Trong thời đại công nghệ hiện nay, truyền thông xã hội là một trong những phương tiện chủ yếu được sử dụng để truyền tải thông tin hoặc tin nhắn. Internet trao quyền tự do ngôn luận bằng cách cung cấp cho các cá nhân những hình thức biểu đạt mới để bày tỏ các quan điểm đa dạng. Sự gia tăng của phương tiện truyền thông xã hội đã khiến các meme trên Internet lan truyền nhanh chóng, tiếp cận người dùng qua nhiều loại trang web và mạng xã hội khác nhau. Việc sử dụng meme để diễn tả những suy nghĩ, quan niệm tư tưởng, dưới dạng thức hài hước được xem là một hình thức giao tiếp năng động trong việc gián tiếp truyền tải các thông điệp xã hội cho lượng khán giả rộng rãi, khuyến khích người dùng mạng xã hội cùng chia sẻ quan điểm cá nhân.

Thuật ngữ meme được giới thiệu lần đầu tiên vào năm 1976 bởi nhà sinh vật học người Anh, Richard Dawkins và được gọi là “đơn vị thông tin văn hoá” (cultural units of information) hay “gen văn hoá” (cultural gene). Từ meme bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp là mimeme có nghĩa là bắt chước. Meme có thể được định nghĩa là một yếu tố của văn hoá hoặc hệ thống ý tưởng hành vi, phong cách được lan truyền từ người này sang người khác trong một nền văn hoá nhằm mục đích truyền tải một hiện tượng, chủ đề hoặc ý nghĩa cụ thể. Meme được viết và thường đi kèm với một số hình ảnh, bức ảnh và ký tự nhất định (Fauziyyah và Prinandini, 2020). Một meme Internet thường có dạng một hình ảnh hoặc video, một từ hoặc một cụm từ, đôi khi bao gồm cả lỗi chính tả, ngữ pháp có chủ ý được kết hợp với một hình ảnh ngẫu nhiên mang ý nghĩa nhất định. Meme lan truyền từ người này sang người khác qua mạng xã hội, blog, email, các trang web khác nhau hoặc nguồn tin tức liên quan đến các nền văn hoá hoặc tiểu văn hoá khác nhau (Andrin and Joanna, 2022). Meme là một loại hình diễn ngôn đa phương thức được hình thành trong môi trường mạng. Các phương thức trong meme bao gồm ngôn ngữ, thị giác, thính giác và không gian (Lương Thị Hiền và Trịnh Khánh Hiền, 2023). Gumilang (2018) lập luận rằng, meme được thể hiện dưới nhiều hình thức và có ý nghĩa theo ngữ cảnh; với vai trò là chất sao chép, meme là những biểu tượng và sự liên kết tồn tại trong tâm trí con người, được sử dụng để tái tạo một hình thức văn hoá, hoặc cũng có khi là một nét văn hoá cụ thể lan truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tuy nhiên, với mức độ tương tác ảo hiện nay, meme được dùng để chỉ một hình ảnh, video, văn bản, mang tính chất hài hước, được người dùng Internet sao chép và lan truyền nhanh chóng. Các hình ảnh, video hay câu từ meme được lan truyền và được người dùng sửa đổi liên tục trong bối cảnh truyền thông công nghệ hiện đại (Coleman, 2012).

Meme - hình thức truyền tải sáng tạo hài hước về những hiện tượng văn hoá xã hội đại chúng

Sự ra đời của truyền thông xã hội và Internet đã làm thay đổi cách mọi người giao tiếp. Taecharungoij và cộng sự (2014) cho rằng, do sự phát triển của truyền thông xã hội, vai trò của người dùng đã chuyển từ người tiêu dùng nội dung sang nhà sản xuất. Điều này có nghĩa mọi người trong sự kết nối với Internet đều có thể truyền đạt cách giải thích hoặc suy nghĩ riêng của mình về một vấn đề và có khả năng làm thay đối quan điểm của người khác về vấn đề đó. Trong môi trường kỹ thuật số trên Internet, meme thường được tìm thấy trên các phương tiện truyền thông xã hội như Instagram, Facebook, Tiktok, Youtube hay bất kỳ mạng xã hội nào khác. Meme được tạo ra thông qua quá trình sao chép và sửa đổi từ hình ảnh chụp do Google cung cấp, người sáng tạo đôi khi chỉ cần hoàn thiện bức ảnh bằng văn bản, giảm hoặc thêm bớt một số yếu tố thông qua các thao tác kỹ thuật chỉnh sửa, sáng tạo, chế ra meme mới trên các phần mềm công cụ thiết kế meme, tuỳ thuộc vào bối cảnh thông tin, những bức ảnh này có thể được lan truyền thông qua các tính năng chia sẻ hoặc đăng lại trên mạng xã hội; thành công của meme trên Internet có thể được đo bằng số người lan truyền và nói về nó nhưng không kéo dài lâu vì các meme khác có thể xuất hiện... Trải qua thời gian thì các meme cũng được thay đổi về mức độ phổ biến. Thậm chí các meme còn có thể sinh ra các bộ meme hài khác nữa để tạo ra thêm những điều thú vị hơn cho cả người xem và người sử dụng. Các cách diễn đạt của meme mang hình thức giải trí và chứa đựng những yếu tố hài hước.

Tại Việt Nam, thuật ngữ meme đã trở nên phổ biến kể từ khi xuất hiện trên mạng xã hội, nơi có nhiều meme khác nhau về các trò nhại và châm biếm trong cuộc sống hàng ngày, chẳng hạn như nạn tắc đường, ngập lụt, thói lười biếng..., hoặc là những câu đùa, nói ví von, câu chuyện, hay thành ngữ nào đó. Cư dân mạng sao chép các meme này thành nhiều dạng khác nhau dẫn đến xuất hiện các biến thể meme cùng thảo luận về một chủ đề. Meme được sáng tạo dựa trên những hiện tượng văn hoá xã hội đại chúng, những nhân vật nổi tiếng hoặc những chủ đề thu hút sự quan tâm của cộng đồng mạng. Đặc tính cơ bản của meme chính là tính gắn kết với bối cảnh xã hội và khả năng lan truyền nhanh chóng. Một meme có thể được chia sẻ hàng trăm thậm chí hàng nghìn lần chỉ trong vài giờ và tiếp cận được một lượng lớn người dùng mạng trên toàn thế giới (Lương Thị Hiền và Trịnh Khánh Hiền, 2023). Meme được nhiều người sử dụng để kết nối với nhau bày tỏ những quan điểm hoặc trải nghiệm hài hước, đặc biệt là giới trẻ. Nếu meme hài hước nào được nhiều người thích thú và hưởng ứng thì tốc độ lan truyền sẽ rất nhanh. Hài hước là thực hành hằng ngày khá phổ biến trong cuộc sống con người. Trước kia, trong thời đại báo in, những câu chuyện cười ngắn chủ yếu dưới dạng câu chữ, mang tính hài hước và hàm chứa nghĩa ẩn dụ sâu sắc thường được đăng tải trên chuyên mục “Truyện cười” của các báo như Hoa học trò, báo Tiền Phong...; hay trong nội dung truyện cười dân gian nhiều câu nói đã trở thành diễn ngôn mang tính ẩn dụ, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và được sử dụng ở những bối cảnh cụ thể ví dụ như: “Lợn cưới áo mới”, “Thầy bói xem voi“, “Râu ông nọ cắm cằm bà kia”, “Mất bò mới lo làm chuồng”... Song hiện nay, trong bối cảnh truyền thông hiện đại, truyện cười cũng được tạo dựng dưới dạng meme, được đăng tải bằng những hình ảnh cắt ghép lan truyền trên mạng Internet, ví dụ meme chủ đề “Ngày thường ở Bình Dương” có đăng tải truyện cười “Độc lạ Bình Dương” nhưng ghép hình ảnh một con Khủng Long được coi là “thú cưng Bình Dương”; “Độc lạ Bình Dương” là meme biến tấu từ meme “Only in Ohio“ (tạm dịch: chỉ có ở Ohio) trong các video độc lạ trên Tiktok, còn gọi là meme “Can’t even in Ohio” (tạm dịch: đối với Ohio thì đây là chuyện bình thường) với nhiều clip và hình ảnh hài hước về văn hóa và đời sống ở Ohio (một bang thuộc Hoa Kỳ). Mặc dù đa số các hình ảnh “Độc lạ Bình Dương” không được chụp ở Bình Dương, nhưng cư dân mạng vẫn chấp nhận và có những giây phút cười sảng khoái (Tiktok, Youtube, ngày truy cập ngày 20/3/2024). Nếu như ngày xưa “miếng trầu là đầu câu chuyện” thì nay meme là cách giới trẻ kể chuyện. Khá nhiều các meme kể chuyện về việc học hành, thầy cô... được các bạn trẻ tạo ra. Những cảm xúc lo lắng về chuyện học hành, thi cử được các bạn trẻ kể chuyện, chia sẻ qua meme từ góc nhìn hài hước. Và sự hài hước cũng có xu hướng gợi lên những phản ứng cảm xúc tích cực đối với những vấn đề tiềm tàng yếu tố tiêu cực. Người dùng mạng tạo ra meme để phản hồi các tình huống họ nhìn thấy hoặc trải qua. Không cần thiết phải có ý định nghiêm túc, nó có thể chỉ là vui nhộn và chia sẻ kinh nghiệm của mình với hy vọng rằng mọi người có thể đồng ý hoặc có sự đồng cảm (Baumeister và cộng sự, 2001). Meme có thể mang nhiều hơn một thông điệp hay lời phê bình và nó hấp dẫn hơn chỉ bằng lời nói bởi những hình ảnh, trích dẫn mang tính hóm hỉnh, tất cả những điều này làm cho meme dễ lan truyền hơn; người dùng mạng xã hội lưu truyền meme vì sự hấp dẫn hoặc thú vị tạo nên xu hướng tình cảm thích chia sẻ với người khác. Khi bạn thấy một meme thú vị trên dòng thời gian trong tài khoản mạng xã hội của mình, bạn có xu hướng chia sẻ, chuyển tiếp cho bạn bè của bạn để chứng tỏ bạn là một người “hài hước”, “rất cập nhật” hoặc “ngầu” (Handayani và cộng sự, 2016).

Meme Internet là một hình thức tham gia văn hoá. Sự truyền tải mang tính lan truyền từ người tham gia này sang người tham gia khác tạo nên biến thể meme; với mỗi bản phối mới các meme sẽ được điều chỉnh lại để tạo ra những sự lặp lại và biến thể mới của những ý tưởng đa dạng, hầu hết không có chữ ký hoặc trích dẫn. Calimbo (2016) lập luận khi xem xét các hình thức trình bày trên phương tiện truyền thông, thay vì tìm kiếm độ chính xác thì điều hữu ích hơn là hiểu các diễn ngôn hình ảnh được đề cập. Mặc dù ý nghĩa được biểu hiện trong hình thức “không nghiêm túc” của nó, song meme có thể nêu bật một vấn đề xã hội và sự lan truyền của nó góp phần rất lớn vào việc phát triển ý thức xã hội. Các biến thể khác nhau của meme được tạo ra bằng cách thêm văn bản chú thích khác nhau cho hình ảnh để tạo ra những ý nghĩa khác nhau; hay nói cách khác người dùng có thể sử dụng một hình ảnh để tạo ra meme với nghĩa mong muốn. Và có thể nói, meme là một dạng vốn văn hoá và giống như một văn bản hàng ngày, qua đó người tham gia văn hoá chắp nối thực tế lại với nhau tạo thành các văn bản xã hội, sự thật được tranh luận, quan điểm được đưa ra, diễn ngôn xã hội được hình thành từ các văn bản xã hội; bất kì diễn ngôn xã hội nào cũng được trích dẫn, bắt chước và làm theo ở cấp độ lời nói cá nhân và là một phần của văn hoá đại chúng (Ryan 2012).

Fauziyyah và Prihandini (2020) sử dụng cụm từ “trò chơi ngôn ngữ” (Game of Language) để nói về meme, cho rằng đôi khi chúng ta nói chuyện nghiêm túc về điều gì đó trong trò chuyện, tuy nhiên với một chút hài hước trong cuộc trò chuyện đó, chúng ta có thể thoải mái đọc nó và hoá giải tình huống giữa người gửi và người nhận. Vì thế một trò chơi ngôn ngữ tạo nên một diễn ngôn hài hước và nó được biến thành meme. Trò chơi ngôn ngữ là sự vận dụng các yếu tố, thành phần của ngôn ngữ trong mối liên hệ với bối cảnh xã hội và văn hoá. Bên cạnh các sử dụng phương thức meme cử chỉ, âm thanh thì các meme có yếu tố ngôn ngữ kèm hình ảnh hoặc kết hợp với hình ảnh là khá phổ biến trên mạng. Các khảo sát cho thấy các meme teencode, từ ngữ lạ hoá và trộn mã được giới trẻ sử dụng khá nhiều trong tiếng Việt. Kết quả nghiên cứu của Lương Thị Hiền và Trịnh Khánh Hiền (2023) chỉ ra hiện tượng teencode xuất hiện 46 Tân/179 meme, chiếm tần suất 46,5% trong tổng số meme được khảo sát từ trang “Hội người lười Việt Nam” trên Facebook, ví dụ như: “m” là rút gọn của từ “mày”, “úi trời” biến đối thành “u la tr”; “nghìn đồng” biến đối thành “k”, hay lối chơi chữ lập lờ như: “cn” (ví dụ meme có câu: CN là cử nhân hay công nhân?), “vs" (VS là viện sĩ hay vệ sinh); cách thức chơi chữ lạ hoá chiếm 29,4% trong tổng số meme khảo sát với các biện pháp ẩn dụ, tu từ, so sánh, phóng đại trong các hình thức ngôn ngữ nói lái, chơi chữ đồng âm, nhại...: “đầu tiên- tiền đâu”, “bạc xỉu” vừa được hiểu theo nghĩa là “cà phê”, vừa được hiểu là “mệt mỏi, chán chường” (Đi làm cũng giống như một loại cà phê: Bạc xỉu); hiện tượng trộn mã xuất hiện 33 lần tương đương với 33,1% như: Gato (Ghen ăn tức ở), BL (boylove), OMG (úi trời)... Bằng cách mã hoá ngôn ngữ thành những chữ số, kí tự đặc biệt hoặc kí tự viết tắt, hình thức rút gọn ngôn ngữ, trích dẫn lời người nổi tiếng, thành ngữ, tục ngữ, ca dao... theo hướng đối lập với nghĩa sản phẩm ngôn ngữ gốc hoặc không đối lập mà chỉ thêm yếu tố cập nhật xu thế mới để phù hợp với tư duy và cách nhìn của giới trẻ về đời sống, meme đã trở thành xu hướng giao tiếp hiện đại của giới trẻ. Các thành ngữ như “đứng núi này trông núi nọ được “tái sinh” trong hình thức của meme thành “đứng núi này trông công ti nọ“ để nói về những người không hài lòng với môi trường làm việc hiện tại và có ý định nhảy việc; hay câu thơ của Hàn Mặc Tử “Mơ khách đường xa, khách đường xa/ Áo em trắng quá, nhìn không ra” được thêm vào yếu tố hài hước, dí dỏm để nói về vấn đề nợ tiền của khách hàng “Mơ khách đường xa, khách đường xa/ Nợ tiền lâu quá tìm không ra”. Quả thực, trò chơi ngôn ngữ có tác dụng tạo nên diễn ngôn hài hước bằng cách trình bày và biến nó thành một cuộc trò chuyện hài hước.

Meme là một phần của văn hóa Internet, được xem như một hình thức nghệ thuật lan toả thông điệp bằng tiếng cười, trong đó chất liệu hài thường là những gì phần lớn người xem dễ đồng cảm. Trong thời đại truyền thông kỹ thuật số, meme trở thành kênh liên lạc không lời giữa bạn bè trên mạng xã hội, chia sẻ meme tạo cảm giác kết nối, gắn bó, và là hình thức giao tiếp không lời hiệu quả, giúp tạo tương tác mà không cần thời gian trò chuyện hoặc nhắn tin. Như một nhà tâm lý học đã nói meme quan trọng trong thời buổi hiện tại vì chúng cho phép người ta không chỉ cười một mình mà còn cười cùng nhau, dù đang ở cách xa. Người muốn sẻ chia không cần giải thích gì thêm cho dông dài, một ký hiệu mặt cười kèm theo là đủ thông điệp muốn nhắn gửi. Người nhận cũng không cảm thấy áp lực phải hồi đáp, vì app đã có sẵn tính năng “thả haha” vào tin nhắn của đối phương như một cách xác nhận “tôi đã xem, và đã cười, cảm ơn bạn, lần sau gửi nữa nhé!” (Tuấn Sơn, 2021).

Meme trên Internet: sự phê phán xã hội không chủ ý qua tiếng cười hài hước

Đa số các meme đều được sử dụng để thể hiện sự hài hước, nhưng đôi khi cũng có thể là truyền tải ý nghĩa khác. Người dùng mạng xã hội đã sử dụng meme như là hình thức để bày tỏ quan điểm. Meme hay Internet meme là sự kết hợp của hình ảnh và các văn bản chứa đựng những lời chỉ trích xã hội hoặc những vấn đề được quan tâm khác nhằm dễ dàng thu hút sự chú ý của công chúng. Việc thể hiện dư luận dưới dạng meme sẽ thuận lợi hơn vì nó có thể có nhiều cách diễn giải và thu hút sự chú ý hơn. Hình ảnh đôi khi có ý nghĩa như ngàn lời nói, meme chứa đựng nhiều vấn đề sâu sắc. Friedman (2014) nêu quan điểm hài kịch được coi là một loại hình nghệ thuật, một công cụ mang tính giáo dục, nó có khả năng kích thích tư duy phản biện xã hội của khán giả. Meme như một phần của hài kịch, thu hút sự tham gia của cộng đồng dưới hình thức diễn ngôn, phê bình và hài hước. Với nghĩa này, các meme do người dùng Internet tạo ra có sự phê phán với các vấn đề xã hội. Đằng sau mỗi meme đều có những cảm xúc về những gì diễn ra trong thực tiễn cuộc sống hằng ngày. Hình thức biểu đạt này là khác nhau, có thể là các lời phát biểu bằng miệng, chat hay hình ảnh, video, tuy nhiên các mục tiêu đều giống nhau là bày tỏ thái độ châm biếm, đùa cợt. Hầu hết mọi người đều có thể tạo meme, đặc biệt trên không gian mạng, vì vậy người tạo meme không nhất thiết phải là người chuyên nghiệp mà điều quan trọng là bối cảnh nội dung được biểu đạt liên quan đến cuộc sống thực; mặc dù với ý tưởng phản biện, phê phán nhưng meme vẫn thường được thể hiện dưới dạng chứa đựng yếu tố vui nhộn và tiếng cười. Ở Việt Nam, những năm gần đây, dân mạng thường sáng tạo các meme về nạn tắc đường, ngập lụt, tham nhũng... được “chế” với câu từ hài hước, ví dụ có những câu nói hài hước ghép với ảnh cảnh xe máy chen chúc vì tắc đường: “tắc không thấy lối về“, “xuân này con không về“” hay video meme mô phỏng việc đi mãi không tới nơi qua hình ảnh một người đi bộ thể dục trên máy tập, và ghép với câu chuyện: “Tôi: Sếp ơi cho em đến muộn do tắc đường ạ - Thế mai khỏi đi làm nha e, có cái lý do xin quài”, ám chỉ nạn tắc đường là xảy ra hằng ngày; video meme ngập lụt lại có hình ảnh đôi nam nữ chở nhau trên xe trượt giữa biển nước ngập đến quá đầu gối đi kèm với câu “Titanic phiên bản ngập lụt” gắn 1 con mặt cười nghiêng ngả, kèm với nhạc bài “My heart will go on“ (Tiktok, ngày truy cập 21/3/2024) thể hiện nét hài hước trong tình cảnh trớ trêu. Người dùng mạng dường như không quan tâm đến việc ai là người tạo ra meme đó mà chỉ chia sẻ meme như một hình thức gián tiếp châm biếm, chế giễu các nguyên nhân tạo nên tình huống “dở khóc dở cười“, mặc dù không có chủ ý song có thể coi đây như một thái độ phê phán nhằm củng cố cho sự cần thiết phải thay đổi từ các quyết sách xã hội. Sự phê phán xã hội không chủ ý được biểu đạt trong meme thường ẩn dụ qua các hình ảnh, câu nói hài hước mang tính đại diện, chế giễu hiện trạng xã hội thường ngày. Vì vậy, xã hội bằng cách tạo ra meme, phân phối, chia sẻ sự hài hước ở một khía cạnh nhất định thực chất là đang lan truyền các hành động phê phán xã hội không chủ ý, giúp cho sự thay đổi xã hội.

Nghiên cứu của Handayani và cộng sự (2016) cho rằng, meme được sử dụng như một hình thức truyền tải dư luận trong truyền thông xã hội; bản chất của meme khiến chúng có nhiều khả năng dễ được tiếp nhận và nhận được những phản hồi ngay lập tức. Trong thời kỳ Covid-19, chính phủ đã thiết lập một số quy định ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh như luôn sử dụng khẩu trang, giữ khoảng cách khi giao tiếp, tránh đám đông, tránh tụ tập, rửa tay xà phòng, học tập và làm việc ở nhà... Những quy định này của chính phủ được dân mạng thể hiện dưới dạng hài hước trên nền tảng truyền thông xã hội. Hành vi sáng tạo meme để truyền tải các thông điệp này là sự viết lại những câu chuyện về quy định bởi chính phủ thành một thực tế mới, phổ biến chia sẻ thông qua mạng xã hội. Việc thực hiện sao chép hoặc tường thuật một mô hình khác về Covid- 19 sau đó lan truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng và mạng xã hội đã tạo nghĩa hài hước cho meme. Ví dụ như những meme sử dụng áo ngực phụ nữ như cái mặt nạ, hay mặt nạ lại được tạo ra bằng cùi dừa, nghĩa của các meme này được hiếu là mặt nạ hay khẩu trang có thể làm từ bất cứ chất liệu nào cũng hạn chế được sự lây lan dịch bệnh chứ không nhất thiết phải từ vật liệu đạt tiêu chuẩn y tế theo yêu cầu; hoặc những meme với mẫu mặt nạ đeo khẩu trang nhưng khoét lỗ để tiếp tục hút thuốc hoặc ăn uống...; hay hình ảnh từ bộ phim nổi tiếng “Game of Thrones” (tạm dịch: Trò chơi vương quyền) đã “chế” thành trò chơi tranh giành giấy vệ sinh “Game of Toilet Paper” (tạm dịch: Trò chơi giấy vệ sinh) do tình trạng khan hàng... Meme với vai trò sao chép đã dựng lại các câu chuyện trong thời kì Covid-19 với cái nhìn hài hước, tạo sự liên kết trong tâm trí con người. Việc xây dựng các meme trên mạng xã hội được cư dân mạng truyền tải đã trở thành những câu chuyện khác với nghĩa gốc ban đầu, trở thành một hình thức đùa cợt mang tính chất giải trí trong bối cảnh căng thẳng của dịch bệnh. Những meme về Covid-19 này được sáng tạo mang tính chất phản kháng không chủ ý và được xem như là sự giải cấu trúc những chuẩn mực xã hội được tạo nên từ nguyên tắc và hạn chế xã hội trong thời kì Covid- 19, song đồng thời cũng thể hiện tính kịp thời nâng cao nhận thức cộng đồng về phòng chống dịch bệnh trong không gian trực tuyến. Handayani và cộng sự (2016), Ryan (2012) đã khám phá vai trò của meme trong việc phản ánh các vấn đề chính trị, xã hội qua lăng kính hài hước, các tin tức chính trị và thảo luận trực tuyến được phi chính trị hoá bằng cách sử dụng sự hài hước để làm nhẹ giọng điệu.

Có thể nói, dựa trên những bình luận, like (thích)... những người tham gia đã trải qua cảm giác về các vấn đề liên quan đến chính sách nhà nước, các vấn đề dân cư, văn hoá tồn tại trong xã hội bằng cách tìm kiếm sự hài hước, niềm vui được chia sẻ thông qua meme. Handayani và cộng sự (2016) nêu quan điểm việc sử dụng meme như một sự đại diện cho dư luận, tuy nhiên không thể kéo dài lâu do sự biến đổi năng động của truyền thông xã hội, vì vậy tác động của phản biện xã hội trong meme không thể đóng góp nhiều cho chính sách công. Các meme về chính trị có thể làm cho chính trị trở nên dễ tiếp cận hơn, đặc biệt dành cho thế hệ trẻ; meme cũng có thể được khám phá và nghiên cứu về mặt chủng tộc, sắc tộc, nền tảng kinh tế giáo dục, tuổi tác và những khía cạnh khác; những meme này không chỉ cung cấp thông tin về chính trị và thời sự mà còn được sử dụng để trình bày thực tiễn cuộc sống (Plevriti, 2014).

Các meme trên Internet thường có mục đích hài hước, kết nối mọi người thông qua những câu chuyện cười được chia sẻ nhưng cũng mang hàm ý dựa trên các quan điểm nghiêm túc gắn với hệ tư tưởng xã hội. Mới đây mạng xã hội Tiktok dậy sóng với xu hướng tạo meme về nữ quyền của các bạn trẻ. Cùng một video với câu nói “Phụ nữ càng ham ăn càng quyến rũ - chứng minh cho định luật của Newton - thứ gì càng nặng càng có sức hút” được người dùng mạng lưu truyền và cắt ghép với mục đích cá nhân như ghép với từ “con yêu mẹ”, ghép với ảnh cô gái tỏ thái độ thách thức đang bỏ đồ ăn vào miệng, hay ảnh cô gái ôm bánh kem kỉ niệm ngày sinh nhật..., meme này mang thông điệp tôn trọng sự đa dạng hình thể của phụ nữ, phụ nữ không phải để phục vụ “male gaze” (tạm dịch: ánh nhìn đàn ông); hay một loạt các meme ghép ảnh một cô bé nhỏ tuổi đội vương miện với biểu cảm tự tin, đáng yêu, hài hước lan truyền câu nói “I’m not a princess, I don’t need a prince, I’m the queen, I can handle it myself” (tạm dịch: Tôi không phải là công chúa, tôi không cần hoàng tử bảo vệ, tôi là nữ hoàng, tôi tự xử lý được hết) (Tiktok, ngày truy cập 21/3/2024) mang tinh thần người phụ nữ tràn đầy tự tin, quyền lực, có thể tự giải quyết mọi việc mà không cần dựa vào “hoàng tử” đã tạo nguồn cảm hứng tích cực, được cư dân mạng lan truyền và trở thành trào lưu chế meme theo ý tưởng cá nhân từ video gốc; meme này tạo sự hài hước bởi hình ảnh gây cười ở chỗ người xem có thể nhận ra sự kết hợp thuộc tính của cả trẻ nhỏ và người lớn của hình ảnh, những mâu thuẫn trong hình ảnh thể hiện ở sự bắt chước hành vi người lớn của đứa trẻ điều mà không mong đợi đứa trẻ ở độ tuổi đó làm. Có thể nói, những meme hài hước về nữ quyền được tạo dựng bởi những ý tưởng nghiêm túc như một vũ khí phê bình văn hoá, thách thức với tư tưởng coi thường phụ nữ trong ý thức xã hội. Meme với hình thức hài hước được sử dụng như một công cụ để xây dựng nhận thức về sự mong muốn thay đổi địa vị của phụ nữ, phá vỡ các khuôn mẫu và vai trò giới được định hình trong cấu trúc xã hội. Việc tạo dựng và chia sẻ trên các nền tảng Internet trong đó có mạng xã hội đã khẳng định vai trò của truyền thông kỹ thuật số trong việc mang lại giá trị độc đáo, tạo điều kiện cho các diễn ngôn mới về nữ quyền được trình bày theo những cách vừa mang tính thông tin, vừa vui nhộn. Việc truyền bá meme nữ quyền được nhìn nhận như một hình thức sản xuất văn hoá, trong đó meme trở thành các đơn vị văn hoá, diễn giải mọi vấn đề chính trị văn hoá xã hội dưới dạng thức câu từ, hình ảnh hài hước, châm biếm theo cách sáng tạo văn bản trực quan, tạo điều kiện cho sự đàm phán và thương lượng các vấn đề cần bàn luận trong xã hội. Meme cho phép người dùng truyền đạt những cảm xúc cụ thể và được cá nhân hoá tuỳ thuộc vào ngữ cảnh hay các nền văn hoá khác biệt; hay nói cách khác meme là sản phẩm của quá trình tái sử dụng, tái sản xuất từ các văn bản, hình ảnh, video gốc và sắp xếp lại nội dung tuỳ thuộc vào các mục đích khác nhau, mang lại ý nghĩa mới cho hình ảnh. Cũng với nghĩa này, Ryan (2012) diễn giải rằng meme là tạo tác truyền thông nghiệp dư, được phối lại và lưu hành rộng rãi bởi những người tham gia khác nhau trên mạng xã hội, hay nói cách khác meme là một phương tiện để chuyển đổi các văn bản văn hoá đã có thành văn bản mới nhằm đàm phán về giá trị và thu hút sự tham gia vào các tranh luận về chính sách công và các sự kiện hiện tại. Vì vậy meme có thể được coi là hình thức tái sản xuất văn hoá và là một phần của văn hoá đại chúng. Việc đông đảo cư dân mạng lan truyền và sử dụng một video meme gốc rồi sáng tạo theo ý tưởng cá nhân cho thấy meme không chỉ đại diện cho phương tiện diễn đạt mới về chủ nghĩa nữ quyền mà còn xây dựng mạng lưới rộng lớn những người cùng tham gia được kết nối qua tiếng cười, lan toả và tạo ra một mạng lưới công chúng ủng hộ nữ quyền. Những câu chuyện sử dụng sự sáng tạo và vui tươi trong meme lan truyền đã hình thành nên phương thức biểu đạt mang tính tập thể của cộng đồng. Việc sử dụng meme như là chiến thuật phản biện những diễn ngôn chính thống về nữ quyền đã tạo nên sự biến đổi tính chất của người dùng trên mạng xã hội từ người tiêu dùng văn hoá đại chúng thụ động trở thành người tham gia và sáng tạo.

Meme trên Internet không chỉ là dạng thức giao tiếp mà có thể lan truyền từ một trò đùa thành một phần của văn hoá đại chúng. Gần 4 năm trước, 1977 Vlog gồm 3 thành viên vụt sáng như một hiện tượng trên mạng xã hội. Chỉ sau 1 clip “Spoil Phim Mới Cậu Vàng Cực Mạnh”, 1977 Vlog trở thành cái tên được nhắc đến trên khắp các diễn đàn mạng xã hội, thu hút gần 2,5 triệu lượt theo dõi, ở Fanpage con số lên đến 3,3 triệu đến thời điểm hiện tại. “Gây bão mạng xã hội” với loạt video lấy chủ đề từ các tác phẩm văn học kinh điển nổi tiếng như Chí Phèo, Lão Hạc, Vợ chồng A Phủ, Chị Dậu..., gam màu hình ảnh đen trắng, được diễn đạt với chất giọng chầm chậm, ngắt nghỉ đúng chỗ, mang âm hưởng xưa cũ, với những câu thoại nổi tiếng về các lĩnh vực khoa học, đời sống, xã hội, âm nhạc, tình yêu... các video của nhóm đã trở thành meme lan truyền rộng rãi. Những câu nói hài hước, dí dỏm của nhóm như: “Trong lĩnh vực thời trang, người ta dùng hình thang để may quần đùi đấy” “Nhưng cái đầu em dốt! Đến đọc sách lớp 1, em còn phải uống panadol đấy”, hay các lời thoại dí dỏm, giúp nhiều người trả lời cho câu hỏi gây nhức nhối bấy lâu nay: “Tiền nhiều để làm gì?”: “Tiền nhiều để không ăn chực bạn bè và sống một đời chảnh chó” hay “Tiền nuôi mười thằng nghiện cũng không bằng độ ăn diện của tao”; hay về chủ đề tình yêu, người xem Youtube cũng thích thú với câu thoại như: “Nếu sống không có tình yêu, thì người duy nhất quan tâm đến mày sẽ là Tổng cục thống kê về dân số đấy”, “Nếu không có tiền, tình yêu sẽ chỉ được UNESCO công nhận, vì nó là một tình yêu phi vật thể” (Youtube, ngày truy cập 22/3/2024). Những hình ảnh và câu nói hài hước xung quanh những câu chuyện cười từ lời thoại của nhân vật trong video này lan truyền đã minh hoạ cho mối liên kết xã hội, nơi những người hiểu được câu chuyện cười đó sẽ nhìn thấy chính họ như một phần của cộng đồng. Sự hài hước của các meme và đặc biệt là hình ảnh và lời nói khiến cho mọi người đều hiểu rằng đó chỉ là một trò đùa, song cũng tạo ra những gợi ý về một thông điệp tiềm ẩn liên quan đến các vấn đề xã hội, chính trị, kinh tế... hay đánh dấu những sự kiện trong một bối cảnh cụ thể. Những trải nghiệm của tập thể người dùng mạng thông qua các nội dung mà meme tạo ra cho thấy hệ tư tưởng xã hội có thể được trao đổi và thương lượng, các diễn ngôn mới được sử dụng qua những phát ngôn phóng đại, dí dỏm của hiện tượng văn hoá trực tuyến.

*

*     *

Là một phần của văn hoá đại chúng, meme luôn được dùng để chỉ một hình ảnh, video, văn bản, mang tính chất hài hước, được người dùng Internet sao chép và lan truyền nhanh chóng, liên quan đến các sự kiện, tập quán của đời sống hằng ngày, cung cấp cho mọi người niềm vui của việc sáng tạo và tiêu thụ văn hoá. Với vai trò là chất sao chép, sáng tạo, meme được sử dụng để tái tạo một hình thức văn hoá dựa trên những hiện tượng văn hoá xã hội đại chúng, những nhân vật nổi tiếng hoặc những chủ đề thu hút sự quan tâm của cộng đồng mạng. Đặc tính cơ bản của meme là tính gắn kết với bối cảnh, được xem như một hình thức nghệ thuật lan toả thông điệp bằng tiếng cười, trong đó chất liệu hài thường là những gì người xem có thể đồng cảm. Trong thời đại truyền thông kỹ thuật số, meme trở thành kênh liên lạc không lời giữa bạn bè trên mạng xã hội, chia sẻ meme tạo cảm giác kết nối, gắn bó, và là hình thức giao tiếp giúp tạo tương tác mà không cần thời gian trò chuyện hoặc nhắn tin. Mặc dù với ý tưởng ẩn dụ cười nhạo, phê phán nhưng meme vẫn thường được thể hiện dưới dạng chứa đựng yếu tố vui nhộn và là sự phản kháng không chủ ý. Việc tạo dựng và chia sẻ meme trên các nền tảng Internet đã khẳng định vai trò của truyền thông kỹ thuật số trong việc mang lại giá trị độc đáo, tạo điều kiện cho các diễn ngôn mới được trình bày, các hệ tư tưởng xã hội được đàm phán và thương lượng theo những cách vừa mang tính thông tin, vừa vui nhộn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Amor Jude Thadeus E. Soriano (2021), “Facebook Meme as an Avenue for Discussing Serious Problems and Issues, International Journal of Social Science and Humanities Research ISSN 2348-3164 (online). Vol. 9, Issue 1, pp. 129-141, Month: January - March 2021, Available at: www.researchpublish.com.

Aldrin A. Alcantara and Joanna Marie O. Yocampo (2022), “Popular Internet Meme Templates through the Semiotic Symbolic Interactionist Lens: A Look into Meme Culture”, International Journal oƒ Recent Innovations in Academic Research. E-ISSN: 2635-3040; P-ISSN: 2659-1561. Homepage: https:// www.ijriar.com/. Volume-6, Issue-4, Apr-2022: 53-59.

Baumeister, R. F., Bratslavsky, E., Finkenauer, C., & Vohs, K.D. (2001), “Bad is stronger than good”, Review of General Psycholosy, 5, 323-70. https://doi.org.

Calimbo, A. (2016), “Deconstructing myths via humor: A semiotic analysis of Philippine political internet memes“, CASS Langkit Journal. MSU-Iigan Institute of Technology, Philippines. 6.

Coleman, E.G. (2012), “Phreaks, hackers, and trolls and the politics of transgression and spectacle”. In M. g (Ed.), The social media render, pp. 99-119. New York University Press. https://doi.org.

Gumilang, Lutfi dan Juanda (2018), “Interpretation of Meme Conversations Using Multimodality Analysis. International Conference on Language Phenomena in Multimodal Communication“. KLUA 2018. Advances in Social Science, Educaton and Humanities Research (ASSEHR), volume 228.

Fauziyyah. Haifasyadza Azhar and Prihandini. Asih (2020), Meme in “Smartphonwned” Facebook account meme, Program Studi Sastra Inggris, Universitas Komputer Indonesia.

Friedman, S. (2014), Comedy and distinction: The cultural currency of a “Good“sense of humour. Routledge.

Handayani. Fitrie; Sari. Siti Dewi Sri Ratna; Respati. Wira (2016), The use oƒ meme as a representation of public opinion in social media: a case study of meme about Bekasi in path and Twitter, Bina Nusantara University, JIn. K.H. Syahdan No 9, Palmerah, Jakarta Barat.

Martin, R. A. (2007), The Psychology of Hurmor: An Integrative Approach. Elsevier Academic Press.

Lương Thị Hiền, Trịnh Khánh Hiền (2023), “Nghiên cứu đặc điểm meme tiếng Việt từ góc độ phân tích diễn ngôn đa phương thức”, Tạp chí Khoa học xã hội, số 3, Hà Nội.

Ryan M. Miler (2012), The world made meme: Discouse and indentity in participatory media. Submitted to the graduate degree program in Communication Studies and the Graduate Faculty of the University of Kansas in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy.

Plevriti, V. (2014), Satirical user-generated memes as an effective source of political criticism, extending debate and enhancing Civic engagement. Retrieved from https://warwick.ac.uk

Taecharungroj, V., & Nueangjamnong, P. (2014), Hurmour 2.0: Styles and types oƒ humour and virality of memes on Facebook. Retrieved from https://journals.sagepub.com.

Tuấn Sơn (2021), “May mà có meme, đời còn dễ thương”, https://cuoituan.tuoitre.vn/. Ngày truy cập 24/3/2024.

Trần Nhật Jap (2022), “Cười sảng khoái với meme truyện cười, hình ảnh “độc lạ Bình Dương”. https://nongthonviet.com.vn/. Ngày truy cập 20/3/2023.

Bài viết đầy đủ có tại: Viện Nghiên cứu Văn hóa, Kỷ yếu Hội thảo Quốc gia: Văn hóa Việt Nam trong các chiều kích biến đổi, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 2025