Từ kế hoạch hóa gia đình sang tiếp cận “dân số và phát triển”

Một trong những điểm đổi mới có tính nền tảng của Luật Dân số 2025 là sự chuyển dịch  từ kiểm soát sinh sang tiếp cận dân số và phát triển. Luật xác định công tác dân số không chỉ nhằm điều chỉnh quy mô mà còn phải gắn chặt với phát triển kinh tế – xã hội, bảo vệ môi trường, bảo đảm an ninh con người và phát triển bền vững.

Luật nhấn mạnh nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng và trách nhiệm của cá nhân, cặp vợ chồng, đồng thời bãi bỏ hoàn toàn quan điểm “mỗi cặp vợ chồng chỉ nên có từ một đến hai con” trong các văn bản pháp luật trước đây. Điều này phản ánh sự thích ứng chính sách trước bối cảnh mức sinh tại nhiều tỉnh, thành phố đã giảm xuống dưới mức sinh thay thế trong những năm gần đây.

Chính sách khuyến sinh và hỗ trợ gia đình có con nhỏ

Luật Dân số 2025 lần đầu tiên quy định tương đối cụ thể các biện pháp hỗ trợ duy trì mức sinh thay thế, trong đó đáng chú ý là việc kéo dài thời gian nghỉ thai sản lên 7 tháng đối với lao động nữ sinh con thứ hai, mở rộng chính sách hỗ trợ tài chính cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, cũng như ưu tiên tiếp cận nhà ở xã hội đối với các gia đình có từ hai con trở lên. Những quy định này cho thấy Nhà nước đã nhìn nhận vấn đề sinh con không chỉ là lựa chọn cá nhân mà còn chịu tác động mạnh mẽ từ các điều kiện kinh tế – xã hội, thị trường lao động và chính sách an sinh.

Già hóa dân số: lần đầu tiên được điều chỉnh bằng một chương riêng

Một điểm mới rất quan trọng của Luật Dân số 2025 là việc dành hẳn Chương IV để quy định về thích ứng với già hóa dân số. Luật không chỉ tiếp cận già hóa dân số như một “vấn đề an sinh” mà mở rộng sang cách tiếp cận chuẩn bị cho tuổi già ngay từ khi còn trẻ, bao gồm chuẩn bị về sức khỏe, tài chính, tâm lý, kỹ năng xã hội và tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế. Đồng thời, Luật nhấn mạnh phát triển đa dạng các mô hình chăm sóc người cao tuổi tại gia đình, cộng đồng và cơ sở chuyên biệt, cũng như phát triển nguồn nhân lực lão khoa – một lĩnh vực còn thiếu hụt nghiêm trọng ở Việt Nam hiện nay. Đáng chú ý, Luật cũng đề cập đến khái niệm năng lực xã hội của người cao tuổi, nhấn mạnh vai trò tham gia, đóng góp và thích ứng xã hội của người cao tuổi thay vì chỉ coi họ là nhóm phụ thuộc. Đây là một cách tiếp cận tiến bộ, phù hợp với xu hướng “già hóa tích cực” đang được khuyến nghị ở nhiều quốc gia.

Hàm ý chính sách trong bối cảnh già hóa nhanh

Việt Nam hiện là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất Châu Á, trong khi hệ thống an sinh xã hội, chăm sóc dài hạn và thị trường dịch vụ cho người cao tuổi còn chưa phát triển tương xứng. Việc Luật Dân số 2025 đặt già hóa dân số ngang hàng với các mục tiêu duy trì mức sinh và nâng cao chất lượng dân số cho thấy sự thay đổi quan trọng trong ưu tiên chính sách. Tuy nhiên, để các quy định của Luật thực sự đi vào cuộc sống, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính sách dân số với chính sách lao động – việc làm, bảo hiểm xã hội, y tế, nhà ở và bình đẳng giới. Đặc biệt, trong bối cảnh gia đình  đang có xu hướng thu nhỏ về quy mô và phụ nữ chịu nhiều áp lực với vai trò chăm sóc, già hóa dân số không thể được giải quyết chỉ bằng các biện pháp y tế hay trợ cấp, mà cần một cách tiếp cận toàn diện, liên ngành và nhạy cảm giới.

Có thể khẳng định, Luật Dân số 2025 là khuôn khổ pháp lý quan trọng, tạo nền tảng để Việt Nam chủ động thích ứng với những biến đổi sâu sắc về cơ cấu dân số trong các thập kỷ tới.