Trong hơn sáu thập kỷ qua, các quốc gia phát triển và các tổ chức tài chính quốc tế như Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) đã cung cấp nguồn viện trợ phát triển (ODA) khổng lồ cho châu Phi. Theo báo cáo của OECD, châu Phi nhận nguồn ODA khoảng 65 tỷ USD/năm giai đoạn gần đây, cho thấy dòng viện trợ tích lũy trong nhiều thập kỷ là rất lớn1. Theo thống kê của OECD, ODA dành cho châu Phi thường chiếm khoảng 25-30% tổng ODA toàn cầu.2 Mặc dù vậy, nhiều quốc gia châu Phi vẫn nằm trong nhóm các nền kinh tế kém phát triển nhất thế giới, với tốc độ tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người thấp, mức độ phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô cao.
Một trong những đặc điểm quan trọng của viện trợ phương Tây là việc gắn các điều kiện chính sách vào các khoản hỗ trợ tài chính. Các điều kiện này thường yêu cầu các quốc gia nhận viện trợ thực hiện cải cách kinh tế theo hướng tự do hóa thị trường, tư nhân hóa doanh nghiệp nhà nước, giảm vai trò của nhà nước trong nền kinh tế... Trong thập niên 1980 và 1990, IMF và Ngân hàng Thế giới đã triển khai rộng rãi các chương trình điều chỉnh cơ cấu tại nhiều quốc gia châu Phi3. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy, các chính sách này đã gây ra những tác động tiêu cực đối với nền kinh tế và xã hội của nhiều quốc gia châu Phi. Việc cắt giảm chi tiêu công dẫn đến suy giảm đầu tư vào giáo dục, y tế và cơ sở hạ tầng. Đồng thời, việc mở cửa thị trường quá nhanh khiến các ngành công nghiệp nội địa non trẻ không thể cạnh tranh với hàng hóa nhập khẩu từ các quốc gia phát triển. Kết quả là, thay vì thúc đẩy công nghiệp hóa, các chương trình cải cách này góp phần làm suy yếu nền tảng sản xuất nội địa của nhiều quốc gia châu Phi.
Một vấn đề quan trọng khác là viện trợ của phương Tây thường không giải quyết được những hạn chế cấu trúc của nền kinh tế châu Phi. Trong thời kỳ thuộc địa, các nền kinh tế châu Phi được tổ chức chủ yếu nhằm phục vụ nhu cầu nguyên liệu thô của các cường quốc thực dân. Hệ quả là nhiều quốc gia chỉ phát triển một số ít ngành xuất khẩu như dầu mỏ, khoáng sản hoặc nông sản. Cho đến nay, phần lớn các nền kinh tế châu Phi vẫn phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu nguyên liệu thô. Lục địa Phi chỉ chiếm 2% giá trị gia tăng sản xuất toàn cầu và 2,4% xuất khẩu trong giai đoạn 2019-20214. Trong khi đó, nguyên liệu thô chiếm hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu của phần lớn các quốc gia Châu Phi (42 quốc gia)5. Mặc dù viện trợ phát triển có thể giúp cải thiện một số lĩnh vực như giáo dục hoặc y tế, nhưng phần lớn các chương trình viện trợ không tập trung vào việc xây dựng năng lực công nghiệp nội địa. Trong nhiều trường hợp, một phần đáng kể nguồn viện trợ thực tế không được sử dụng trực tiếp cho phát triển tại châu Phi, mà quay trở lại các nước tài trợ thông qua tiền lương chuyên gia, hợp đồng tư vấn, mua sắm thiết bị.... Điều này làm giảm đáng kể hiệu quả thực tế của viện trợ. Ngoài ra, nó cũng dẫn đến tình trạng tham nhũng, phân bổ nguồn lực kém hiệu quả, suy yếu năng lực quản trị quốc gia. Theo Global Financial Integrity, mỗi năm châu Phi mất khoảng 50-60 tỷ USD do các dòng tài chính bất hợp pháp, con số này lớn hơn tổng viện trợ nước ngoài mà khu vực nhận được.6
Có thể thấy rằng viện trợ phương Tây dành cho châu Phi trong hơn nửa thế kỷ qua, dù mang lại một số cải thiện nhất định về phúc lợi xã hội và ổn định vĩ mô trong ngắn hạn, nhưng chưa tạo ra được những chuyển biến mang tính nền tảng đối với cấu trúc phát triển của khu vực. Nghịch lý “viện trợ nhiều – phát triển hạn chế” phản ánh một vấn đề sâu xa hơn, đó là sự không tương thích giữa mục tiêu phát triển dài hạn của các quốc gia châu Phi với cách thức thiết kế và triển khai viện trợ từ bên ngoài. Khi viện trợ gắn chặt với các điều kiện chính sách theo hướng tự do hóa nhanh chóng, thu hẹp vai trò của nhà nước và ưu tiên ổn định tài chính ngắn hạn, nó có thể làm suy yếu năng lực xây dựng nền tảng sản xuất nội địa – yếu tố cốt lõi của tăng trưởng bền vững.
Chú thích:
[1]AUC/OECD (2023),Africa's Development Dynamics 2023: Investing in Sustainable Development, AUC, Addis Ababa/OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/3269532b-en.
2Oluchi Chibuzor (2023).OECD: Development Assistance to Africa Stood at $42bn in 2024. https://www.thisdaylive.com/2025/05/02/oecd-development-assistance-to-africa-stood-at-42bn-in-2024/
3Ichiro Inukai, A trend of the World Bank's structural adjustment assistance in Sub-Saharan Africa in the 1980's, Journal of African Studies, 1993, Volume 1993, Issue 42, Pages 45-60, Released on J-STAGE April 30, 2010, Online ISSN 1884-5533, Print ISSN 0065-4140, https://doi.org/10.11619/africa1964.1993.
4UNCTAD (2023), Unctadstat (database), https://unctadstat.unctad.org/EN/.
5OECD (2023), Production Transformation Policy Review of Egypt: Spotlight on the AfCFTA and Industrialisation, OECD Development Pathways, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/3ac95e0c-en.
6Raymond Baker (February 8, 2016). Financing for development: Enabling developing countries to tackle illicit flows. https://gfintegrity.org/press-release/financing-for-development-enabling-developing-countries-to-tackle-illicit-flows
7World Bank. 2022. International Debt Statistics 2022. Washington, DC: World Bank. doi:10.1596/978-1-4648-1800-4.