Tham dự tọa đàm có TS. Nguyễn Linh Giang, Phó Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật; TS. Ma Thị Thanh Hiếu, Trưởng Khoa Luật, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên; TS. Trần Thị Bích Phượng, Trường Đại học Phenikaa; bà Nguyễn Thị Lệ Thủy, Viện Kiểm sát nhân dân Khu vực 4, Tp. Hà Nội; bà Nguyễn Thị Thao, Ban điện tử Tạp chí Phổ biến và Tham vấn Pháp luật Việt Nam cùng các thành viên của đề tài và các nhà khoa học của Viện Nhà nước và Pháp luật.

TS. Lê Thương Huyền, Chủ nhiệm đề tài

Mở đầu, Chủ nhiệm đề tài, TS. Lê Thương Huyền trình bày tham luận “Phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh trong bối cảnh xây dưng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam giai đoạn mới”. Về mặt lý luận, Chủ nhiệm đề tài nhìn nhận, phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh là quá trình hoạch định, đào tạo, bồi dưỡng, thu hút, sử dụng và đãi ngộ nguồn nhân lực pháp luật trên địa bàn tỉnh nhằm bảo đảm số lượng, chất lượng và cơ cấu, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền và phát triển kinh tế – xã hội, đặc biệt trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Tác giả đã phân tích đặc điểm, vai trò cũng như yêu cầu, nguyên tắc, chủ thể và nội dung phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh. Trong đó, đề tài đặt ra các yêu cầu để phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh là: (i) Bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp; (ii) Năng lực chuyên môn cao, thích ứng hội nhập và pháp luật số hóa; (iii) Kỹ năng công nghệ số, đáp ứng chuyển đổi số; (iv) Tính chuyên nghiệp, trách nhiệm giải trình. Về nguyên tắc phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh, bên cạnh nguyên tắc đầu tiên là bảo đảm sự lãnh đạo của Đảng thì cần phát triển với sử dụng và đãi ngộ hợp lý để tránh tình trạng sau khi đào tạo nhưng không giữ được người tài hoặc dùng người không đúng chỗ và nguyên tắc bảo đảm tính bền vững và kế thừa nghĩa là bảo đảm tính liên tục trong đào tạo cán bộ.

Hiện nay, chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh được thể hiện qua bốn văn kiện trọng tâm trong giai đoạn 2022 – 2026, tạo thành hệ thống chính sách đồng bộ và toàn diện: Nghị quyết số 27-NQ/TW (2022), Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIV (2026), Nghị quyết số 66-NQ/TW (2025), Nghị quyết số 71/NQ-TW (2025). Trong đó, Nghị quyết số 27-NQ/TW xác định phát triển nguồn nhân lực pháp luật là yếu tố nền tảng trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa còn Nghị quyết số 66-NQ/TW xác định nâng cao chất lượng nguồn nhân lực pháp luật là nhiệm vụ đột phá, gắn với hoàn thiện thể chế và chuyển đổi số pháp luật.

Hệ thống pháp luật hiện hành về phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh mặc dù đã có nhiều tiến bộ song vẫn còn các hạn chế lớn:

•  Thiếu văn bản pháp luật chuyên biệt: Quy định phân tán, chưa có luật riêng về phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh dẫn đến khó thực thi thống nhất.

•  Quy định về biên chế, tiêu chuẩn chưa phù hợp: Chưa theo kịp mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, còn khoảng trống pháp lý.

•  Chế độ đãi ngộ chưa cạnh tranh: Khó thu hút, giữ chân nhân lực pháp luật chất lượng cao so với khu vực tư nhân.

•  Pháp luật về đào tạo chưa đồng bộ: Đào tạo chưa gắn với nhu cầu thực tiễn địa phương, còn tình trạng làm trái ngành.

•  Chưa bao quát toàn bộ hệ sinh thái pháp lý: Ít quan tâm đến các lực lượng như hòa giải viên, chuyên gia pháp lý doanh nghiệp, tuyên truyền viên pháp luật.

Toàn cảnh buổi tọa đàm

Nhìn một cách tổng thể, pháp luật đang trong giai đoạn chuyển đổi nhưng chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn, cần tiếp tục hoàn thiện. Về thực tiễn phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh ở Việt Nam hiện nay, nhiều địa phương đã tích cực cử cán bộ đi đào tạo sau đại học, tổ chức bồi dưỡng nghiệp vụ và liên kết với các cơ sở đào tạo lớn nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Một số tỉnh đã ban hành kế hoạch phát triển riêng, thể hiện sự chủ động thích ứng với mô hình chính quyền mới. Tuy nhiên, phần lớn vẫn thiếu quy hoạch tổng thể dài hạn, chủ yếu thực hiện theo từng năm hoặc nhiệm kỳ, chưa đáp ứng yêu cầu cải cách mạnh mẽ theo Nghị quyết số 66-NQ/TW.

Phương thức phát triển chủ yếu hiện nay là đào tạo chính quy kết hợp bồi dưỡng chuyên đề ngắn hạn. Một số địa phương đã áp dụng đào tạo trực tuyến và hợp tác quốc tế nhằm nâng cao kỹ năng nghề nghiệp. Tuy nhiên, các phương thức này còn rời rạc, chưa đồng bộ và chưa trở thành chính sách ổn định, trong khi mô hình chính quyền 2 cấp đòi hỏi năng lực pháp lý ngày càng cao.

Nhìn chung, sau gần ba thập kỷ cải cách tư pháp, nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh đã phát triển rõ rệt về số lượng và chất lượng. Đội ngũ cán bộ pháp luật, thẩm phán, kiểm sát viên ngày càng được chuẩn hóa; mạng lưới luật sư, công chứng viên, trợ giúp pháp lý được mở rộng. Trình độ chuyên môn được nâng cao, góp phần bảo vệ quyền công dân và nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp. Việc triển khai mô hình chính quyền 2 cấp từ năm 2025 cũng thúc đẩy tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả quản lý nhân lực pháp lý.

Tuy nhiên, nguồn nhân lực pháp luật vẫn mất cân đối giữa các vùng, thiếu hụt ở vùng sâu, vùng xa. Chất lượng đội ngũ xây dựng pháp luật còn hạn chế, nhiều cán bộ làm pháp chế kiêm nhiệm, chưa được đào tạo chuyên sâu. Chính sách đãi ngộ chưa hợp lý, gây khó khăn trong thu hút nhân tài. Việc ứng dụng công nghệ và quy hoạch nhân lực dài hạn còn yếu, chưa đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và mô hình chính quyền 2 cấp, xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan.

Đánh giá chất lượng và năng lực nghề nghiệp của nguồn nhân lực pháp luật ở tỉnh Thái Nguyên, TS. Ma Thị Thanh Hiếu cho biết, có sự phân hóa rõ rệt với số liệu thống kê 21.200 nhân sự hoạt động trong lĩnh vực pháp lý nhưng chỉ có 4.000 người hoạt động chuyên trách, mang tính chuyên môn sâu ở các cơ quan tiến hành tố tụng như công chức tư pháp, luật sư. Các luật sư về kinh tế, thương mại, môi trường có năng lực còn hạn chế so với các luật sư trong các lĩnh vực dân sự và hình sự.

TS. Phạm Thị Bích Phượng (giữa) trao đổi về chất lượng nhân lực trong các cơ quan tố tụng

Trao đổi về năng lực nghề nghiệp của công chức trong các cơ quan tố tụng, TS. Phạm Thị Bích Phượng nhìn nhận, có sự khác biệt giữa miền Bắc và miền Nam về chất lượng các bản án theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm, đặc biệt là các tỉnh ở miền Tây Nam Bộ từ việc xây dựng hồ sơ bản án đến việc đưa ra phán quyết đều không cao. Thiếu nhân lực pháp luật chuyên sâu trong một số lĩnh vực mới mang tính thời sự như quản trị đô thị thông minh, đầu tư công, thương mại điện tử, dữ liệu số… Mặc dù, hệ thống tòa án đã có chủ trương xây dựng trung tâm trọng tài quốc tế hay tòa án chuyên trách, nhưng đến thời điểm này vẫn chưa thể triển khai được bởi một trong lý do là cần phải có những người vừa có kiến thức chuyên sâu vừa có năng lực ngoại ngữ để nghiên cứu pháp luật quốc tế cũng như sử dụng trong công việc. Đây thật sự là một trong những khó khăn của ngành tòa án.

PGS.TS. Hoàng Kim Khuyên phát biểu

Phát biểu tại tọa đàm, theo PGS.TS. Hoàng Kim Khuyên (Viện Nhà nước và Pháp luật), bên cạnh 5 nhóm nội dung phát triển nguồn nhân lực pháp luật cấp tỉnh mà đề tài đưa ra (hoạch định cơ cấu nguồn nhân lực; đào tạo, bồi dưỡng; thu hút, sử dụng; đãi ngộ, duy trì; tạo động lực phát triển) thì còn một nhóm nội dung rất quan trọng là nguồn lực tài chính đầu tư cho phát triển nguồn nhân lực pháp luật. Chẳng hạn, các công chức thực thi pháp luật cần được bồi dưỡng nghiệp vụ hàng năm hay những cán bộ đi học, đào tạo ở nước ngoài thì cần phải có nguồn tài chính để chi trả cho hoạt động này.

TS. Nguyễn Linh Giang góp ý về mặt lý luận cho đề tài

Góp ý về mặt lý luận cho đề tài, TS. Nguyễn Linh Giang, hiện đang là Chủ nhiệm Đề tài cấp quốc gia cũng có chủ đề liên quan đến nguồn nhân lực pháp luật, cho rằng, trong phần khái niệm đề tài nên làm rõ theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp cũng như xử lý theo các cung bậc khác nhau với các đối tượng khác nhau. Còn với các đối tượng đang làm việc trong lĩnh vực pháp luật, thì đề tài có thể phân loại theo giai đoạn từ tuyển dụng, sử dụng, bổ nhiệm, đánh giá, khen thưởng, kỷ luật. TS. Linh Giang cũng chia sẻ thông tin về chất lượng các khóa đào tạo trực tuyến tại các cơ quan nhà nước, những bất cập trong thăng hạng chức danh nghề nghiệp viên chức…

Tọa đàm cũng đón nhận những ý kiến trao đổi, thảo luận của bà Nguyễn Thị Lệ Thủy, bà Nguyễn Thị Thao, ThS. Nguyễn Thanh Tùng (Viện Nhà nước và Pháp luật) và một số đại biểu khác.