1. Nghiên cứu đề tài chiến tranh trong văn học và điện ảnh đã được nhiều công trình, bài báo đề cập đến. Tuy nhiên, viết về chiến tranh là một vấn đề cần được nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau. Những ồn ào vừa qua về cuốn tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh cho thấy việc nhìn nhận văn học viết về chiến tranh có ảnh hưởng lớn đến tâm lí con người và xã hội. Điều đó chứng tỏ những tác động tích cực mang tính nhân văn từ thành tựu của nghiên cứu, phê bình văn học, khoa học xã hội đến người đọc, người xem trong nhiều thập kỉ qua còn khá hạn chế, nếu không muốn nói là không có kết quả.

Cuốn sách Rubik đa chiều: Chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam do Trịnh Đặng Nguyên Hương và Nguyễn Thị Năm Hoàng đồng chủ biên là một nỗ lực khi xem xét đề tài này từ những góc nhìn đa chiều, nhằm đem tới cho bạn đọc, người xem những cảm nhận khác nhau, những phương diện đa dạng của chiến tranh. Cuốn sách xuất bản vào thời điểm dư luận đang diễn ra những tranh luận gay gắt về tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh. Do vậy, những vấn đề đặt ra trong cuốn sách vừa mang tính thời sự, vừa như một câu trả lời đầy tính khoa học về những vấn đề dư luận quan tâm.

Rubik đa chiều: Chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam đã tiến hành việc tiếp cận, giải mã đề tài chiến tranh trong văn học và điện ảnh từ góc nhìn liên ngành và liên văn bản. Đây là nơi văn học và điện ảnh không tồn tại độc lập, mà là những loại hình nghệ thuật song hành, đối thoại, tiếp biến, phản biện và soi sáng lẫn nhau. Hướng tiếp cận liên ngành và liên văn bản, lí thuyết tiếp nhận, chuyển thể từ văn học sang điện ảnh phát huy ưu thế, kết hợp với các lí thuyết khoa học về kí ức, chấn thương, lí thuyết giới, sinh thái,… được vận dụng linh hoạt trong bài viết. Các nhà nghiên cứu đã luận bàn và đưa ra một cách nhìn khách quan, sâu sắc về nhiều vấn đề xung quanh chủ đề cuốn sách hướng đến. Bằng cách lựa chọn chủ đề từ hình ảnh khối rubik đa chiều, các tác giả đã nhấn mạnh tính phức hợp và đa diện của trải nghiệm chiến tranh trong các tác phẩm văn học và điện ảnh. Đề tài chiến tranh là lĩnh vực tiêu biểu cho nghiên cứu liên ngành, nơi phải huy động nhiều phương diện tri thức, kinh nghiệm sống, cùng sự tương tác, cộng hưởng của nhiều lĩnh vực. Viết văn, làm phim về đề tài chiến tranh là các lĩnh vực nghệ thuật đòi hỏi nhà văn, đạo diễn phải huy động cùng lúc các hệ quy chiếu: văn học, văn hóa, điện ảnh, nhân học, sử học, xã hội học, tâm lí học, y học, quân sự, lí thuyết giới, phê bình sinh thái, kí hiệu học, lí thuyết cảnh quan,… Vì vậy, việc tiếp cận đối tượng nghiên cứu dưới góc độ phương pháp liên ngành là hết sức hợp lí.

Sự đa diện trong cách tiếp cận được các tác giả cuốn sách hình dung như “khối rubik” với những góc xoay đa chiều. Qua cách đọc của các nhà nghiên cứu, chiến tranh hiện lên như những diễn ngôn không ngừng được tái sinh, không ngừng đối thoại, tạo sinh những lực đẩy mạnh mẽ, nhân văn hơn. Đúng như “Lời mở đầu” của cuốn sách đã viết: “Mỗi góc xoay của khối rubik tượng trưng cho một điểm nhìn: đó có thể là điểm nhìn của người lính, người mẹ, người vợ, những đứa trẻ, những người dân thường trong cuộc chiến hay thế hệ hậu chiến,... Mỗi góc xoay ấy cũng hàm chứa những sắc thái nội dung đa dạng của chiến tranh: cả chiến thắng, vinh quang lẫn những đau thương, mất mát, bi kịch và khát vọng hàn gắn, hoà giải, hoà hợp; cả những kí ức, tư liệu về quá khứ lẫn những chấn thương hiện tại và ước vọng về tương lai; cả những suy tư mang tầm ý thức hệ lẫn những trải nghiệm và khát vọng mang tính nhân bản của cá nhân trong cuộc chiến,... Mỗi góc nhìn, mỗi sắc thái ấy lại mở ra những tầng ý nghĩa, vừa bổ sung, làm đầy cho nhau, đôi khi đối thoại, tranh luận với với nhau, chồng lấn lên nhau, khiến cho những tác phẩm văn học, điện ảnh ấy ánh lên những tia sáng lấp lánh, muôn màu muôn vẻ”(1). Đây là cuốn sách của những cách đọc và cảm nhận.

2. Ngoài phần Tài liệu tham khảo và Thông tin về các tác giả, Rubik đa chiều: Chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam được cấu trúc thành 04 chương với độ dài 313 trang, tương ứng với các cụm chủ đề chính luận bàn về đề tài chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam. Mỗi cụm chủ đề bao gồm nhiều bài viết, tạo nên những góc xoay mới của khối rubik qua những nghiên cứu chuyên sâu về tác giả, tác phẩm, thể loại, sự chuyển dịch từ văn học sang điện ảnh, cung cấp cho người đọc những góc nhìn đa chiều về một đề tài quen thuộc trên các phương diện. Chương 1 mang tên “Chiến tranh, tình yêu và ước vọng hòa bình”, gồm 4 bài viết về truyện ngắn, thơ và tiểu thuyết, những tác phẩm với ước nguyện hòa bình, về khát vọng hòa giải trong văn học, hướng đến cái nhìn nhân bản, nhân văn về chiến tranh và con người. Chương 2 - “Chiến tranh, kí ức, biểu tượng và tinh thần đối thoại” gồm những bài viết về điện ảnh với chủ đề chiến tranh, trong đó nổi bật là phim của Đặng Nhật Minh và Phi Tiến Sơn, bài viết về kí ở miền Nam giai đoạn 1954-1975 và về biểu tượng người mẹ trong thơ Y Phương, từ đó tìm hiểu sự chuyển dịch thẩm mĩ trong điện ảnh và văn học viết về chiến tranh Việt Nam. Các nghiên cứu cho thấy, chiến tranh đã được thể hiện một cách đa chiều, là những biểu tượng tương tác với môi trường văn hóa và cảnh quan. Chương 3 - “Chiến tranh qua đôi mắt trẻ thơ” là phần viết khá độc đáo từ góc nhìn của gia đình và trẻ em. Những nghiên cứu hướng đến một đối tượng đặc biệt chịu ảnh hưởng của chiến tranh, hướng đến đối thoại và chất vấn quyền được sống, được yêu thương, hồn nhiên của trẻ em trong hoàn cảnh bom đạn, chết chóc. Trong chương 4 - “Tái tạo và diễn giải chiến tranh liên văn bản”, các bài về sự giao thoa, chuyển tiếp từ văn học đến điện ảnh qua các bộ phim chuyển thể từ tác phẩm văn học là những phần viết hấp dẫn nhất. Đây là “nơi văn học và điện ảnh không tồn tại độc lập, mà là những loại hình nghệ thuật song hành, đối thoại, tiếp biến, phản biện và soi sáng lẫn nhau, để quá khứ không lắng xuống trong kí ức tập thể mà sống dậy, lấp lánh trong trải nghiệm đọc/xem đầy tính thẩm mĩ của công chúng nghệ thuật, và trong cách đọc, cách tiếp nhận và diễn giải của người nghiên cứu”(2). Các nhà phê bình đã chỉ ra tính liên văn bản không chỉ ở góc độ nghệ thuật mà còn thể hiện rõ nét ở tính tư tưởng, nhân sinh, ở những giá trị văn hóa và mĩ học mà các tác phẩm nghệ thuật này hướng tới, sự kế thừa chúng từ văn học sang tác phẩm điện ảnh.

Các tác giả của cuốn sách tôn trọng những thế mạnh riêng của từng lĩnh vực nghệ thuật. Họ đánh giá một cách khoa học những đóng góp công phu, sáng tạo của cả nhà văn và đạo diễn; cũng như thành công của các bộ phim chuyển thể. Chính điều này đã khiến cuốn sách tránh được kiểu phê bình đề cao văn học, luôn cho bộ phim chuyển thể không lột tả hết giá trị của tác phẩm văn học, ít chấp nhận sự sáng tạo của các tác giả biên kịch và đạo diễn. Chiến tranh hiện lên qua lăng kính nghệ thuật của các nhà văn, đạo diễn điện ảnh đương đại không phải là những bức tranh đơn sắc mà là sự đan xen, giao thoa, hội tụ của những mảng màu, những góc cạnh đa dạng, phong phú; những cái nhìn đầy tính biện chứng; và hạn chế của họ là những điều mà các nhà phê bình đi sâu tìm hiểu và chỉ ra cho bạn đọc. Đó chính là quá trình tái kiến tạo và diễn giải về con người và hiện thực chiến tranh từ các tác phẩm nguồn sang một sinh thể nghệ thuật mới dưới bàn tay sắp đặt sáng tạo của các nhà biên kịch và đạo diễn bằng ngôn ngữ nghệ thuật hình ảnh. Trong chương này, mỗi bài viết lại là một cách nhìn nhận mới về văn học và điện ảnh với những tác phẩm văn học và điện ảnh giàu tính thời sự, nóng hổi hơi thở cuộc sống.

Nhìn văn học từ những chiều kích như thế ngay trong những dự liệu ban đầu, chúng ta đã có thể thấy được sức hấp dẫn của Rubik đa chiều: Chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam. Nhiều vấn đề tưởng như đã định hình, dường như đã xong xuôi, nhưng bằng hướng tiếp cận đó, các tác giả của cuốn sách đã mang đến những nhận thức mới, thú vị cho bạn đọc.

3. Trong bối cảnh chung, sự ra đời của công trình Rubik đa chiều: Chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam là điều đáng quý, rất cần thiết và hữu ích đối với công tác nghiên cứu, giảng dạy và cảm thụ văn học viết về chiến tranh hiện nay. Với hướng tiếp cận mở, cuốn sách đã đem đến cho độc giả những trải nghiệm mới khi nhìn nhận các tác phẩm văn học và điện ảnh về chiến tranh từ những góc nhìn đa chiều và mang tính nhân bản.

Mặc dù chất lượng giữa các bài viết còn chưa đồng đều, một số bài viết ít nhiều vẫn còn có cái nhìn đơn nhất, nhưng có thể nói, Rubik đa chiều: Chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam là thành công đáng khích lệ về việc sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành và lí thuyết liên văn bản vào việc nghiên cứu hai thực thể nghệ thuật có mối liên quan mật thiết là văn học và điện ảnh.

Nếu cuốn sách có cơ hội tái bản, độc giả mong rằng các tác giả sẽ không chỉ bổ sung một bài viết thuyết phục về Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh với những góc nhìn mới và khác về tác phẩm này, mà còn cung cấp những thông tin chi tiết hơn về các khái niệm, phương pháp nghiên cứu mà nhóm tác giả sử dụng; so sánh việc nghiên cứu về đề tài chiến tranh trong văn học và điện ảnh hiện nay ở Việt Nam với thế giới và với những nghiên cứu về văn học và điện ảnh ở các giai đoạn trước. Như thế, giá trị mà cuốn sách đem lại sẽ không chỉ là “những khởi đầu” mang tính “gợi mở thêm một hướng tiếp cận mới” về chủ đề chiến tranh trong văn chương và điện ảnh, mà sẽ tiếp tục lan tỏa “ánh sáng của đối thoại, cảm thông và nhân văn” để “con người có thể tìm thấy ý nghĩa sâu xa nhất của nghệ thuật: không phải ca ngợi chiến tranh hay khắc dấu đau thương, mà để khẳng định từ ái, vị tha và hiểu biết trong từng câu chuyện, từng khuôn hình, từng lần xoay khối rubik của kí ức và tâm hồn”, như chính tập thể tác giả đã kì vọng(3).

Chú thích

(1) Nguyễn Thị Năm Hoàng và Trịnh Đặng Nguyên Hương, “Lời mở đầu. Rubik đa chiều: Chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam qua những góc xoay phức hợp” trong Rubik đa chiều: Chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam, Trịnh Đặng Nguyên Hương và Nguyễn Thị Năm Hoàng đồng chủ biên (NXB Văn học, 2025), 15.

(2) Như trên.

(3) Trịnh Đặng Nguyên Hương và Nguyễn Thị Năm Hoàng, “Lời kết. Những đại lộ giao thoa: Giới hạn và khả năng của nghiên cứu liên ngành về đề tài chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam” trong Rubik đa chiều: Chiến tranh trong văn học và điện ảnh Việt Nam, 312.

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!