Lễ hội Phủ Dầy ra đời từ quá trình lịch sử hóa và thiêng hóa hình tượng Thánh Mẫu, đặc biệt phát triển mạnh từ thời Hậu Lê và Nguyễn, khi tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – Tứ phủ dần định hình hệ thống nghi lễ và điện thần. Lễ hội được tổ chức hàng năm vào dịp giỗ Thánh Mẫu, vừa mang ý nghĩa tưởng niệm thần linh, vừa là không gian thực hành nghi lễ hầu đồng, một hình thức diễn xướng tâm linh đặc trưng của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Lễ hội bao gồm nhiều nghi lễ và hình thức diễn xướng đặc trưng như rước thỉnh Mẫu, hội hoa trượng và thực hành nghi lễ lên đồng. Những chuỗi sự kiện này phản ánh cấu trúc biểu tượng, thẩm mỹ và đời sống tâm linh của cộng đồng. Trong các chuỗi sự kiện của lễ hội đó, thực hành nghi lễ lên đồng giữ vai trò như một nghi lễ trung tâm, trong đó tích hợp nhiều loại hình nghệ thuật dân gian.

Năm 2016, UNESCO đã ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, khẳng định giá trị nổi bật của hệ thống tín ngưỡng này trong bối cảnh văn hóa Việt Nam đương đại.

Đây không chỉ là dịp để du khách du xuân, chiêm bái, cầu bình an và may mắn, mà còn là cơ hội để cảm nhận rõ nét vẻ đẹp của tín ngưỡng thờ Mẫu và không gian lễ hội truyền thống đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Năm nay lễ hội diễn ra tại quần thể di tích Phủ Dầy, chính hội kéo dài đến hết tháng 3 âm lịch tại xã Vụ Bản tỉnh Ninh Bình.