Mở đầu

Trong bối cảnh thế giới ngày càng phức tạp với nhiều biến động khó lường, vấn đề đối ngoại luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với mỗi quốc gia, nhất là các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Trên hành trình dựng nước và giữ nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh – vị lãnh tụ thiên tài, nhà ngoại giao kiệt xuất – đã để lại di sản tư tưởng vô giá về đường lối đối ngoại mang đậm bản sắc dân tộc, tiêu biểu là tư tưởng “ngoại giao cây tre”. Hình ảnh cây tre Việt Nam với đặc tính "thẳng mà không cứng, dẻo mà không mềm" đã trở thành biểu tượng cho phong cách, nguyên tắc và bản lĩnh ngoại giao Việt Nam.

Trải qua thời gian, tư tưởng ấy không chỉ là kim chỉ nam cho hoạt động đối ngoại thời kháng chiến mà còn là nền tảng lý luận sâu sắc cho đường lối ngoại giao hiện đại, góp phần nâng cao vị thế đất nước trong tiến trình hội nhập quốc tế. Bài viết này đi sâu phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao cây tre và liên hệ vận dụng vào công tác đối ngoại hiện nay nhằm làm nổi bật giá trị trường tồn của tư tưởng, đồng thời góp phần củng cố lập trường đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa trong thời đại mới.

NỘI DUNG CHÍNH

1. Ngoại giao cây tre – hình ảnh biểu tượng từ tư tưởng Hồ Chí Minh

Tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao là sự kết tinh giữa chủ nghĩa yêu nước, tinh thần độc lập dân tộc, truyền thống nhân văn phương Đông với tinh thần quốc tế cao cả, hiện đại. Trong đó, Người thường ví công tác ngoại giao như cây tre Việt Nam: "Tre có gốc, có ngọn, có cành. Tre thẳng mà không cứng, dẻo mà không mềm". Đây là hình ảnh mang tính ẩn dụ sâu sắc cho đường lối ngoại giao Việt Nam – kiên cường về nguyên tắc, linh hoạt trong phương pháp, mềm mại nhưng không nhu nhược, kiên định nhưng không cực đoan.

Tư tưởng này phản ánh 3 điểm cốt lõi:

Giữ vững độc lập, chủ quyền và lợi ích quốc gia: Hồ Chí Minh nhấn mạnh “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”. Ngoại giao phải phục vụ cho mục tiêu cao nhất là bảo vệ Tổ quốc, vì lợi ích dân tộc.

Linh hoạt, mềm dẻo, hòa hiếu: Người chủ trương “dĩ bất biến, ứng vạn biến”, sẵn sàng đàm phán, đối thoại để giữ hòa khí, tránh xung đột, tạo điều kiện cho phát triển lâu dài.

Tăng cường đoàn kết quốc tế: Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Chính sách ngoại giao của chúng ta là thêm bạn, bớt thù”, xây dựng mối quan hệ bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau giữa các quốc gia.

2. Những minh chứng sinh động từ thực tiễn hoạt động đối ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Ngay từ những ngày đầu cách mạng, Hồ Chí Minh đã trực tiếp thực hiện sứ mệnh đối ngoại. Khi thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Người gửi thư đến các cường quốc với lời chào hữu nghị. Trong các cuộc đàm phán với Pháp, dù bị gây sức ép, Hồ Chí Minh vẫn giữ lập trường độc lập dân tộc, nhưng sẵn sàng nhượng bộ về phương pháp, không cắt đứt đối thoại. Khi sang thăm các nước xã hội chủ nghĩa, Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ củng cố liên minh chiến lược mà còn lan tỏa hình ảnh đất nước yêu hòa bình, tôn trọng bạn bè quốc tế.

Trong thời kỳ chiến tranh lạnh và đấu tranh giải phóng dân tộc, dù giữa các nước lớn có mâu thuẫn, Việt Nam dưới sự chỉ đạo của Người vẫn duy trì quan hệ với cả Liên Xô và Trung Quốc, khéo léo giữ thế cân bằng, không để bị lôi kéo, chi phối.

3. Tư tưởng ngoại giao cây tre trong đường lối đối ngoại của Đảng hiện nay

Ngày nay, tư tưởng ngoại giao cây tre của Hồ Chí Minh tiếp tục được Đảng ta kế thừa và phát triển. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng xác định rõ phương châm đối ngoại: “Độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển; đa phương hóa, đa dạng hóa; chủ động, tích cực hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng”. Đó chính là sự vận dụng tư tưởng ngoại giao cây tre một cách sinh động.

Cụ thể:

Giữ vững nguyên tắc – linh hoạt chiến lược: Việt Nam chủ trương kiên định bảo vệ chủ quyền quốc gia nhưng luôn thúc đẩy giải pháp hòa bình. Điển hình là cách ứng xử trong các tranh chấp Biển Đông – kiên quyết về chủ quyền, song kiên trì đàm phán, tôn trọng luật pháp quốc tế.

Đa phương hóa, đa dạng hóa đối tác: Việt Nam thiết lập quan hệ ngoại giao với hơn 190 quốc gia, là thành viên tích cực trong ASEAN, APEC, ASEM, Liên Hợp Quốc và nhiều tổ chức quốc tế.

Ngoại giao phục vụ phát triển: Các hoạt động ngoại giao không chỉ dừng ở chính trị, mà mở rộng sang kinh tế, văn hóa, khoa học – kỹ thuật. Các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, EVFTA là kết quả của chính sách ngoại giao chủ động, linh hoạt.

Xây dựng bản sắc ngoại giao Việt Nam: Hình ảnh cây tre được nhấn mạnh trong bài phát biểu của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Ngoại giao lần thứ 31 (2021): “Ngoại giao Việt Nam mang đậm bản sắc dân tộc – như cây tre Việt Nam: gốc vững, thân chắc, cành mềm mại, đầy bản lĩnh, trí tuệ, nhân văn”.

4. Bài học vận dụng trong công tác đối ngoại hiện nay và liên hệ đối với các viện nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng, cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia ngày càng gia tăng, cùng với sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ và tri thức, công tác đối ngoại không còn là lĩnh vực riêng của Nhà nước mà đã mở rộng tới các chủ thể phi nhà nước, trong đó có các viện nghiên cứu. Việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về “ngoại giao cây tre” trong hoạt động đối ngoại hiện nay vì vậy cần được nhận thức một cách toàn diện, linh hoạt và phù hợp với đặc thù của từng lĩnh vực, từng tổ chức.

Trước hết, bài học cốt lõi là giữ vững nguyên tắc độc lập, tự chủ trong hoạt động đối ngoại, đồng thời chủ động, linh hoạt trong hợp tác quốc tế. Đối với các viện nghiên cứu, điều này thể hiện ở việc bảo đảm định hướng nghiên cứu phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc, không bị chi phối bởi các nguồn tài trợ hay áp lực từ đối tác nước ngoài. Trong khi đó, sự linh hoạt cần được thể hiện trong việc lựa chọn đối tác, hình thức hợp tác và phương thức triển khai, nhằm tận dụng tối đa nguồn lực bên ngoài cho phát triển khoa học, công nghệ và nâng cao năng lực nghiên cứu.

Thứ hai, tư tưởng “dĩ bất biến, ứng vạn biến” đặt ra yêu cầu đối với các viện nghiên cứu phải nâng cao năng lực thích ứng trong bối cảnh quốc tế biến động nhanh. Hoạt động đối ngoại khoa học không chỉ dừng lại ở việc ký kết các thỏa thuận hợp tác mà cần được triển khai thực chất thông qua các chương trình nghiên cứu chung, trao đổi học thuật, công bố quốc tế và tham gia mạng lưới khoa học toàn cầu. Trong quá trình đó, việc chủ động cập nhật xu thế nghiên cứu mới, nắm bắt các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, phát triển bền vững, chuyển đổi số… là điều kiện quan trọng để nâng cao vị thế của viện trong hệ thống khoa học quốc tế.

Thứ ba, bài học về tăng cường đoàn kết quốc tế và “thêm bạn, bớt thù” cần được cụ thể hóa trong việc mở rộng và đa dạng hóa quan hệ hợp tác của các viện nghiên cứu. Không chỉ tập trung vào một số đối tác truyền thống, các viện cần chủ động thiết lập quan hệ với các tổ chức nghiên cứu, trường đại học, tổ chức quốc tế ở nhiều khu vực khác nhau, qua đó hình thành mạng lưới hợp tác đa tầng, đa lĩnh vực. Điều này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu mà còn tăng cường khả năng tiếp cận nguồn lực tài chính, tri thức và công nghệ từ bên ngoài.

Thứ tư, tư tưởng ngoại giao cây tre nhấn mạnh yếu tố nhân văn, mềm dẻo và xây dựng lòng tin. Trong môi trường học thuật quốc tế, uy tín và niềm tin đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Do đó, các viện nghiên cứu cần chú trọng xây dựng hình ảnh là đối tác tin cậy, có trách nhiệm, tuân thủ các chuẩn mực quốc tế về đạo đức nghiên cứu, minh bạch học thuật và chia sẻ tri thức. Đồng thời, việc phát huy vai trò của “ngoại giao học thuật” và “ngoại giao khoa học” cần được coi là một hướng đi chiến lược, góp phần lan tỏa giá trị tri thức và bản sắc khoa học Việt Nam ra thế giới.

Cuối cùng, việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao cây tre trong các viện nghiên cứu đòi hỏi phải gắn kết chặt chẽ giữa đối ngoại với nâng cao nội lực. Chỉ khi có nền tảng khoa học vững mạnh, đội ngũ cán bộ có trình độ cao, năng lực ngoại ngữ tốt và tư duy hội nhập, các viện nghiên cứu mới có thể tham gia hiệu quả vào các hoạt động hợp tác quốc tế. Do đó, cần coi trọng đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực, xây dựng cơ chế khuyến khích công bố quốc tế, thúc đẩy môi trường nghiên cứu chuyên nghiệp và hội nhập.

Như vậy, vận dụng tư tưởng ngoại giao cây tre trong công tác đối ngoại của các viện nghiên cứu không chỉ là yêu cầu về mặt nhận thức mà còn là định hướng hành động cụ thể, nhằm nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế, đóng góp thiết thực vào phát triển khoa học và nâng cao vị thế của Việt Nam trong không gian tri thức toàn cầu.

KẾT LUẬN

Tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao cây tre không chỉ là di sản quý báu mà còn là kim chỉ nam cho nền ngoại giao hiện đại Việt Nam. Trong thế kỷ XXI đầy biến động, đường lối ngoại giao mềm dẻo mà kiên cường ấy tiếp tục được khẳng định là phương cách hữu hiệu để bảo vệ chủ quyền, giữ gìn môi trường hòa bình, tạo thế và lực cho phát triển bền vững đất nước. Cây tre – biểu tượng của trí tuệ, bản lĩnh, nhân văn – chính là hình ảnh tiêu biểu cho trường phái ngoại giao mang đậm bản sắc Việt Nam, thấm đẫm tư tưởng Hồ Chí Minh. Để tiếp tục đưa đất nước hội nhập sâu rộng, giữ vững vị thế giữa thế giới nhiều bất định, mỗi cán bộ làm công tác đối ngoại cần nắm vững và vận dụng tư tưởng ấy bằng cả tâm – trí – lực. Đó là con đường để Việt Nam “vươn cao như tre giữa trời xanh”, giữ vững độc lập nhưng không cô lập, hội nhập mà không hòa tan.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Hồ Chí Minh toàn tập, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011.

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, 2021.

Nguyễn Phú Trọng (2021), Phát biểu tại Hội nghị Ngoại giao lần thứ 31, ngày 15/12/2021. Trang thông tin điện tử Bộ Ngoại giao Việt Nam: https://www.mofa.gov.vn

Ban Tuyên giáo Trung ương (2023), Đề cương tuyên truyền kỷ niệm 100 năm ngày sinh đồng chí Nguyễn Cơ Thạch – nhà ngoại giao lỗi lạc.

Nguyễn Vũ Tùng (2022), "Tư tưởng Hồ Chí Minh và trường phái ngoại giao Việt Nam", Tạp chí Cộng sản.

Nguyễn Hồng Thao (2020), "Giải pháp tranh chấp Biển Đông và tư duy Hồ Chí Minh", Tạp chí Quốc phòng Toàn dân.

Trang thông tin điện tử Bộ Ngoại giao Việt Nam: https://www.mofa.gov.vn