của chủ nghĩa tư bản đương đại. Hướng tiếp cận “internalizing globalization” gợi ý rằng toàn cầu hóa không chỉ là ngoại lực, mà được hấp thụ và tái cấu trúc từ bên trong các thể chế quốc gia, làm phát sinh căng thẳng giữa hội nhập, chủ quyền chính sách và nghĩa vụ bảo đảm phúc lợi. Trong trường hợp Nga, sự nội thể hóa này làm nổi bật tính chất chuẩn tắc của lựa chọn kinh tế - chính trị: tranh luận không chỉ về “tối ưu” chính sách mà về tiêu chuẩn công lý và nền tảng chính đáng của trật tự. Vì thế, các tiêu chí của công lý (công bằng phân phối và công lý thủ tục) trở thành điểm tựa để đánh giá tính hợp thức của các thiết kế thể chế; quan niệm phát triển như mở rộng tự do và năng lực chuyển trọng tâm từ tăng trưởng sang phẩm giá và cơ hội thực chất của con người; và lý thuyết về tính chính đáng nhấn mạnh rằng quyền lực chỉ bền vững khi có thể được biện minh theo chuẩn mực và được thừa nhận xã hội, chứ không chỉ dựa vào kết quả hay thẩm quyền. Ở bình diện diễn ngôn, những căng thẳng đó được biểu đạt như sự cạnh tranh giữa các chiến lược lập luận và hợp thức hóa, trong đó ngôn ngữ về “công bằng”, “phúc lợi”, “nhà nước” và “thị trường” trở thành nguồn lực trung tâm để kiến tạo và tranh chấp tính chính đáng của các mô hình xã hội khác nhau.

3. Các tuyến tranh luận chủ đạo trong giới học thuật Nga hậu Xô viết

3.1 Phê phán “chủ nghĩa xã hội hiện thực” và vấn đề di sản Xô viết

Trong giới học thuật Nga hậu Xô viết, phê phán “chủ nghĩa xã hội hiện thực” được triển khai như một thao tác triết học chính trị vừa mang tính lịch sử-giải thích vừa mang tính chuẩn tắc: không chỉ truy nguyên nguyên nhân sụp đổ của mô hình Xô viết mà còn xét lại các tiền đề hợp thức hóa đã nâng đỡ nó. Từ góc nhìn lịch sử khái niệm, biến cố 1991 buộc diễn ngôn về “chủ nghĩa xã hội” phải tái định nghĩa các phạm trù nền tảng như tự do, dân chủ, công bằng và nhà nước trong một chân trời kinh nghiệm mới. Trọng tâm chuẩn tắc của phê phán quy tụ vào vấn đề tính chính đáng: khi quyền lực dựa chủ yếu vào thẩm quyền ý thức hệ và hiệu quả được tuyên bố nhưng thiếu cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình, nền tảng chính đáng trở nên mong manh trước khủng hoảng. Đồng thời, việc đánh giá di sản Xô viết được đặt dưới các tiêu chuẩn công lý không chỉ công lý phân phối mà cả công lý thủ tục như điều kiện của sự chấp nhận xã hội đối với trật tự chính trị-kinh tế. Tranh luận cũng phân cực quanh câu hỏi: di sản Xô viết là sự “biến dạng” của lý tưởng xã hội chủ nghĩa hay là hệ quả tất yếu của chính cấu trúc quyền lực và sở hữu; do đó “di sản” trở thành một trường khái niệm tranh chấp, nơi các chiến lược diễn ngôn được huy động để hợp thức hóa hoặc phủ định các cấu hình xã hội tương lai. Trong bối cảnh chuyển đổi thị trường, các hệ quả xã hội như nghèo đói và tổn thương trở thành dữ liệu thực chứng làm sắc nét tranh luận về công bằng, phúc lợi và vai trò nhà nước (Klugman & Braithwaite, 1998; Rutland, 2013), đồng thời thúc đẩy yêu cầu đánh giá phát triển vượt ra ngoài chỉ số kinh tế thuần túy, nhấn mạnh phẩm giá, cơ hội thực chất và năng lực sống của con người (Sen, 1999). Qua đó, tuyến tranh luận này vừa “giải thiêng” mô hình Xô viết, vừa đặt nền cho câu hỏi cốt lõi của các thảo luận tiếp theo: mô hình xã hội nào có thể tự biện minh một cách chính đáng trước các đòi hỏi về công lý và tự do.

3.2. Phục hưng và tái diễn giải truyền thống Marxist

Trong giới học thuật Xô viết cho rằng phục hưng và tái diễn giải truyền thống Marxist thường được định hình như một chiến lược “phê phán-tái thiết”: vừa duy trì năng lực phê phán của Marxism đối với cấu trúc tư bản và quan hệ quyền lực, vừa tự phản tư về kinh nghiệm lịch sử của mô hình Xô viết. Trọng tâm của tái diễn giải này bắt đầu từ việc “lý thuyết hóa” lại kinh nghiệm Liên Xô như một vấn đề-tranh luận về bản chất Cách mạng 1917, vai trò của quan liêu, và các mô hình giải thích như “chủ nghĩa tư bản nhà nước”-nhằm làm rõ cơ chế phân tầng và động lực tái sản xuất quyền lực trong hệ thống Xô viết (Tikhonov, 2021). Dưới góc nhìn lịch sử-khái niệm, đó là quá trình tái định vị và dịch chuyển nghĩa của các phạm trù “xã hội chủ nghĩa”, “giai cấp”, “nhà nước”, “giải phóng” sau đứt gãy 1991 (Koselleck, 2002); còn ở bình diện diễn ngôn, đây là nỗ lực tái kiến tạo chiến lược lập luận để hợp thức hóa một phê phán xã hội mới, đồng thời trả lời thách thức về dân chủ, tự do và tính chính đáng của quyền lực (Fairclough, 1992; Beetham, 1991). Trên nền ấy, Marxism hậu Xô viết mở rộng đối tượng phê phán sang chủ nghĩa tư bản đương đại và các hình thức thị trường hóa hậu chuyển đổi, trong đó các dữ kiện về nghèo đói và tổn thương xã hội trở thành điểm tựa thực chứng để xét lại công bằng, phúc lợi và vai trò nhà nước (Klugman & Braithwaite, 1998; Rutland, 2013). Đồng thời, một số hướng tiếp cận cập nhật phạm trù Marxist để đọc các biến đổi của tư bản thế kỷ XXI (tài chính hóa, hàng hóa hóa, biến dạng thị trường), qua đó củng cố lập luận về tính thời sự của phê phán Marxist trong bối cảnh mới. Ở bình diện chuẩn tắc, sự phục hưng này cũng tạo điều kiện đối chiếu Marxism với các tiêu chuẩn hiện đại về công lý và phát triển-phân biệt công lý phân phối và công lý thủ tục (Rawls, 1999), cũng như phát triển như mở rộng tự do và năng lực-nhằm tái đặt câu hỏi về phẩm giá, cơ hội thực chất và tính chính đáng của các thiết kế thể chế thay vì quy giản phê phán thành kinh tế học thuần túy (Sen, 1999).

3.3“Hậu tư bản” nhà nước phúc lợi - công bằng xã hội - chủ quyền phát triển

Tranh luận về “hậu tư bản” gắn với nhà nước phúc lợi, công bằng xã hội và chủ quyền phát triển hình thành như một phản tư chuẩn tắc trước các hệ quả của chuyển đổi thị trường sau 1991. Các bằng chứng về nghèo đói và tổn thương trong giai đoạn chuyển tiếp cho thấy chi phí xã hội đáng kể của cải cách, qua đó đưa phúc lợi, phân phối và trách nhiệm nhà nước trở thành trọng tâm tranh luận (Klugman & Braithwaite, 1998). Trên bình diện kinh tế-chính trị, các phân tích về “nội thể hóa” toàn cầu hóa và tân tự do cho thấy cải cách không thuần là lựa chọn kỹ thuật, mà là tái cấu trúc quan hệ nhà nước-thị trường theo những chuẩn mực hợp thức hóa mới, làm nổi bật căng thẳng giữa hội nhập, bất bình đẳng và năng lực điều tiết. Từ đó, nhiều lập luận “hậu tư bản” tìm kiếm cấu hình thay thế: không nhất thiết phủ định thị trường, nhưng nhấn mạnh vai trò của thiết chế phúc lợi và phân phối nhằm bảo vệ năng lực sống và cơ hội thực chất của con người (Sen, 1999), đồng thời tái định nghĩa công bằng như vấn đề của cả kết quả lẫn tính chính đáng của thủ tục và thiết kế thể chế (Rawls, 1999). Điểm nhấn triết học của tuyến tranh luận này nằm ở tiêu chuẩn chính đáng: một mô hình phát triển chỉ được coi là khả hữu khi có thể tự biện minh bằng việc giảm bất công, bảo đảm phúc lợi và thiết lập cơ chế trách nhiệm giải trình của quyền lực (Beetham, 1991). Ở chiều sâu lý luận, một số phản tư Marxist hậu Xô viết còn cập nhật công cụ phê phán tư bản đương đại để củng cố dự phóng “hậu tư bản” như một chương trình tranh luận về thiết kế thể chế và chuẩn tắc phát triển, hơn là một khẩu hiệu chính trị.

3.4. Tranh luận về quan hệ Nhà nước - thị trường - cộng đồng

Giới học thuật Nga hậu Xô viết, tranh luận về quan hệ Nhà nước - thị trường - cộng đồng được đặt như một vấn đề triết học chính trị về cách tổ chức trật tự xã hội sao cho vừa bảo đảm hiệu quả, vừa duy trì công bằng và tính chính đáng sau 1991. Tranh cãi này chịu quy định bởi hai kinh nghiệm đối lập: ký ức về nhà nước tập trung thời Xô viết và thực tiễn thị trường hóa thập niên 1990 trong bối cảnh “nội thể hóa” tân tự do (Kotkin, 2008; Nesvetailova, 2005). Do đó, một hướng lập luận nhấn mạnh nhà nước mạnh để điều tiết và bảo vệ ưu tiên phân phối; hướng khác nhấn mạnh nhà nước pháp quyền và giới hạn quyền lực, coi cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình là điều kiện của tính chính đáng (Beetham, 1991). Ở bình diện thị trường, vấn đề không giản đơn “ủng hộ-phản đối”, mà xoay quanh việc coi thị trường như công cụ hay như nguyên lý tổ chức; các hệ quả xã hội của chuyển đổi (nghèo đói, tổn thương, phân tầng) làm dấy lên nghi vấn về khả năng tự điều tiết của thị trường trong việc tạo ra các kết quả công bằng và ổn định (Klugman & Braithwaite, 1998; Rutland, 2013). Các tranh luận vì thế thường quy chiếu tới công lý phân phối và công lý thủ tục để thẩm định tính chính đáng của cơ chế thị trường (Rawls, 1999), đồng thời đặt hiệu quả dưới điều kiện không làm suy giảm cơ hội và năng lực sống của các nhóm dễ tổn thương (Sen, 1999). Trục “cộng đồng” được nêu như một nguồn lực bổ trợ liên đới xã hội, thiết chế trung gian và giám sát xã hội giúp bù đắp giới hạn của nhà nước và thị trường, đồng thời nâng đỡ công bằng và kiểm soát quyền lực (Beetham, 1991). Xét như một trường diễn ngôn, tranh luận này là sự cạnh tranh giữa các chiến lược hợp thức hóa (hiệu quả, công lý/phúc lợi, pháp quyền-giải trình, liên đới cộng đồng) được truyền dẫn qua lựa chọn khái niệm và cấu trúc lập luận học thuật (Fairclough, 1992), qua đó phơi bày các tiền đề chuẩn tắc về điều kiện để quyền lực và trật tự xã hội trở nên chính đáng trong bối cảnh hậu Xô viết.

4. Hàm ý lý luận cho Việt Nam về con đường xã hội chủ nghĩa

* Tránh giản lược CNXH thành mô hình kinh tế-kỹ thuật

Một hàm ý lý luận quan trọng rút ra từ các tranh luận hậu Xô viết là yêu cầu tránh giản lược chủ nghĩa xã hội thành một “mô hình kinh tế-kỹ thuật” thuần túy-tức coi chủ nghĩa xã hội chủ yếu như tập hợp công cụ quản trị tăng trưởng, phân phối và điều tiết thị trường-mà phải đặt nó trong một chỉnh thể chuẩn tắc và triết học chính trị gồm công lý xã hội, tự do, bình đẳng và tính chính đáng của quyền lực. Thực tiễn lịch sử cho thấy khi một trật tự xã hội dựa quá mạnh vào các tiêu chí hiệu quả được tuyên bố (hoặc các chỉ tiêu kỹ trị), trong khi thiếu các cơ chế hợp thức hóa bền vững và trách nhiệm giải trình, nền tảng chính đáng trở nên mong manh trước khủng hoảng và biến động xã hội. Theo nghĩa đó, “bài học hậu Xô viết” không chỉ nằm ở việc lựa chọn cơ chế kinh tế, mà ở việc xác lập các điều kiện để quyền lực và thiết kế thể chế có thể tự biện minh trước các chuẩn mực công bằng và tự do. Về bình diện chuẩn tắc, một khung lý luận hữu ích để chống lại xu hướng giản lược kỹ trị là việc phân biệt giữa công lý phân phối và công lý thủ tục, qua đó nhấn mạnh rằng tính công bằng không chỉ là kết quả phân phối cuối cùng mà còn là tính hợp lý và chính đáng của các nguyên tắc và thủ tục điều phối lợi ích. Đồng thời, nếu phát triển được hiểu như quá trình mở rộng các năng lực và tự do thực chất của con người, thì các chính sách kinh tế dù nhằm tăng trưởng hay ổn định chỉ có ý nghĩa xã hội chủ nghĩa khi góp phần mở rộng cơ hội sống, khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu và năng lực tham gia xã hội, thay vì tạo ra “tăng trưởng không năng lực”. Từ góc nhìn lịch sử-khái niệm, cách hiểu này cũng đòi hỏi thận trọng trước việc đồng nhất hóa các thuật ngữ (ví dụ “chủ nghĩa xã hội”, “công bằng”, “dân chủ”) như những nhãn kỹ thuật bất biến; trái lại, cần nhận diện sự biến đổi nghĩa của chúng theo bối cảnh lịch sử và cấu trúc kỳ vọng xã hội, nhằm tránh việc sử dụng khái niệm như công cụ khẩu hiệu hoặc kỹ thuật hóa mục tiêu chuẩn tắc.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam, định hướng phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa được khẳng định như một định hướng chiến lược trong các văn kiện chính trị nền tảng. Tuy nhiên, để định hướng này giữ được nội hàm lý luận và sức thuyết phục chuẩn tắc, việc hoạch định và triển khai chính sách cần tránh rơi vào lối tư duy đồng nhất “định hướng xã hội chủ nghĩa” với một tập hợp chỉ tiêu kinh tế hoặc cơ chế phân phối đơn tuyến. Thay vào đó, cần diễn giải chủ nghĩa xã hội như một dự phóng thể chế chuẩn tắc: vừa bao hàm mục tiêu công lý xã hội, vừa đòi hỏi các cơ chế hợp thức hóa, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình tương thích. Theo cách tiếp cận này, “không giản lược kinh tế-kỹ thuật” không phải là phủ nhận vai trò của chính sách kinh tế, mà là tái đặt chính sách kinh tế vào đúng vị trí của nó: một phương tiện được điều hướng bởi các tiêu chuẩn công lý, tự do và tính chính đáng, qua đó bảo đảm rằng con đường xã hội chủ nghĩa được hiểu như một cấu trúc mục tiêu-giá trị và thiết chế, chứ không chỉ là một bài toán kỹ thuật tối ưu hóa.

* Kết hợp công bằng, hiệu quả, phát triển và bảo đảm quyền

Trong thảo luận về con đường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, “kết hợp công bằng và hiệu quả; phát triển và bảo đảm quyền” cần được hiểu như một nguyên tắc thiết kế thể chế, thay vì một phép “đánh đổi” cơ học. Kinh nghiệm chuyển đổi hậu Xô viết cho thấy khi ưu tiên kỹ trị về tăng trưởng/ổn định tách rời các cơ chế phúc lợi và bảo vệ xã hội, chi phí xã hội (nghèo đói, tổn thương) có thể gia tăng, làm suy giảm tính chấp nhận và tính chính đáng của trật tự chính sách. Về chuẩn tắc, công bằng không chỉ là kết quả phân phối mà còn là tính chính đáng của các nguyên tắc và thủ tục tổ chức hợp tác xã hội, đồng thời phải được thể chế hóa qua cơ hội thực chất, dịch vụ công và an sinh những điều kiện mở rộng năng lực và tự do thực chất của con người. Trong bối cảnh Việt Nam, các nghiên cứu trong nước cũng gợi ý rằng phát triển bền vững cần gắn với năng lực quản trị và các cơ chế cộng đồng-thể chế nhằm bảo đảm tính bao trùm, không để tiến bộ xã hội trở thành hệ quả “đi sau” tăng trưởng; đồng thời tiếp cận dựa trên quyền nhấn mạnh nghĩa vụ bảo đảm quyền con người/quyền công dân thông qua chất lượng cung ứng dịch vụ công. Từ đó, “kết hợp công bằng và hiệu quả” nên được diễn giải như việc ràng buộc hiệu quả bằng công lý và quyền, còn công bằng được hiện thực hóa bằng cơ hội, dịch vụ công và an sinh-như các điều kiện nền cho tính chính đáng.

* Năng lực kiến tạo nhà nước và chất lượng thể chế là điều kiện trung tâm

Một hàm ý lý luận cốt lõi khi bàn về con đường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là phải coi năng lực kiến tạo nhà nước và chất lượng thể chế như điều kiện trung tâm bảo đảm tính khả thi và tính chính đáng của các mục tiêu phát triển. Kinh nghiệm hậu Xô viết cho thấy, trong bối cảnh chuyển đổi mạnh theo hướng thị trường, nếu nhà nước thiếu năng lực điều tiết, thiếu năng lực cung ứng phúc lợi cơ bản và thiếu cơ chế kiểm soát quyền lực, các chi phí xã hội (nghèo đói, tổn thương) có thể gia tăng và làm suy giảm tính chấp nhận của trật tự chính sách. Do đó, “kiến tạo” không chỉ là mở rộng vai trò nhà nước theo nghĩa can thiệp, mà là nâng cao năng lực hoạch định- thực thi-điều phối và đặc biệt là năng lực chuyển hóa các mục tiêu chuẩn tắc (công bằng, phúc lợi, quyền) thành các thiết kế thể chế ổn định, có thể vận hành và có thể chịu trách nhiệm trước xã hội. Ở bình diện triết học chính trị, tính trung tâm của thể chế có thể được làm rõ từ hai hướng. Thứ nhất, công lý xã hội không chỉ là kết quả phân phối mà còn gắn với các nguyên tắc và thủ tục của “cấu trúc cơ bản” tổ chức hợp tác xã hội; vì vậy, chất lượng thể chế quyết định khả năng hiện thực hóa công bằng một cách bền vững. Thứ hai, nếu phát triển được hiểu như mở rộng các năng lực và tự do thực chất của con người, thì nhà nước và thể chế phải được đánh giá theo khả năng bảo đảm các điều kiện nền (giáo dục, y tế, an sinh, cơ hội tham dự) để con người có thể sống và lựa chọn với phẩm giá; đây là nội dung quy chuẩn làm cho “năng lực nhà nước” trở thành tiêu chí nội tại của phát triển, chứ không chỉ là công cụ quản trị. Từ góc độ hợp thức hóa, năng lực kiến tạo nhà nước chỉ có thể trở thành nguồn lực chính đáng khi đi kèm cơ chế trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực, bởi chính đáng không thể chỉ dựa vào “hiệu quả” mà phải dựa vào sự phù hợp với các chuẩn mực và sự thừa nhận xã hội đối với cách thức thực thi quyền lực.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam, hàm ý là: xây dựng con đường xã hội chủ nghĩa cần được tiếp cận như một dự phóng thể chế-chuẩn tắc, trong đó năng lực kiến tạo nhà nước được cụ thể hóa bằng chất lượng pháp quyền, hiệu lực thực thi chính sách, năng lực cung ứng dịch vụ công và các cơ chế bảo đảm quyền. Các nghiên cứu trong nước theo hướng tiếp cận quyền cũng nhấn mạnh vai trò của thiết chế pháp lý và thực thi pháp luật trong bảo đảm quyền con người/quyền công dân thông qua dịch vụ công, đồng thời các phân tích về quản trị phát triển bền vững ở Việt Nam gợi ý rằng các mô thức quản trị dựa vào cộng đồng và thiết chế có thể là nguồn lực bổ trợ quan trọng cho tính bao trùm và ổn định xã hội. Vì vậy, coi “năng lực kiến tạo nhà nước và chất lượng thể chế” là điều kiện trung tâm cũng đồng nghĩa với việc đặt trọng tâm vào thiết kế các cơ chế vận hành từ phân bổ nguồn lực, bảo vệ xã hội đến trách nhiệm giải trình nhằm chuyển hóa mục tiêu công bằng và phát triển thành các kết quả bền vững và có tính chính đáng.

5. Kết luận

Trong tổng thể khảo sát, bài viết đã tái hiện các tuyến tranh luận chủ đạo về chủ nghĩa xã hội trong học giới Nga hậu Xô viết như một cấu trúc diễn ngôn đa tầng, được tổ chức quanh bốn trục lớn: (i) phê phán “chủ nghĩa xã hội hiện thực” và việc xử lý di sản Xô viết; (ii) phục hưng và tái diễn giải truyền thống Marxist theo các hướng phê phán-tái thiết; (iii) các lập luận về khả thể “hậu tư bản” gắn với nhà nước phúc lợi, công bằng xã hội và chủ quyền phát triển; và (iv) tranh cãi về quan hệ nhà nước-thị trường-cộng đồng trong thiết kế trật tự xã hội. Trên nền bản đồ tranh luận ấy, nghiên cứu chỉ ra rằng các bất đồng không thuần túy là khác biệt mô hình kinh tế hay kỹ thuật chính sách, mà được quy định sâu bởi các tiền đề chuẩn tắc của triết học chính trị-đặc biệt là cách hiểu về tự do, bình đẳng, công lý và tính chính đáng của quyền lực-cũng như bởi quan niệm về vai trò của nhà nước và cơ chế hợp thức hóa trong điều kiện chuyển đổi. Từ đối chiếu này, các hàm ý lý luận cho Việt Nam được rút ra theo hướng: tránh giản lược chủ nghĩa xã hội thành mô hình kinh tế-kỹ thuật; đặt trọng tâm vào việc dung hòa công bằng và hiệu quả, phát triển và bảo đảm quyền; nhấn mạnh năng lực kiến tạo nhà nước và chất lượng thể chế như điều kiện trung tâm; đồng thời coi cơ chế kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình là nền tảng của tính chính đáng và tính bền vững của lựa chọn phát triển. Bên cạnh đó, bài viết cung cấp một khung tiếp cận kết hợp lịch sử- khái niệm và phân tích diễn ngôn để hệ thống hóa tranh luận hậu Xô viết như một “bản đồ chuẩn tắc”, qua đó làm rõ cách các phạm trù triết học chính trị được tái định nghĩa và tranh chấp trong điều kiện đứt gãy thể chế. Giá trị của kết quả này không nằm ở việc chuyển giao cơ học kinh nghiệm Nga cho Việt Nam, mà ở việc nâng cao tính phản tư và độ chặt chẽ của lập luận: giúp nhận diện các điều kiện khả hữu và giới hạn của các mô thức xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh hiện đại hóa, hội nhập và chuyển đổi số, đồng thời cung cấp một hệ tiêu chuẩn chuẩn tắc-thể chế để đánh giá và định hướng lựa chọn phát triển. Theo nghĩa đó, nghiên cứu đóng góp vào việc mở rộng nền tảng triết học cho thảo luận về con đường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, bằng cách nối kết phân tích tranh luận quốc tế với yêu cầu tự làm giàu khái niệm, chuẩn hóa tiêu chuẩn công lý và củng cố tính chính đáng của các thiết kế thể chế trong thực tiễn.