Giữa thế kỷ XIX, khi phong trào Cần Vương chống Pháp còn sôi nổi, các nhà nho đã sáng tác thơ ca kêu gọi nhân dân chống Pháp. Sang đầu thế kỷ XX, phong trào Cần Vương lắng xuống. Giặc Pháp củng cố được Ngụy quyền, chúng ra sức khủng bố, cấm lưu hành thơ văn mà chúng gọi là chống đối. Các nhà nho yêu nước phải rút vào hoạt động bí mật. Để hợp pháp hóa việc tuyên truyền bằng thơ văn, các cụ đã phải mượn thần quyền “Giáng bút” tức là lập ra các thiện đàn, lấy lời thần thánh (thật ra là thơ văn của các cụ) mà kêu gọi nhân dân đoàn kết, chống thói hư tật xấu, giữ gìn thuần phong mỹ tục, chống cường quyền áp bức, chống mê tín dị đoan v.v.. Họ phải nói bóng gió, xa xôi để người nghe tự hiểu và giặc Pháp không thể vin cớ để khủng bố được.
Khắp nơi trong nước đều có “Thiện đàn”. Ở phủ Kiến Xương (Thái Bình) có “Bảo thiện đàn”. Tham gia phong trào này có các nhà nho yêu nước như Trần Ngọc Dư (Hội trưởng Hội văn thân bí mật vùng Kiến Xương), Nguyễn Hữu Cương, Ngô Quang Đoan, Chu Đình Mặc v.v. Thường trực chủ trì bình bút là Hoàng Cao Phan, Hoàng Hữu Khái và Nhì Cắng. Nhan đề cuốn Kinh giáng bút của “Bảo thiện đàn” hiện còn lưu lại là “Chấp trung kinh”, gồm trên một trăm bài đủ các thể loại thơ, ca, văn, phú, biền ngẫu... Mỗi bài một vẻ, được gọt rũa rất công phu, độc đáo. Do khuôn khổ bài viết có hạn, ở đây chỉ có thể trích giới thiệu vài bài để bạn đọc có một ý niệm chung:
Bài 1:
Đỗ Đại tiên giáng bút thi
(Đảo áp cách)
Phiên âm:
Bạch lộ hàm thu cúc xạ phương,
Phượng xa phong tống đáo Tiên đường.
Đương tiền lạc dữ Chu Hầu thoại,
Thoài hậu ưng thân Đỗ Phủ trường.
Tưởng phù quá khách phùng kim nhật,
Nhân kịp du hồn lạc túy hương.
Hướng tuy thất cước kim nghi tỉnh,
Tỉnh nghỉ lập thân quý tự cường.
Dịch nghĩa:
Thơ giáng bút của Đỗ Đại Tiên(1)
(Theo thể đảo áp tức nói lái, còn gọi là phản thiệt(2)).
Trời thu ngậm sương trắng, cúc tỏa hương thơm,
Gió đưa xe phượng tới nhà Tiên.
Đương cùng nói chuyện với Chu Hầu(3),
Nên nói rõ tâm hồn Đỗ Phủ để lại sau này,
Ta là khách đi qua đây hôm nay,
Du khách đi vào chốn làng say(4).
Trước khi trót lỡ, nay cần xét kỹ,
Lập thân ở đời phải biết tự cường.
Dịch thơ:
Cúc nhả hương thơm, thu trắng sương,
Sướng chăng xe phượng tới Tiên đường.
Đương tiền - hậu với Chu Hầu chuyện,
Truyền hậu - tiền tâm Đỗ Phủ tường,
Tưởng phù hợp khách qua đường gặp,
Gặm được du hồn say quá hương.
Hướng qua trót dại lai ơ tỉnh,
Tinh ở lập thân cốt tự cường.
Bài 2:
Lý Bạch thiên tiên giáng bút thi
(Điệp vận cách, hay Vĩ tam thanh)
Phiên âm:
Lãn quan thế thái cạnh tranh hành,
Sơn thủy nhàn du tỉnh tính tình,
Lĩnh thụ sương hàm hoa hóa quả,
Cầm tuyền thủy khích thạch thành thanh.
Mê đồ ta bỉ tiên tiền tiến,
Phúc địa y thùy cánh cạnh canh.
Nhân thế dục cầu tri trí trị,
Hồi đầu tảo táo thính kình khanh.
Dịch nghĩa:
Thơ giáng bút của Lý Bạch
(theo thể cùng vần, nghĩa là 3 chữ cuối cùng một vần)
Biếng (chán) xem thói đời tranh giành nhau,
(Ta) đi du ngoạn để vui tính tình.
Cây núi đượm sương, hoa trở thành quả,
Nước suối chảy (gõ) vào đá tiếng róc rách.
Đáng than cho kẻ chạy đua, mê muội,
Đáng tiếc cho ai thi nhau chăm cõi phúc(5)
Cõi đời muốn được thái bình thịnh trị,
Hãy mau quay đầu lại nghe lời kinh sách(6).
Dịch thơ:
Buồn xem cõi thế cảnh tranh giành,
Non nước chơi qua tránh lạnh tanh
Cây núi sương pha hoa hóa quả.
Suối đàn nước, đá đánh thành thanh.
Đường mê lắm kẻ đây đầy đấy,
Cõi phúc nào ai tránh sánh danh.
Cuộc thế muốn cho bình thịnh vĩnh,
Quay đầu nghe sách thánh nhanh nhanh.
CHÚ THÍCH
(1) Đỗ Phủ, hiệu Thiếu Lăng, thi sĩ lớn đời Đường.
(2) 2 chữ cuối câu trên nếu nói lái thành 2 chữ đầu câu sau.
(3) Chu Hầu là Chu Xương, người hầu Quan Công.
(4) Túy hương là làng say, chỉ tao đàn nơi hội ngộ quần tiên.
(5) Nguyên văn là ruộng phúc thì không ai cày cấy, ý nói việc nghĩa không ai quan tâm.
(6) Nguyên văn là quay lại nghe tiếng chày kình gõ vào chuông kêu vang, ý nói tiếng chuông cảnh tỉnh (hay lời sách thánh hiền)./.