Nội dung Bản tin số 4/2026 tập trung vào ba nhóm chủ đề chính và phần giới thiệu tài liệu tham khảo.

1. Chính trị và quan hệ quốc tế

Trong bài viết “Trật tự toàn cầu đang thay đổi và chuyển đổi năng lượng phát thải carbon thấp tại Đông Nam Á”, hai tác giả Margareth Sembiring và Danielle Lynn Goh phân tích tác động của căng thẳng địa chính trị và cạnh tranh giữa các cường quốc đối với quá trình chuyển dịch năng lượng tại Đông Nam Á. Bài viết tập trung vào 4 nội dung chính. Trước hết, về bối cảnh địa chính trị và chủ nghĩa bảo hộ, các tác giả cho rằng, việc Donald Trump trở lại Nhà Trắng trong nhiệm kỳ thứ hai đã kéo theo xu hướng gia tăng áp thuế quan đối ứng, nguy cơ chiến tranh thương mại toàn cầu và khả năng suy giảm dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài. Xung đột Nga - Ukraine và chiến sự tại Gaza làm gia tăng giá nhiên liệu hóa thạch, trong khi chính trị khối và chính sách bảo hộ có nguy cơ làm đảo ngược những tiến bộ trong ứng phó với biến đổi khí hậu.

Thứ hai, về cạnh tranh Mỹ - Trung trong lĩnh vực năng lượng, các tác giả nhận định, Trung Quốc liên tục mở rộng Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), đầu tư lớn vào hạ tầng năng lượng, khoáng sản quan trọng, xe điện và pin mặt trời tại Đông Nam Á, tiêu biểu ở Myanmar và Indonesia. Trong khi đó, vai trò của Hoa Kỳ được thể hiện thiếu nhất quán qua các đời Tổng thống. Dưới thời Tổng thống Donald Trump, Mỹ hai lần rút khỏi Thỏa thuận Khí hậu Paris, thu hẹp cam kết đa phương, giảm ngân sách dành cho Hiệp định Đối tác Kinh tế (EPA), rút khỏi Chương trình chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP) của Indonesia, với vai trò được chuyển giao cho Đức, và thúc đẩy xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch sang châu Á. Dưới thời Tổng thống Joe Biden, các quy định thắt chặt ưu đãi thuế đối với linh kiện xe điện từ Trung Quốc cũng góp phần thúc đẩy xu hướng đưa chuỗi cung ứng về trong nước.

Thứ ba, liên quan đến những thách thức đối với an ninh năng lượng ASEAN, các tác giả cho rằng, dù năng lượng tái tạo chiếm 82% công suất điện mới của khu vực vào năm 2020 và Sáng kiến Lưới điện ASEAN đạt nhiều tiến triển, khu vực vẫn đối mặt với những rào cản như hạ tầng yếu kém, thiếu hụt nguồn vốn, chênh lệch trình độ phát triển và chủ nghĩa bảo hộ nội khối. Bài viết dẫn các ví dụ về những đập thủy điện ở Lào cung cấp điện cho các nước láng giềng và Việt Nam đạt 18,854 GW công suất điện mặt trời vào năm 2023.

Cuối cùng, về sự xuất hiện của các chủ thể mới, bài viết nhấn mạnh vai trò của những đối tác mới nổi, trong đó có Nhật Bản với việc tăng cường hỗ trợ tài chính và công nghệ. Các đối tác này tạo thêm lựa chọn cho khu vực, góp phần giảm thiểu rủi ro từ căng thẳng Mỹ - Trung. Các nước ASEAN cần đẩy mạnh hợp tác nội khối, nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng, từ khai thác đến tinh luyện khoáng sản và sản xuất công nghệ năng lượng tái tạo.

Bên cạnh vấn đề năng lượng, bức tranh chính trị quốc tế tiếp tục được làm rõ qua bài viết “Hướng tới một châu Âu địa chính trị: Vai trò lãnh đạo mới của Liên minh châu Âu (EU) và bài toán nan giải Iran” của nhóm tác giả Amin Naeni và Christian Kaunert. Bài viết phân tích những nỗ lực và rào cản đối với EU trong việc khẳng định vai trò lãnh đạo địa chính trị độc lập, đặc biệt qua việc xử lý hồ sơ hạt nhân và chính sách đối ngoại phức tạp liên quan đến Iran.

2. Kinh tế - xã hội

Nhóm chủ đề kinh tế - xã hội gồm hai nghiên cứu về các quy tắc thương mại và quản trị di cư toàn cầu.

Bài viết “Hậu chiến tranh thương mại: Tái thiết các quy tắc từ tàn tích của hệ thống dựa trên quy tắc” của Michael B.G. Froman phân tích sự đứt gãy của hệ thống thương mại đa phương truyền thống trước làn sóng bảo hộ và chiến tranh thương mại. Tác giả đề xuất một số định hướng và luận cứ cho việc định hình lại các quy tắc thương mại toàn cầu trong bối cảnh địa kinh tế đã thay đổi căn bản.

Bài viết “Vấn đề di cư và một kế hoạch thay thế cho hệ thống toàn cầu kém hiệu quả” của Amy Pope chỉ ra sự bế tắc và lỗi thời của hệ thống quản trị di cư hiện hành. Bài viết tập trung vào ba vấn đề. Thứ nhất, làn sóng vượt biên trái phép ở khu vực Mỹ - Mexico và châu Âu cho thấy mô hình quản trị cũ không còn đáp ứng được thực tế. Việc chỉ thắt chặt biên giới không giải quyết tận gốc vấn đề, đồng thời có thể làm gia tăng hoạt động của các mạng lưới buôn người, với mức thu lợi được ước tính tới 10 tỷ USD mỗi năm, và số người tử vong trên các tuyến di cư nguy hiểm. Thứ hai, do thiếu các kênh di cư lao động hợp pháp, người di cư buộc phải dựa vào cơ chế tị nạn, dẫn đến tình trạng quá tải và tồn đọng trong hệ thống xét duyệt. Thứ ba, trong khi các nước phát triển siết chặt nhập cư, họ lại phải đối mặt với tỷ lệ sinh suy giảm, từ mức 5,3 năm 1963 xuống mức 2,3 năm 2021 trên phạm vi toàn cầu, cùng tình trạng già hóa dân số nghiêm trọng. Theo dự báo được nêu trong bài viết, đến năm 2050, gần 40% dân số Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều nước Nam Âu sẽ ở độ tuổi trên 65, gây thiếu hụt lao động trong các ngành kinh tế cốt lõi.

3. Nghiên cứu Trung Đông

Chuyên mục Nghiên cứu Trung Đông tập trung phân tích những biến động địa chính trị tại vùng Vịnh và khu vực cận Đông. Bài viết “Rồng tiến về Tây? Nước cờ của Trung Quốc ở Trung Đông” của Ashutosh Singh xem xét chiến lược gia tăng ảnh hưởng của Bắc Kinh tại Trung Đông. Thông qua BRI, Trung Quốc không chỉ củng cố hợp tác kinh tế, bảo đảm an toàn cho các tuyến vận tải năng lượng và nguồn cung dầu mỏ phục vụ phát triển trong nước, mà còn từng bước khẳng định vai trò của một chủ thể hòa giải ngoại giao và đối trọng chính trị trong khu vực.

Bài viết “Điểm yếu chí mạng của Trung Đông mới. Gaza, Syria và cuộc khủng hoảng tiếp theo của khu vực” của Maha Yahya tập trung phân tích những rạn nứt chiến lược trong cấu trúc an ninh Trung Đông. Tác giả chỉ rõ các điểm nóng xung đột dai dẳng tại Gaza và Syria, đề cập sự trỗi dậy của các lực lượng phi nhà nước cùng những hệ lụy nghiêm trọng về di cư và nhân đạo, từ đó cảnh báo nguy cơ bùng phát các cuộc khủng hoảng diện rộng tiếp theo.

Ngoài các bài viết phân tích chuyên sâu, Bản tin còn giới thiệu hai cuốn sách tham khảo mới xuất bản:

 (1) Mirca Madianou (2025), Chủ nghĩa thực dân công nghệ: Khi công nghệ vì mục đích tốt gây hại (Technocolonialism: When technology for good is harmful), Cambridge, Polity Press, 256 tr.

 (2) Afshin Matin-Asgari (2026), Trục Đế chế: Lịch sử quan hệ Iran - Hoa Kỳ (Axis of Empire: A History of Iran - US Relations), Verso Books, London, 304 tr.

Bản tin “Thông tin khoa học đặc biệt phục vụ lãnh đạo” số 4/2026 cung cấp một bức tranh khái quát về cục diện thế giới hiện đại, từ chuyển dịch năng lượng và những thách thức trong quản trị kinh tế, di cư đến các biến động địa chính trị phức tạp tại Trung Đông.

Cổng Thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trân trọng giới thiệu.