1. Vai trò của định hướng nghề nghiệp đối với phát triển con người

Trên bình diện quốc tế, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) khẳng định rằng  hướng nghiệp hiệu quả giúp cá nhân phát huy tối đa tiềm năng của bản thân, giúp các nền kinh tế trở nên hiệu quả hơn và xã hội công bằng hơn (UNESCO, 2021). Nhờ có hướng nghiệp, học sinh tự nhận thức được năng lực, sở thích và tài năng của mình, từ đó đưa ra các lựa chọn học tập mang ý nghĩa thực tiễn hơn. Tương tự, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) nhấn mạnh vai trò của hệ thống hướng nghiệp trong việc giúp giới trẻ chuyển tiếp thuận lợi từ môi trường học thuật sang thị trường lao động, đồng thời là chìa khóa để giải quyết các bất bình đẳng xã hội trong tiếp cận việc làm (OECD, 2024).

Tại Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh luôn đặt con người là tài sản quý giá nhất; phát triển toàn diện con người chính là mục tiêu tối thượng của chế độ. Thấm nhuần triết lý đó, Đảng và Nhà nước đã ban hành hệ thống văn bản chỉ đạo xuyên suốt nhằm thực hiện tốt công tác hướng nghiệp. Chỉ thị số 10-CT/TW do Bộ Chính trị ban hành ngày 05/12/2011, trong đó chỉ đạo xuyên suốt nhiệm vụ trọng tâm là “tăng cường phân luồng học sinh sau trung học cơ sở”. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương được xem là nghị quyết mang tính lịch sử về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Nghị quyết này đặt nền móng tư tưởng cốt lõi cho việc đổi mới mạnh mẽ công tác phân luồng học sinh sau trung học cơ sở và trung học phổ thông. Chỉ thị số 21-CT/TW ngày 4/5/2023 của Ban Bí thư về về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 yêu cầu rất rõ phải tăng cường định hướng nghề nghiệp cho thanh niên ngay từ bậc học phổ thông và đẩy mạnh phân luồng để tạo đột phá về nguồn nhân lực chất lượng cao.

Những định hướng chính trị này đã được thể chế hóa sâu rộng vào hệ thống pháp luật. Trong đó, Luật Giáo dục (2019) là cơ sở pháp lý cao nhất chính thức quy định hướng nghiệp là một nội dung giáo dục bắt buộc, bảo đảm quyền học tập suốt đời của người học. Cùng với đó, Quyết định số 522/QĐ-TTg (2018) phê duyệt Đề án “Giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông giai đoạn 2018 – 2025” đóng vai trò là quan trọng hướng dẫn các địa phương phân bổ nguồn lực. Mới đây nhất, Thông tư số 16/2026/TT-BGDĐT chính là bước cụ thể hóa tiếp theo để hoàn thiện hành lang pháp lý này.

2. Công tác hướng nghiệp cấp trung học phổ thông tại Việt Nam: thành tựu và thách thức

Trong thập kỷ qua, đặc biệt là từ khi triển khai Quyết định số 522/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông giai đoạn 2018 – 2025” ban hành năm 2018, Việt Nam đã đạt được những bước tiến vượt bậc. Báo cáo tổng kết của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho thấy nhiều chỉ tiêu đã vượt xa kỳ vọng ban đầu. Cụ thể, chỉ tiêu trường THPT có chương trình giáo dục hướng nghiệp gắn với  hoạt động sản xuất, kinh  doanh, dịch vụ của địa  phương, tỷ lệ đạt được thực tế là 75,93%, cao hơn mục tiêu Đề án 15,93%. Trường THPT có giáo viên kiêm nhiệm làm nhiệm vụ tư vấn hướng nghiệp đáp ứng yêu  cầu về chuyên môn, nghiệp vụ có tỷ lệ đạt được cũng vượt hơn mục tiêu là 17,78%. Việc thực hiện 07 nhóm nhiệm vụ, giải pháp về giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh phổ thông cũng đạt một số kết quả tích cực. Trong đó, nổi bật như việc bổ sung, hoàn thiện cơ chế, chính sách tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh học liên thông giữa các trình độ đào tạo, lên các cấp học cao hơn; cơ chế chính sách khuyến khích học sinh đi học nghề, hỗ trợ kinh phí cho học sinh dân tộc thiểu số, học sinh nghèo, học sinh thuộc diện chính sách và những cơ sở đào tạo học sinh sau tốt nghiệp THCS vào học trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021).

Sự thay đổi này cho thấy nhận thức của hệ thống giáo dục phổ thông đã chuyển dịch mạnh mẽ, hướng nghiệp không còn là môn học phụ, mà đã thực sự được lồng ghép vào hệ thống giáo dục quốc dân gắn kết với thực tiễn địa phương.

Bên cạnh những thành tựu đạt được, thực tiễn công tác hướng nghiệp cho học sinh vẫn đang vấp phải những rào cản. Thứ nhất là rào cản tâm lý xã hội do tư tưởng của phụ huynh vẫn ưa thích cho con học tiếp lên đại học hoặc ở nhà lao động kiếm sống ngay. Thứ hai là đội ngũ giáo viên kiêm nhiệm công tác này chưa được đào tạo bài bản nên còn hạn chế về năng lực thực hiện. Thứ ba là chương trình, tài liệu phục vụ cho hoạt động giáo dục hướng nghiệp chưa đảm bảo về số lượng và chất lượng. Thứ tư là nhiều địa phương chưa có đủ hệ thống các cơ sở giáo dục nghề nghiệp để thu hút học sinh. Thứ năm là thông tin về thị trường lao động vẫn còn hạn chế, chưa đầy đủ, công khai, nên khó thuyết phục học sinh và phụ huynh tham gia phân luồng, hướng nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2021).

3. Những điểm mới trong Thông tư 16/2026/TT-BGDĐT

Nhận diện rõ những rào cản trên, ngày 24/03/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chính thức ban hành Thông tư số 16/2026/TT-BGDĐT quy định về hướng nghiệp và phân luồng trong giáo dục. Văn bản này thiết lập một khung pháp lý hiện đại, trực tiếp giải quyết các bất cập tồn đọng với các điểm nhấn cốt lõi.

Một số nội dung chủ yếu của Thông tư số 16/2026/TT-BGDĐT ngày 24/3/2026

(Ảnh minh hoạ: AI-generated)

Cá nhân hóa và đẩy mạnh chuyển đổi số và ứng dụng AI: Thông tư số 16/2026/TT-BGDĐT đặc biệt nhấn mạnh đến yếu tố chuyển đổi số. Các cơ sở giáo dục được yêu cầu sử dụng các nền tảng trực tuyến, cơ sở dữ liệu nghề nghiệp và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để tư vấn, đánh giá năng lực, sở thích và theo dõi lộ trình của học sinh. Nội dung hướng nghiệp không chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin ngành nghề mà còn tập trung phát triển kỹ năng ra quyết định, kỹ năng mềm (giao tiếp, làm việc nhóm) và khơi dậy tinh thần khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo.

Đa dạng hóa lộ trình và đảm bảo tính liên thông: Chính sách mới tạo điều kiện tối đa để học sinh lựa chọn các hướng đi linh hoạt sau khi tốt nghiệp. Cơ sở giáo dục phổ thông sẽ phối hợp chặt chẽ với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp để tổ chức các mô hình vừa học văn hóa vừa học nghề. Điểm đáng chú ý là hệ thống giáo dục sẽ xây dựng lộ trình học tập mở, cho phép công nhận kết quả học tập, mô-đun, tín chỉ, giúp người học dễ dàng chuyển đổi giữa các luồng đào tạo.

Tối ưu nguồn lực xã hội và không gian giáo dục: Hoạt động hướng nghiệp được xác định là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Thông tư quy định rõ vai trò của các doanh nghiệp, tổ chức xã hội trong việc cung cấp thông tin nhu cầu nhân lực, hỗ trợ thực tập và tuyển dụng. Về mặt cơ sở vật chất, các nhà trường được phép bố trí không gian tư vấn hướng nghiệp lồng ghép, sử dụng chung với phòng tư vấn học đường hoặc phòng hỗ trợ học sinh khuyết tật học hòa nhập, giúp tối ưu hóa không gian và nguồn lực nhà trường.

Có thể nói, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư 16/2026/TT-BGDĐT khẳng định cam kết của ngành giáo dục trong việc lấy con người làm trung tâm. Chính sách này kiến tạo một môi trường giáo dục công bằng, đảm bảo mọi học sinh - từ thành thị đến vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số hay nhóm yếu thế - đều có cơ hội phát huy quyền tiếp cận việc làm và tìm được con đường lập nghiệp phù hợp với bản thân trong tương lai.

Nguyễn Thị Hoa Mai

Tài liệu tham khảo