Chuyển đổi số – công cụ bảo tồn và tái tạo giá trị di sản

Theo quy định hiện hành về chuyển đổi số di sản văn hóa, nội dung trọng tâm bao gồm xây dựng, vận hành các nền tảng số và cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản, thiết lập bộ tiêu chuẩn dữ liệu số và tạo lập dữ liệu phục vụ truyền thông, quảng bá di sản trên môi trường điện tử, với nguyên tắc xuyên suốt là không làm tổn hại đến tính toàn vẹn, nguyên gốc của di sản. Đây là khung pháp lý quan trọng để các viện nghiên cứu và địa phương triển khai số hóa một cách bài bản, thay vì tự phát, rời rạc.

Thực tiễn sinh động tại nhiều địa phương

Nhiều tỉnh, thành phố đã bước đầu ứng dụng công nghệ số vào bảo tồn và quảng bá văn hóa theo cách phù hợp với đặc điểm tài nguyên di sản của mình. Tại thành phố Huế, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô triển khai ứng dụng hướng dẫn tham quan và công nghệ thực tế ảo VR 3D tại khu vực Hoàng Thành. Tại thành phố Đà Nẵng (địa bàn tỉnh Quảng Nam trước đây), khu di tích Mỹ Sơn xây dựng sản phẩm trải nghiệm trên nền tảng Metaverse, kết hợp không gian VR360 và bản đồ số 3D. Tại tỉnh Đồng Nai (địa bàn tỉnh Bình Phước trước đây), thành phố Đồng Xoài thí điểm gắn mã QR trên biển tên đường để cung cấp thông tin về danh nhân, còn thị xã Bình Long đang đầu tư nền tảng số 3D phục vụ bảo tồn và quảng bá văn hóa – du lịch địa phương. Gần đây nhất, Hà Nội xác định số hóa di sản không chỉ dừng ở lưu trữ mà phải trở thành công cụ bảo tồn, quảng bá và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế bền vững của Thủ đô.

Ở cấp độ nghiên cứu học thuật, một hướng tiếp cận đáng chú ý là số hóa di sản văn hóa phi vật thể gắn với cộng đồng địa phương cụ thể. Nghiên cứu về Ca trù tại tỉnh Phú Thọ (địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc trước đây) là một ví dụ: từ khảo sát thực địa, nhóm nghiên cứu thu thập, số hóa và chuẩn hóa dữ liệu văn bia, gia phả, ký ức của hậu duệ nghệ nhân để xây dựng bản đồ số về không gian di sản, phục vụ giáo dục, truyền dạy và du lịch trải nghiệm. Cách làm này cho thấy chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ, mà còn là quá trình hệ thống hóa tri thức bản địa – một công việc rất gần với chức năng nghiên cứu của các cơ quan khoa học xã hội.

Vấn đề đặt ra: chủ thể văn hóa và tính đồng đều

Bên cạnh những kết quả tích cực, nhiều đánh giá cũng chỉ ra rằng chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa hiện chưa diễn ra đồng đều giữa các địa phương và các loại hình di sản, do hạn chế về nguồn lực đầu tư và định hướng ưu tiên. Một nghiên cứu gần đây về bảo tồn văn hóa dân gian trên các nền tảng trực tuyến còn cảnh báo nguy cơ phi ngữ cảnh hóa và lệch chuẩn văn hóa truyền thống khi dữ liệu văn hóa được đưa lên không gian số thiếu sự dẫn dắt của chính cộng đồng bản địa. Từ đó, mô hình "hệ sinh thái bảo tồn văn hóa dân gian số" được đề xuất, với ba trụ cột: chủ thể bản địa dẫn dắt nội dung, hợp tác kỹ thuật với các nền tảng công nghệ, và hỗ trợ chính sách từ Nhà nước. Đây là gợi mở quan trọng cho các nghiên cứu và hoạt động thực tiễn liên quan đến chuyển đổi số văn hóa tại Viện.

Liên hệ, so sánh với khu vực Đông Nam Á

Đặt trong tương quan khu vực, chuyển đổi số di sản văn hóa cũng là hướng đi được nhiều nước ASEAN theo đuổi, với những mô hình đáng tham khảo. Ở cấp độ khu vực, ASEAN đã triển khai Kho lưu trữ số Di sản văn hóa ASEAN (ACHDA) từ năm 2018, với sự hỗ trợ kỹ thuật của Nhật Bản; giai đoạn đầu số hóa 161 hiện vật 3D, âm thanh, video từ Indonesia, Malaysia, Thái Lan, sau đó mở rộng sang Campuchia, Lào, Myanmar và Việt Nam. Tuy vậy, một số đánh giá chỉ ra rằng dự án này triển khai còn khiêm tốn và có giai đoạn gần như đình trệ, cho thấy hợp tác số hóa văn hóa liên quốc gia trong khu vực vẫn còn nhiều dư địa cần thúc đẩy.

Ở cấp độ quốc gia, Indonesia đang triển khai hợp tác giữa Bộ Văn hóa và Bộ Truyền thông - Số hóa để xây dựng "Cổng dữ liệu văn hóa" (Cultural Gateway) dùng chung trên phạm vi cả nước, với hạ tầng Trung tâm Dữ liệu quốc gia có dung lượng lưu trữ lên tới 40 petabyte; đồng thời ngành bảo tàng nước này được khuyến khích đẩy mạnh kể chuyện số (digital storytelling) để tiếp cận thế hệ trẻ. Nghiên cứu tại Depok (Tây Java) cũng cho thấy cách tiếp cận số hóa di sản kiến trúc thuộc địa gắn với sự tham gia của cộng đồng địa phương - hướng đi có nhiều điểm tương đồng với mô hình "chủ thể bản địa dẫn dắt" đã đề cập ở trên. Trong khi đó, UNESCO cùng Quỹ Temasek (Singapore) và các bảo tàng khu vực (Brunei, Indonesia, Malaysia, Thái Lan) đang xây dựng sáng kiến "Di sản chung" (Shared Heritage), hướng tới một triển lãm số chung phản ánh các mạch văn hóa xuyên biên giới Đông Nam Á, dự kiến ra mắt năm 2026.

So với các nước trong khu vực, thực tiễn chuyển đổi số văn hóa tại Việt Nam có xuất phát điểm tương đồng - đều dựa nhiều vào công nghệ số hóa 3D, VR/AR và nền tảng trực tuyến - song còn thiếu một cổng dữ liệu văn hóa dùng chung ở quy mô quốc gia như mô hình của Indonesia, và chưa có đầu mối điều phối hợp tác số hóa liên vùng, liên quốc gia một cách chủ động như ACHDA hay Shared Heritage. Đây là khoảng trống mà các nghiên cứu và đề xuất chính sách của Viện có thể góp phần lấp đầy, đặc biệt ở khâu xây dựng tiêu chuẩn dữ liệu văn hóa - địa lý nhân văn thống nhất, làm cơ sở để kết nối dữ liệu văn hóa địa phương với các nền tảng khu vực trong tương lai.

Gắn với chức năng nghiên cứu của Viện

Đối với Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, chuyển đổi số trong bảo tồn và quảng bá văn hóa địa phương là lĩnh vực có nhiều dư địa gắn kết với hoạt động chuyên môn: số hóa tư liệu điền dã, xây dựng cơ sở dữ liệu văn hóa – địa lý nhân văn theo vùng, ứng dụng công nghệ trong lưu trữ và công bố kết quả nghiên cứu, cũng như phối hợp với địa phương trong xây dựng bản đồ số di sản. Việc triển khai đồng bộ, có sự dẫn dắt của cộng đồng và nền tảng dữ liệu chuẩn hóa sẽ giúp chuyển đổi số văn hóa không dừng ở các mô hình trình diễn công nghệ, mà thực sự trở thành công cụ phục vụ nghiên cứu khoa học và phát triển bền vững tại các địa phương.

Tài liệu tham khảo chính

1. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

2. Nghị định về chuyển đổi số di sản văn hóa (dẫn theo Vietnam+, 2025).

3. "Bảo tồn và phát huy văn hóa dân gian Việt Nam trong kỷ nguyên số: cơ hội và thách thức từ các nền tảng trực tuyến", Tạp chí Khoa học Trường ĐHSP Hà Nội 2 – Chuyên san KHXH&NV, 2026.

4. "Di sản văn hóa và chuyển đổi số: Bản đồ hoá và bảo tồn nghệ thuật truyền thống bằng công nghệ (trường hợp Ca trù Vĩnh Phúc, nay thuộc tỉnh Phú Thọ)", Tạp chí Khoa học Trường Đại học Mở Hà Nội, 2025.

5. Cổng TTĐT Sở VHTT Hà Nội, Báo Nhân Dân, Báo Thể thao & Văn hóa (TTXVN), Cổng TTĐT tỉnh Bình Phước (nay thuộc tỉnh Đồng Nai) – các bài phản ánh thực tiễn chuyển đổi số văn hóa tại Huế, Đà Nẵng (Quảng Nam cũ), Thanh Hóa, Đồng Nai (Bình Phước cũ), Hà Nội (2023–2026).

6. ASEAN Cultural Heritage Digital Archive (ACHDA), asean.org/theaseanmagazine, NTT DATA (2020–2021); ASCC Trend Report – Preservation and Promotion of Cultural Heritage in Southeast Asia, ASEAN, 2026.

7. Ministries collaborate to digitize national cultural heritage, ANTARA News, 2025; Minister pushes museum digitization to engage younger generation, ANTARA News, 2026.

8. UNESCO – Temasek Foundation, Shared Heritage initiative, 2026; Ocón, D. (2021), Digitalising endangered cultural heritage in Southeast Asian cities: preserving or replacing?, International Journal of Heritage Studies, 27(10).