1. Tây Nam Á trong vòng xoáy xung đột kéo dài và cạnh tranh chiến lược

Tây Nam Á, đặc biệt là khu vực Trung Đông, tiếp tục giữ vai trò là một trong những trung tâm bất ổn lớn nhất của thế giới đương đại. Cuộc xung đột Israel - Palestine tái bùng phát mạnh mẽ từ cuối năm 2023 đã làm trầm trọng thêm những đường đứt gãy địa - chính trị vốn tồn tại lâu dài trong khu vực. Không chỉ dừng lại ở phạm vi song phương, xung đột này nhanh chóng lan tỏa, kéo theo sự can dự trực tiếp hoặc gián tiếp của nhiều tác nhân khu vực và quốc tế, làm gia tăng nguy cơ mở rộng xung đột trên quy mô rộng hơn (United Nations, 2024).

Một đặc điểm nổi bật của giai đoạn hiện nay là sự gia tăng các hình thức xung đột phi đối xứng và ủy nhiệm. Các lực lượng phi nhà nước, với mức độ tổ chức và năng lực quân sự ngày càng cao, đã trở thành những tác nhân quan trọng trong cấu trúc an ninh khu vực. Điều này khiến môi trường an ninh tại Tây Nam Á trở nên khó dự báo và làm suy giảm hiệu quả của các cơ chế kiểm soát xung đột truyền thống.

Bên cạnh đó, Tây Nam Á còn là không gian cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc. Hoa Kỳ duy trì vai trò an ninh chủ đạo thông qua sự hiện diện quân sự và các liên minh khu vực, trong khi Nga và Trung Quốc tìm cách mở rộng ảnh hưởng bằng các công cụ ngoại giao, kinh tế và hợp tác an ninh. Trung Quốc đặc biệt chú trọng đến ổn định khu vực nhằm bảo vệ các tuyến vận tải năng lượng và các dự án kinh tế chiến lược gắn với Sáng kiến Vành đai và Con đường (SIPRI, 2024). Sự đan xen giữa xung đột khu vực và cạnh tranh cường quốc khiến Tây Nam Á không chỉ là điểm nóng an ninh mà còn là một mắt xích quan trọng trong cấu trúc quyền lực toàn cầu đang tái định hình.

2. Châu Phi và Biển Đỏ: Không gian địa - chiến lược liên vùng ngày càng nổi bật

Trong bối cảnh khủng hoảng Biển Đỏ, Châu Phi - đặc biệt là khu vực Sừng châu Phi nổi lên như một không gian địa - chiến lược có ý nghĩa ngày càng lớn. Các quốc gia ven Biển Đỏ như Djibouti, Eritrea, Sudan và Somalia nắm giữ vị trí then chốt đối với các tuyến hàng hải kết nối châu Âu, Tây Nam Á và Châu Á.

Djibouti là trường hợp điển hình cho xu hướng “quốc tế hóa” an ninh tại Châu Phi, khi quốc gia này đồng thời là nơi đặt căn cứ quân sự của nhiều cường quốc, bao gồm Hoa Kỳ, Trung Quốc, Pháp và Nhật Bản. Sự hiện diện đan xen này phản ánh mức độ cạnh tranh chiến lược ngày càng gia tăng tại khu vực Biển Đỏ và vai trò trung gian quan trọng của Châu Phi trong các chiến lược toàn cầu (SIPRI, 2024).

Tuy nhiên, nhiều quốc gia Châu Phi ven Biển Đỏ đang phải đối mặt với bất ổn chính trị, xung đột nội bộ và năng lực quản trị hạn chế. Cuộc xung đột kéo dài tại Sudan, tình trạng bất ổn tại Somalia và những căng thẳng sắc tộc - chính trị tại Ethiopia đã làm suy yếu khả năng kiểm soát lãnh thổ và bảo đảm an ninh của các quốc gia này (UNDP, 2023). Những yếu tố này khiến Châu Phi trở nên đặc biệt dễ tổn thương trước các cú sốc địa - chính trị từ bên ngoài.

Không chỉ về an ninh, các tác động lan tỏa của khủng hoảng Biển Đỏ còn thể hiện rõ trên phương diện kinh tế. Khủng hoảng Biển Đỏ đã làm gia tăng áp lực kinh tế đối với Châu Phi, khi nhiều tuyến vận tải biển bị gián đoạn hoặc buộc phải chuyển hướng, làm tăng chi phí logistics và kéo dài thời gian giao hàng. Đối với các quốc gia đang phát triển phụ thuộc lớn vào nhập khẩu lương thực, năng lượng và hàng tiêu dùng, điều này làm trầm trọng thêm các vấn đề kinh tế - xã hội vốn đã tồn tại.

3. Khủng hoảng Biển Đỏ và hệ lụy đối với trật tự toàn cầu

Biển Đỏ là một trong những tuyến hàng hải chiến lược quan trọng nhất thế giới, kết nối Địa Trung Hải với Ấn Độ Dương thông qua kênh đào Suez. Theo UNCTAD (2024), khoảng 12-15% thương mại toàn cầu và hơn 10% lưu lượng dầu mỏ vận chuyển bằng đường biển đi qua tuyến đường này. Do đó, bất ổn tại Biển Đỏ đã bộc lộ rõ mức độ dễ tổn thương của hệ thống thương mại và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Việc nhiều hãng vận tải biển tránh tuyến Biển Đỏ và kênh đào Suez đã làm gia tăng đáng kể chi phí vận tải, góp phần đẩy giá năng lượng và hàng hóa lên cao. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến các nền kinh tế phát triển mà còn gây tác động nghiêm trọng đối với các quốc gia đang phát triển, nơi lạm phát và bất ổn kinh tế có thể nhanh chóng chuyển hóa thành bất ổn xã hội (IEA, 2024).

Về mặt an ninh, khủng hoảng Biển Đỏ cho thấy xu hướng liên vùng hóa các thách thức toàn cầu, khi các điểm nóng khu vực như Tây Nam Á và Châu Phi ngày càng gắn kết chặt chẽ với nhau thông qua các tuyến giao thương, dòng di cư và sự can dự của các cường quốc. Sự hiện diện đồng thời của nhiều lực lượng quân sự tại Biển Đỏ cũng làm gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm và leo thang xung đột ngoài ý muốn.

Trong bối cảnh đó, khủng hoảng Biển Đỏ không chỉ là vấn đề an ninh hàng hải, mà còn là phép thử đối với năng lực quản trị toàn cầu và hiệu quả của các cơ chế hợp tác đa phương trong việc ứng phó với các thách thức liên vùng và xuyên quốc gia.

Kết luận

Những biến động địa - chính trị tại Tây Nam Á và Châu Phi trong bối cảnh khủng hoảng Biển Đỏ phản ánh rõ nét sự đan xen giữa xung đột khu vực và trật tự toàn cầu đang chuyển dịch. Biển Đỏ trở thành không gian chiến lược nơi hội tụ lợi ích, cạnh tranh và rủi ro của nhiều quốc gia và cường quốc.

Việc phân tích mối liên hệ giữa Tây Nam Á và Châu Phi không chỉ giúp làm rõ bản chất liên vùng của các thách thức an ninh hiện nay, mà còn cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc hoạch định chính sách đối ngoại và hợp tác quốc tế trong bối cảnh thế giới nhiều biến động.

Tài liệu tham khảo

1.International Energy Agency. (2024). Global energy market update. https://www.iea.org/reports/global-energy-market-update

2.SIPRI. (2024). Global security developments. https://www.sipri.org

3.UNCTAD. (2024). Red Sea disruptions and global trade. https://unctad.org/publication/red-sea-disruptions-and-global-trade

4.United Nations. (2024). The situation in the Middle East. https://www.un.org/securitycouncil/content/situation-middle-east

5.United Nations Development Programme. (2023). Africa human development report. https://hdr.undp.org/content/africa-human-development-report