Trong khuôn khổ Tuần lễ Bảo tàng toàn cầu (Museum Week), ngày chủ đề thứ hai với hashtag #AIFuturesMW đã đặt ra những vấn đề cốt lõi cho tương lai ngành bảo tàng: “Các bảo tàng sẽ như thế nào trong mười, hai mươi, ba mươi năm tới? Trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ đóng vai trò gì trong công tác bảo quản bộ sưu tập, truyền tải các câu chuyện văn hóa và phục vụ cộng đồng?”. Đây không còn là những câu hỏi mang tính trừu tượng hay lý thuyết xa vời mà là những vấn đề thực tiễn đòi hỏi mỗi thiết chế văn hóa phải chủ động tìm kiếm lời giải đáp thông qua các hoạt động thử nghiệm, đổi mới sáng tạo và học tập liên tục.

Hưởng ứng thông điệp của #AIFuturesMW khuyến khích các bảo tàng không chỉ dự báo mà còn cùng nhau tưởng tượng, chia sẻ tầm nhìn và kiến tạo tương lai từ những thực tiễn hiện tại – Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng) đã và đang triển khai một bước đi chiến lược nhằm làm chủ công nghệ AI, qua đó nâng cao hiệu quả hoạt động chuyên môn và khẳng định vai trò của mình trong việc ứng dụng thành tựu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư vào lĩnh vực bảo tồn di sản văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Việc thực hiện Kế hoạch số 2381/KH-KHXH ngày 7/11/2025 của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Thực hiện Kế hoạch số 2381/KH-KHXH ngày 7/11/2025 của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (Viện Hàn lâm) về đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng sử dụng trí tuệ nhân tạo và trợ lý ảo cho viên chức, người lao động, Bảo tàng đã quán triệt sâu sắc mục tiêu, yêu cầu và lộ trình triển khai đến toàn thể đội ngũ cán bộ, nhân viên. Kế hoạch này được triển khai nhằm cụ thể hóa việc thực hiện Nghị quyết số 57/NQ-TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về “đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đôi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”, chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm ngày 26/3/2025 về phát động phong trào “Bình dân học vụ số”, một sáng kiến có ý nghĩa chiến lược trong việc nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong toàn hệ thống chính trị.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của Kế hoạch là yêu cầu 100% viên chức, người lao động tại các đơn vị thuộc và trực thuộc Viện Hàn lâm, bao gồm toàn bộ cán bộ, nghiên cứu viên, người lao động của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, tham gia các lớp tập huấn, hoàn thành đầy đủ nội dung học tập và đạt kết quả kiểm tra, đánh giá theo quy định. Đây là một chỉ tiêu mang tính kỷ luật, thể hiện quyết tâm chính trị cao của lãnh đạo Viện Hàn lâm trong việc đưa ứng dụng AI trở thành năng lực nền tảng, không thể thiếu của mỗi viên chức trong hoạt động nghiên cứu khoa học và quản lý văn hóa.

Cấu trúc nội dung tập huấn: Từ nền tảng lý thuyết đến thực hành chuyên sâu

Chương trình tập huấn được thiết kế gồm ba phần chính, bảo đảm tính liên thông giữa lý luận và thực tiễn. Phần thứ nhất cung cấp tổng quan về trí tuệ nhân tạo, lý giải vì sao viên chức, người lao động cần hiểu và biết sử dụng AI, đồng thời tập trung rèn luyện kỹ năng viết câu lệnh (prompt), được xác định là kỹ năng quan trọng nhất trong tương tác với các mô hình AI hiện đại. Phần thứ hai đi sâu vào ứng dụng AI trong hoạt động thực tiễn, bao gồm tóm tắt, biên tập và triển khai văn bản; lập biểu mẫu, bảng biểu và báo cáo tổng hợp; tạo dữ liệu và văn bản truyền thông (poster, slide, banner); quản lý công việc với trợ lý AI. Phần thứ ba là thực hành trực tiếp trên các công cụ phổ biến như ChatGPT, Notion AI, Microsoft Copilot… với các tình huống sát với thực tế công tác của bảo tàng và viện nghiên cứu: tóm tắt văn bản từ file PDF, YouTube, Website; soạn thư mời họp; lên lịch làm việc; trả lời email tự động; tạo trợ lý AI cá nhân (chatbot AI); tổng hợp và phân tích thông tin...

Vai trò của Viện Hàn lâm và Bảo tàng trong bảo tồn, phát huy di sản văn hóa

Việc tổ chức đợt tập huấn chuyên sâu về AI và trợ lý ảo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc khẳng định vai trò của Viện Hàn lâm với tư cách là cơ quan nghiên cứu hàng đầu của cả nước, chủ động đi đầu trong việc ứng dụng các thành tựu công nghệ tiên tiến vào lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn – một lĩnh vực thường được cho là ít có sự gắn kết với chuyển đổi số. Chính sự tiên phong này đã tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ tới các đơn vị trực thuộc, trong đó có Bảo tàng.

Đối với Bảo tàng, việc làm chủ và ứng dụng AI không chỉ góp phần nâng cao hiệu suất lao động, cải thiện chất lượng các báo cáo chuyên môn,… mà còn mở ra những hướng tiếp cận mới trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của 54 dân tộc Việt Nam. Cụ thể, AI có thể được triển khai vào công tác số hóa hiện vật với độ chính xác cao, tự động nhận dạng và phân loại tư liệu dân tộc học, xây dựng hệ thống thuyết minh đa ngôn ngữ thông minh, phân tích dữ liệu hành vi và nhu cầu của công chúng tham quan, cũng như thiết kế các không gian trưng bày tương tác, cá nhân hóa trải nghiệm cho từng nhóm đối tượng khác nhau.

Hơn nữa, việc toàn thể viên chức, người lao động của Bảo tàng được trang bị kỹ năng sử dụng AI còn tạo ra một nền tảng vững chắc cho các sáng kiến đổi mới sáng tạo từ chính đội ngũ nội bộ. Trên cơ sở đó, Bảo tàng sẽ không chỉ dừng lại ở vai trò một đơn vị thụ động tiếp nhận công nghệ mà từng bước trở thành một thiết chế kiến tạo, chủ động đề xuất các giải pháp ứng dụng AI phù hợp với đặc thù của di sản dân tộc học, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng “bảo tàng thông minh” trong kỷ nguyên số.

Từ tưởng tượng đến hiện thực – Bảo tàng chủ động kiến tạo tương lai

Ngày chủ đề #AIFuturesMW của Museum Week đã nhấn mạnh một thông điệp sâu sắc: không có một tương lai duy nhất nào được tiên đoán sẵn mà tương lai của bảo tàng được kiến tạo từ chính những hành động, thử nghiệm và khát vọng của những người làm di sản hôm nay. Với việc nghiêm túc thực hiện Kế hoạch số 2381/KH-KHXH của Viện Hàn lâm, Bảo tàng đã và đang chuyển hóa những câu hỏi về tương lai thành những chương trình đào tạo cụ thể, những kỹ năng thực hành thiết thực và những bước đi chiến lược vững chắc.

Qua đó, Bảo tàng không chỉ khẳng định vai trò là một đơn vị tiêu biểu trong việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào lĩnh vực di sản văn hóa mà còn góp phần nâng cao vị thế của Viện Hàn lâm nói chung trên bản đồ chuyển đổi số quốc gia và quốc tế. Đây chính là minh chứng sinh động cho một bảo tàng không ngừng đổi mới, sáng tạo, vừa trân trọng quá khứ vừa chủ động kiến tạo tương lai – một bảo tàng mà ở đó, AI không thay thế con người, mà đồng hành cùng con người để gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa cao đẹp nhất của cộng đồng các dân tộc Việt Nam.