1. Tác động qua kênh năng lượng và lạm phát nhập khẩu tại châu Phi

Một trong những tác động rõ rệt nhất của xung đột Trung Đông đối với châu Phi là cú sốc giá năng lượng. Nhiều nền kinh tế châu Phi chỉ duy trì dự trữ nhiên liệu trong khoảng 2–3 tuần, khiến khả năng chống chịu trước cú sốc bên ngoài rất hạn chế. Ở Tanzania, giá nhiên liệu đã tăng hơn 30%, trong khi Kenya ghi nhận tình trạng thiếu hụt khoảng 20% tại các trạm xăng (VnEconomy, 2026). Đồng thời, theo các chuyên gia năng lượng, châu Phi là khu vực “nhập khẩu ròng sản phẩm từ dầu mỏ”, do đó rất dễ bị tổn thương trước biến động giá dầu toàn cầu.

Không chỉ dừng lại ở nhiên liệu, Châu Phi là một trong những khu vực chịu tác động mạnh nhất do phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng, phân bón, lương thực. Nhiều quốc gia trong khu vực nhập khẩu gần như toàn bộ nhu cầu dầu mỏ và tỷ lệ lớn nguyên liệu đầu vào sản xuất nông nghiệp (Mureithi, 2026). Sự gián đoạn chuỗi cung ứng do xung đột Mỹ - Iran đã làm trầm trọng thêm những điểm yếu cấu trúc của khu vực.

Bảng 1. Mức độ phụ thuộc nhập khẩu tại một số quốc gia châu Phi

Nguồn: (WB, 2023), (FAO, 2023)

Tác động của việc gián đoạn chuỗi cung ứng sẽ không đồng đều mà phân hóa theo cấu trúc kinh tế: các quốc gia xuất khẩu dầu có thể hưởng lợi trong ngắn hạn, trong khi các quốc gia nhập khẩu và kém phát triển chịu tác động tiêu cực rõ rệt. Sự phân hóa này phản ánh mức độ phụ thuộc và năng lực chống chịu khác nhau giữa các nền kinh tế Châu Phi.

 2. Tác động đến tăng trưởng kinh tế và ổn định vĩ mô

 Các tổ chức quốc tế đã đưa ra những cảnh báo đáng chú ý về triển vọng tăng trưởng của châu Phi trong bối cảnh xung đột kéo dài. Theo báo cáo chung của Liên Hợp Quốc và Ngân hàng Phát triển châu Phi, nếu xung đột kéo dài trên 6 tháng, tăng trưởng GDP của châu Phi có thể giảm khoảng 0,2 điểm phần trăm trong năm 2026 (Eljechtimi, 2026). Đồng thời, các nền kinh tế mới nổi, trong đó có nhiều quốc gia châu Phi, bị hạ dự báo tăng trưởng xuống còn 3,9%, do ảnh hưởng từ giá năng lượng và bất ổn địa chính trị (Campos & Campos, 2026).

Cán cân thanh toán của nhiều quốc gia châu Phi cũng chịu áp lực đáng kể. Giá nhập khẩu tăng trong khi xuất khẩu gặp khó khăn do gián đoạn thương mại toàn cầu khiến thâm hụt tài khoản vãng lai gia tăng. Đồng nội tệ tại nhiều quốc gia có xu hướng mất giá, làm gia tăng chi phí nhập khẩu và nghĩa vụ trả nợ nước ngoài. Biến động tỷ giá kết hợp với lãi suất quốc tế cao có thể làm gia tăng rủi ro mất ổn định tài chính tại các nền kinh tế mới nổi, trong đó châu Phi là khu vực dễ bị tổn thương. Bên cạnh đó, dòng vốn đầu tư quốc tế có xu hướng dịch chuyển về các tài sản an toàn, giảm vốn đổ vào các thị trường mới nổi và đang phát triển. Điều này khiến chi phí huy động vốn của các quốc gia châu Phi tăng lên, đồng thời làm suy giảm đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) – một động lực quan trọng cho tăng trưởng dài hạn.

3. Áp lực kép đến tài chính công và nợ nần

Xung đột Trung Đông đang làm trầm trọng thêm tình trạng mất cân đối tài chính công tại châu Phi thông qua “áp lực kép”: gia tăng chi tiêu ngân sách trong khi nguồn thu bị bó hẹp. Áp lực này càng nghiêm trọng trong bối cảnh nợ công của châu Phi duy trì ở mức cao và chi phí trả nợ ngày càng lớn. Theo IMF, các chính phủ khu vực cận Sahara hiện phải dành trung bình khoảng 1/7 tổng thu ngân sách chỉ để trả lãi (IMF, 2026), khiến suy giảm rõ rệt không gian tài khóa cho đầu tư phát triển. Đồng thời, nợ công toàn khu vực đã tăng mạnh trong thập kỷ qua, duy trì quanh mức 60% GDP, nhiều quốc gia thậm chí vượt ngưỡng an toàn (AFD, 2026).

Đặc biệt, áp lực trả nợ trong ngắn hạn đang gia tăng nhanh chóng. Các quốc gia châu Phi đối mặt với nghĩa vụ trả nợ nước ngoài lên tới hơn 90 tỷ USD năm 2026, trong khi nhu cầu vay mới tiếp tục tăng để bù đắp thâm hụt ngân sách (Reuters, 2026). Áp lực này tạo ra vòng xoáy “vay - trả - tái vay” ngày càng rủi ro, đặc biệt trong bối cảnh lãi suất toàn cầu cao và điều kiện tài chính thắt chặt.

Bảng 2. Một số chỉ tiêu tài chính công và nợ của Châu Phi

Nguồn: (Reuters, 2026); (IFM, 2026); (data.one, 2026).

Trong bối cảnh nợ nần, nhiều quốc gia châu Phi đứng trước lựa chọn khó khăn giữa thắt chặt chi tiêu để kiểm soát nợ, nhưng có thể làm suy giảm tăng trưởng; hoặc tiếp tục vay nợ để duy trì ổn định kinh tế - xã hội, nhưng gia tăng rủi ro bền vững tài khóa.

4. Thương mại và chuỗi cung ứng: Gia tăng phân mảnh

Xung đột Trung Đông không chỉ tác động đến giá cả mà còn gây gián đoạn các tuyến vận tải chiến lược. Sự gián đoạn tại các tuyến hàng hải như eo biển Hormuz đã khiến chi phí vận tải tăng cao, kéo dài thời gian giao hàng và làm suy giảm năng lực cạnh tranh của hàng hóa châu Phi. Đồng thời, xu hướng “phân mảnh thương mại” ngày càng rõ nét khi các quốc gia điều chỉnh chuỗi cung ứng để giảm rủi ro địa chính trị.

Gián đoạn chuỗi cung ứng buộc các tuyến vận tải phải thay đổi lộ trình, kéo dài thời gian vận chuyển và gia tăng chi phí logistics, làm giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa châu Phi trên thị trường quốc tế. Chi phí logistics là yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả thương mại trong bối cảnh khủng hoảng. Cụ thể, thời gian vận chuyển trung bình tăng từ 20–25 ngày lên 30–40 ngày, tương đương mức 40–60%. Đồng thời, chi phí vận tải cũng gia tăng mạnh, từ mức cơ sở 100% lên khoảng 130–180%, tức tăng thêm 30–80%  (Pan African Visions et al., 2026).

Những biến động này làm suy giảm đáng kể khả năng cạnh tranh của hàng hóa châu Phi trên thị trường quốc tế, do chi phí đầu vào tăng và thời gian giao hàng kéo dài. Trong bối cảnh khủng hoảng, chi phí logistics trở thành một yếu tố then chốt quyết định hiệu quả thương mại và mức độ hội nhập của các nền kinh tế khu vực.

5. Nhận định và triển vọng

Những tác động ban đầu từ xung đột Trung Đông cho thấy đây không chỉ là cú sốc ngắn hạn mà còn có khả năng tái định hình môi trường kinh tế toàn cầu, trong đó châu Phi chịu ảnh hưởng rõ nét, do phụ thuộc lớn vào năng lượng nhập khẩu, năng lực sản xuất hạn chế, khả năng chống chịu thấp.

Trong trung và dài hạn, triển vọng của châu Phi sẽ phụ thuộc lớn vào khả năng thích ứng chính sách của từng quốc gia. Việc đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, tăng tự chủ sản xuất, củng cố tài khóa, nâng cao năng lực quản trị sẽ là những yếu tố then chốt giúp giảm thiểu tác động tiêu cực từ các cú sốc bên ngoài. Như vậy, xung đột Trung Đông không chỉ đặt ra thách thức trước mắt mà còn là phép thử đối với năng lực điều hành và chiến lược phát triển bền vững của các quốc gia châu Phi trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động.

Tài liệu tham khảo

1.    AFD. (2026). Public debt looms again in sub-Saharan Africa | AFD - Agence Française de Développement. https://www.afd.fr/en/news/public-debt-looms-again-sub-saharan-africa

2.    Campos, R., & Campos, R. (2026). IMF cuts emerging economies’ growth estimate as war darkens outlook. Reuters. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/imf-cuts-emerging-economies-growth-estimate-war-darkens-outlook-2026-04-14/

3.    data.one. (2026). African Debt. https://data.one.org/analysis/african-debt

4.    Eljechtimi, A. (2026). Africa faces sharper growth slowdown if Middle East conflict drags on, report warns. Reuters. https://www.reuters.com/world/africa/africa-faces-sharper-growth-slowdown-if-middle-east-conflict-drags-report-warns-2026-04-02/

5.    FAO. (2023). Full Publication Collection | Markets and Trade | Food and Agriculture Organization of the United Nations. MarketsAndTrade. https://www.fao.org/markets-and-trade/publications/en/?utm

6.    IFM. (2026). The New Face of African Debt. IMF. https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2026/03/the-new-face-of-african-debt-amadou-sy 

7.    Mureithi, C. (2026). Africa particularly vulnerable as Iran conflict disrupts supply chains, say experts. The Guardian. https://www.theguardian.com/world/2026/mar/16/africa-particularly-vulnerable-iran-conflict-disrupts-supply-chains

8.    Pan African Visions, Pan African Visions, Last updated: March 9, 2026 11:05 pm, & Pan African Visions. (2026, March 9). Africa & the Iran War: What The Oil-Price Shock And Shipping Disruptions Mean For Economies, Fuel & Food Supply Chains, Budgets, Trade Finance, Market Access, Liquidity, Inflation And The Cost Of Living - PAN AFRICAN VISIONS. https://panafricanvisions.com/.

9. Reuters, C. (2026). Africa faces $90 billion debt wall in 2026, S&P says. Reuters. https://www.reuters.com/world/africa/africa-faces-90-billion-debt-wall-2026-sp-says-2026-02-03/

10. VnEconomy T. (2026). Chiến tranh Trung Đông đẩy châu Phi vào khủng hoảng nhiên liệu. VnEconomy. https://vneconomy.vn/chien-tranh-trung-dong-day-chau-phi-vao-khung-hoang-nhien-lieu.htm

11. WB. (2023). Global Economic Prospects [Text/HTML]. World Bank. https://www.worldbank.org/en/publication/global-economic-prospects