Chiều ngày 3/6, tại trụ sở 176 Thái Hà (Hà Nội), Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và Châu Phi (ISAWAAS) tổ chức tọa đàm khoa học với chủ đề “Kinh nghiệm thực tiễn hợp tác kinh doanh tại châu Phi”. Sự kiện thu hút sự tham gia của các chuyên gia, nhà nghiên cứu và đại diện doanh nghiệp quan tâm đến thị trường châu Phi.

ThS. Lê Quang Thắng, Phó Chủ tịch Liên hiệp Hợp tác Kinh tế Việt Nam – Châu Phi VAECA, đã trình bày tham luận "Hợp tác Việt Nam-Africa, giai đoạn 2026-2031: Đề xuất thúc đẩy hiện diện kinh tế Việt Nam ở Châu Phi". Các ý kiến trao đổi sau đó tập trung làm rõ những cơ hội và thách thức lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam khi tiếp cận thị trường này.

Châu Phi giàu tiềm năng nhưng không thiếu rủi ro

Các chuyên gia nhận định châu Phi đang trải qua quá trình chuyển đổi kinh tế mạnh mẽ với nhu cầu lớn về đầu tư, phát triển hạ tầng và công nghệ. Tuy nhiên, hầu hết các nền kinh tế vẫn phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu thô, trong khi năng lực sản xuất và chế biến còn hạn chế.

Bên cạnh đó, những yếu tố như biến động chính sách, rủi ro tỷ giá, hệ thống tài chính chưa đồng bộ hay năng lực quản trị khác biệt giữa các quốc gia khiến môi trường kinh doanh tại châu Phi tiềm ẩn không ít thách thức. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam không chỉ cạnh tranh bằng giá cả mà còn phải thích ứng với sự đa dạng về văn hóa, pháp lý và tập quán thương mại.

Dù vậy, chính những khoảng trống về hạ tầng, công nghiệp và dịch vụ lại mở ra dư địa hợp tác đáng kể cho doanh nghiệp Việt Nam trong các lĩnh vực như nông nghiệp, viễn thông, công nghệ, xây dựng, giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực.

Logistics và thanh toán quốc tế vẫn là điểm nghẽn

Theo các chuyên gia, logistics hiện là một trong những rào cản lớn nhất đối với quan hệ thương mại Việt Nam – châu Phi. Phần lớn hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam vẫn phải trung chuyển qua các cảng trung gian trước khi đến thị trường châu Phi, khiến chi phí vận tải tăng cao và thời gian giao hàng kéo dài.

Trong khi đó, hạ tầng giao thông và logistics tại nhiều quốc gia châu Phi còn chưa đồng bộ, làm giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam. Nhiều ý kiến cho rằng việc phát triển các tuyến vận tải trực tiếp và tăng cường kết nối hạ tầng sẽ là điều kiện quan trọng để mở rộng hợp tác kinh tế trong thời gian tới.

Ngoài ra, trở ngại còn nằm ở thanh toán quốc tế. Hệ thống ngân hàng tại một số nước châu Phi chưa phát triển đồng đều, thủ tục thanh toán phức tạp và rủi ro chuyển tiền còn cao. Việc thiếu các cơ chế bảo lãnh tín dụng, bảo hiểm thương mại hay hỗ trợ tài chính phù hợp đang khiến doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều chi phí và rủi ro phát sinh.

Ngoại giao kinh tế cần đóng vai trò dẫn dắt mạnh mẽ hơn

Một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là hiệu quả hỗ trợ doanh nghiệp từ các cơ quan quản lý nhà nước. Dù Việt Nam đã thiết lập quan hệ ngoại giao với hầu hết các quốc gia châu Phi, việc chuyển hóa các mối quan hệ chính trị thành các dự án hợp tác kinh tế cụ thể vẫn chưa đạt kỳ vọng. Số lượng các cơ quan ngoại giao tại châu Phi và thương vụ còn mỏng, các hiệp định hợp tác với châu lục hầu hết đã ký kết từ lâu và không được cập nhật. 

Các chương trình xúc tiến thương mại, cung cấp thông tin thị trường hay hỗ trợ doanh nghiệp hiện còn phân tán, thiếu kết nối. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp vẫn phải tự tìm kiếm đối tác và xử lý các vấn đề pháp lý khi đầu tư ra nước ngoài.

Từ thực tiễn hoạt động tại châu Phi, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần tăng cường vai trò của ngoại giao kinh tế, quan tâm hơn đến thị trường châu Phi, đồng thời xây dựng cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp đồng bộ hơn, từ cung cấp thông tin, xúc tiến đầu tư đến hỗ trợ tài chính và kết nối đối tác.

Thiếu nhân lực am hiểu thị trường châu Phi

Bên cạnh các yếu tố về cơ chế và hạ tầng, nguồn nhân lực cũng được xem là một điểm hạn chế đáng chú ý. Việt Nam hiện chưa có nhiều chuyên gia, cán bộ, am hiểu sâu về thị trường châu Phi, hạn chế trong năng lực ngoại ngữ, chưa đủ kỹ năng làm việc trong môi trường đa văn hóa; trong khi châu Phi là khu vực có sự khác biệt lớn về văn hóa, ngôn ngữ. Các nghiên cứu chuyên biệt về châu Phi tại Việt Nam vẫn khiêm tốn, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu thông tin của doanh nghiệp.

Nhiều dự án hợp tác gặp khó khăn do thiếu doanh nhân có kinh nghiệm thực tiễn, hạn chế trong cập nhật các nguồn thông tin về châu lục, môi trường kinh doanh khác biệt.

Theo các chuyên gia, việc đầu tư cho nghiên cứu về khu vực và đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu sẽ là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam tại thị trường này.

Doanh nghiệp cần tư duy dài hạn

Một thực tế được ghi nhận là phần lớn doanh nghiệp Việt Nam hiện diện tại châu Phi là doanh nghiệp nhỏ và vừa, với nguồn lực còn hạn chế và chủ yếu tập trung vào hoạt động thương mại ngắn hạn.

Trong khi đó, để kinh doanh tại thị trường châu Phi đòi hỏi sự kiên trì, khả năng thích ứng và tầm nhìn dài hạn. Những mô hình thành công thường gắn với việc xây dựng mạng lưới đối tác địa phương, hiểu rõ môi trường pháp lý sở tại và duy trì sự hiện diện ổn định trên thị trường.

Các chuyên gia cho rằng nếu chỉ dựa vào lợi thế giá rẻ hoặc những cơ hội ngắn hạn, doanh nghiệp sẽ khó tạo dựng được vị thế bền vững trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng.

Cần một chiến lược tổng thể để khai thác hiệu quả thị trường châu Phi

Tổng hợp các ý kiến tại tọa đàm cho thấy châu Phi vẫn là một trong những thị trường giàu tiềm năng đối với Việt Nam trong những năm tới. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành kết quả cụ thể, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, các cơ quan nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp.

Những mắt xích quan trọng gồm tăng cường ngoại giao kinh tế, thực thi chính sách tăng cường hợp tác với khu vực Châu Phi, phát triển logistics, hoàn thiện cơ chế thanh toán, đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng nghiên cứu thị trường.... Chỉ khi tháo gỡ được các điểm nghẽn này, Việt Nam mới có thể mở rộng sự hiện diện kinh tế tại châu Phi và tận dụng hiệu quả những cơ hội hợp tác đang ngày càng rộng mở.

Một số hình ảnh tại tọa đàm: