Đây là hoạt động khoa học có ý nghĩa thiết thực hướng tới kỷ niệm Ngày Gia đình Việt Nam (28/6), đồng thời tạo diễn đàn trao đổi học thuật nhằm đánh giá toàn diện những biến đổi của gia đình Việt Nam trong tiến trình phát triển đất nước và đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính sách gia đình trong bối cảnh mới. Tham dự và chủ trì Hội thảo có GS.TS Nguyễn Thiện Nhân, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị khóa 11, 12, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ khóa 12, 13; TS Trịnh Thị Thủy, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; lãnh đạo các cơ quan Trung ương, địa phương cùng hơn 60 nhà khoa học có tham luận gửi tới Hội thảo.

Gia đình Việt Nam trước những biến đổi sâu sắc của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Phát biểu khai mạc và đề dẫn Hội thảo, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Trịnh Thị Thủy khẳng định, trong mọi giai đoạn phát triển của dân tộc, gia đình luôn giữ vị trí đặc biệt quan trọng, là nơi duy trì nòi giống, nuôi dưỡng con người, lưu giữ và trao truyền các giá trị văn hóa dân tộc; đồng thời là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách, lối sống và khát vọng phát triển của mỗi cá nhân.

Theo Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy, dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, gia đình Việt Nam đang trải qua những biến đổi mạnh mẽ về quy mô, cơ cấu, chức năng và các mối quan hệ gia đình. Bên cạnh những chuyển biến tích cực, gia đình cũng đang đối mặt với nhiều thách thức mới như mức sinh giảm, già hóa dân số, gia tăng ly hôn, biến đổi vai trò giới, áp lực chăm sóc người cao tuổi và trẻ em, cũng như những tác động từ môi trường số đối với đời sống gia đình.

Phát biểu chào mừng Hội thảo, Chủ tịch Viện Hàn lâm Lê Văn Lợi nhấn mạnh, gia đình là tế bào của xã hội, là nơi lưu giữ và trao truyền các giá trị văn hóa dân tộc. Xây dựng gia đình hạnh phúc không chỉ là mục tiêu mà còn là động lực quan trọng của phát triển bền vững. Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, việc nghiên cứu đầy đủ các xu hướng biến đổi của gia đình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với công tác hoạch định chính sách và quản lý nhà nước về gia đình.

Từ hơn 60 tham luận gửi tới Hội thảo, các nhà khoa học đã tập trung phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn nổi bật về gia đình Việt Nam hiện nay, từ sự thay đổi về quy mô, cấu trúc và chức năng gia đình đến các vấn đề về dân số, di cư, già hóa, chuyển đổi số, bình đẳng giới và các mô hình gia đình mới.

Hoàn thiện chính sách gia đình trước các thách thức của mức sinh thấp và già hóa dân số

Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại Hội thảo là tham luận của GS.TS. Nguyễn Thiện Nhân về xu hướng biến đổi gia đình tại nhiều quốc gia trên thế giới trong giai đoạn 1965-2025 và những bài học đối với Việt Nam. Qua nghiên cứu kinh nghiệm của Mỹ, Đức, Thái Lan và nhiều quốc gia phát triển, GS.TS. Nguyễn Thiện Nhân chỉ ra các xu hướng nổi bật như giảm quy mô hộ gia đình, kết hôn muộn, tỷ lệ sinh thấp kéo dài, gia tăng ly hôn, gia tăng các hình thức chung sống không đăng ký kết hôn và quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh chóng.

Theo GS.TS. Nguyễn Thiện Nhân, những biến đổi này không còn là hiện tượng riêng lẻ mà đã trở thành xu thế toàn cầu, đặt ra yêu cầu đối với Việt Nam phải chủ động nghiên cứu, dự báo và xây dựng hệ thống chính sách phù hợp nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững của gia đình và con người trong thế kỷ XXI.

Làm rõ hơn thực trạng trong nước, GS.TS. Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch Hội Xã hội học Việt Nam cho biết quy mô hộ gia đình Việt Nam đang thu hẹp nhanh, gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến; tỷ lệ hộ độc thân và ly hôn gia tăng; đồng thời xuất hiện nhiều mô hình gia đình mới. Những biến đổi này đòi hỏi hệ thống chính sách gia đình phải được điều chỉnh theo hướng thích ứng với thực tiễn xã hội đang thay đổi nhanh chóng.

Đề cập tới một trong những thách thức lớn hiện nay, TS. Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế) cho biết Việt Nam đang nằm trong nhóm các quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh trên thế giới. Hiện nay, cả nước có khoảng 14,2 triệu người cao tuổi, chiếm khoảng 14% dân số. Dự báo thời gian chuyển từ giai đoạn già hóa dân số sang dân số già của Việt Nam sẽ ngắn hơn nhiều so với các quốc gia phát triển trước đây, tạo áp lực lớn đối với hệ thống an sinh xã hội và công tác chăm sóc người cao tuổi.

Từ góc độ nghiên cứu về di cư, TS. Nguyễn Đình Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới cho rằng quá trình di cư lao động, đô thị hóa và chuyển đổi kinh tế đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc và chức năng của gia đình Việt Nam. Những thay đổi về mô hình sống, vai trò giới và phương thức chăm sóc giữa các thế hệ đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với công tác hoạch định chính sách gia đình.

Tham luận trực tuyến từ điểm cầu tỉnh Bắc Ninh, TS. Mai Sơn, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh đã chia sẻ những kinh nghiệm thực tiễn về phát huy vai trò của gia đình trong phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Theo TS. Mai Sơn, mặc dù Bắc Ninh đang là địa phương có tốc độ công nghiệp hóa và đô thị hóa cao, song gia đình vẫn giữ vai trò là nền tảng của ổn định xã hội, là nơi hình thành nguồn nhân lực và lưu giữ các giá trị văn hóa truyền thống.

Từ thực tiễn địa phương, TS. Mai Sơn cho rằng cần gắn công tác xây dựng gia đình với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao và môi trường văn hóa lành mạnh. Bên cạnh việc nâng cao đời sống vật chất, cần chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống và văn hóa ứng xử trong gia đình để gia đình tiếp tục phát huy vai trò là tế bào lành mạnh của xã hội trong giai đoạn phát triển mới.

Đại diện khu vực miền Trung tham dự trực tuyến từ điểm cầu tỉnh Đắk Lắk, TS. Trương Thị Hạnh, Viện Khoa học xã hội vùng Trung Bộ và Tây Nguyên trình bày tham luận “Hoàn thiện chính sách gia đình Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 trong bối cảnh chuyển đổi xã hội”.

Theo TS. Trương Thị Hạnh, gia đình luôn là thiết chế xã hội nền tảng, giữ vai trò đặc biệt trong tái sản xuất con người, nuôi dưỡng nhân cách, chăm sóc các thế hệ và bảo đảm sự ổn định xã hội. Tuy nhiên, những biến đổi sâu sắc về kinh tế, dân số, lao động, công nghệ và hội nhập quốc tế đang đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy xây dựng chính sách gia đình.

TS. Trương Thị Hạnh đề xuất cần chuyển từ tư duy bảo tồn gia đình theo mô hình truyền thống sang xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ gia đình trong điều kiện xã hội mới; tăng cường các dịch vụ chăm sóc trẻ em, người cao tuổi và người phụ thuộc; thúc đẩy bình đẳng giới thực chất; nâng cao năng lực số cho các thành viên trong gia đình; đồng thời hỗ trợ các mô hình gia đình đa dạng đang hình thành trong xã hội hiện đại.

Phát biểu tại Hội thảo, nhiều nhà khoa học cũng cho rằng cần nhìn nhận những biến đổi của gia đình Việt Nam trong mối quan hệ với các quá trình chuyển đổi kinh tế - xã hội, tránh cách tiếp cận đơn thuần theo hướng bảo tồn hay phủ nhận các giá trị truyền thống. Điều quan trọng là xây dựng các chính sách dựa trên bằng chứng khoa học, lấy con người và gia đình làm trung tâm của phát triển.

Phát biểu tổng kết Hội thảo, TS. Nguyễn Đình Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới khẳng định, các tham luận và ý kiến trao đổi đã phản ánh toàn diện bức tranh biến đổi của gia đình Việt Nam trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Những kết quả nghiên cứu được công bố tại Hội thảo không chỉ góp phần làm rõ các xu hướng vận động của gia đình Việt Nam hiện nay mà còn cung cấp cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác hoạch định và hoàn thiện chính sách gia đình trong thời gian tới.

TS. Nguyễn Đình Tuấn nhấn mạnh, trước những biến đổi sâu sắc về cơ cấu gia đình, mức sinh, già hóa dân số, di cư lao động và các mối quan hệ gia đình trong xã hội hiện đại, cần tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu liên ngành về gia đình, tăng cường tổng kết thực tiễn và hoàn thiện hệ thống chính sách theo hướng lấy gia đình làm trung tâm của phát triển con người. Kết quả Hội thảo sẽ là nguồn tư liệu có giá trị, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về gia đình, xây dựng gia đình Việt Nam no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới./.

Một số hình ảnh tại Hội thảo

GS.TS. Nguyễn Thiện Nhân chụp ảnh lưu niệm cùng tập thể Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới và đại biểu tham dự Hội thảo