Tuy nhiên, cả hai cách lý giải này đều chưa phản ánh đầy đủ cách Trung Quốc tự nhìn nhận tình hình. Dựa trên các tuyên bố của lãnh đạo Trung Quốc và các bình luận trên truyền thông nhà nước, có thể thấy Bắc Kinh nhìn nhận cuộc chiến chủ yếu trong khuôn khổ cạnh tranh chiến lược dài hạn với Mỹ. Đối với Trung Quốc, lợi ích quan trọng nhất vẫn là duy trì môi trường thuận lợi cho sự trỗi dậy của mình, trong khi Mỹ được xem là trở ngại chiến lược lớn nhất trên con đường đó. Vì vậy, ưu tiên hàng đầu của Bắc Kinh không phải là đối đầu trực tiếp với Washington tại Trung Đông mà là duy trì trạng thái ổn định tương đối trong quan hệ Mỹ - Trung.

Đồng thời, Trung Quốc cũng mong muốn cuộc chiến kết thúc càng sớm càng tốt và không làm gia tăng căng thẳng song phương với Mỹ. Từ góc nhìn của Bắc Kinh, những gián đoạn đối với chuỗi cung ứng, thị trường năng lượng và thương mại toàn cầu tạo ra các rủi ro nghiêm trọng đối với các mục tiêu phát triển dài hạn của nước này. Điều đó phần nào lý giải vì sao phản ứng của Trung Quốc trước chiến tranh Iran mang tính kiềm chế cao độ: Bắc Kinh không thể hiện sự hào hứng chiến lược, nhưng cũng tránh đối đầu trực diện với Mỹ.

Trung Quốc không xem Iran là “đồng minh sinh tử”

Xung đột Mỹ và Israel với Iran năm 2026 đã trở thành một phép thử quan trọng đối với chính sách đối ngoại và tư duy chiến lược của Trung Quốc. Là đối tác chiến lược của Iran nhưng đồng thời cũng là đối thủ cạnh tranh lớn nhất của Mỹ, Trung Quốc được dự đoán có thể tận dụng cuộc chiến để mở rộng ảnh hưởng địa chính trị hoặc trực tiếp hỗ trợ Iran nhằm đối trọng với Mỹ. Tuy nhiên, diễn biến thực tế cho thấy Trung Quốc lựa chọn một cách tiếp cận thận trọng hơn nhiều so với kỳ vọng của dư luận quốc tế.

Dù tiếp tục nhập khẩu dầu của Iran, duy trì các kênh hợp tác an ninh và bị nghi ngờ hỗ trợ công nghệ lưỡng dụng, tình báo hoặc vật liệu phục vụ công nghiệp quốc phòng, Bắc Kinh vẫn tránh cung cấp hỗ trợ quân sự trực tiếp hoặc các loại vũ khí có khả năng làm thay đổi cán cân chiến tranh (Ryan Hass và cộng sự, 2026). Điều này cho thấy mô hình “đối tác chiến lược” của Trung Quốc về cơ bản khác với cấu trúc liên minh quân sự kiểu Mỹ. Trung Quốc ưu tiên các quan hệ linh hoạt, không ràng buộc bởi nghĩa vụ phòng thủ tập thể hay cam kết can thiệp quân sự.

Trong tính toán chiến lược của Trung Quốc, Iran có giá trị quan trọng nhưng không phải không thể thay thế (The Times of India, 2026). Vai trò của Tehran chủ yếu nằm ở ba khía cạnh: nguồn cung năng lượng giá rẻ, vị trí chiến lược trong sáng kiến Vành đai và Con đường và khả năng tạo đối trọng với ảnh hưởng của Mỹ tại Trung Đông. Tuy nhiên, Iran không đủ quan trọng để Trung Quốc đánh đổi quan hệ với Mỹ hoặc các lợi ích kinh tế rộng lớn hơn với các quốc gia vùng Vịnh như Saudi Arabia hay Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất.

Thực tế, quy mô thương mại giữa Trung Quốc với Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh lớn hơn rất nhiều so với quan hệ kinh tế Trung Quốc - Iran. Điều đó giải thích vì sao Trung Quốc duy trì thái độ cân bằng, vừa không hoàn toàn bỏ rơi, vừa tránh công khai đứng về phía Iran trong cuộc chiến. Phản ứng này phản ánh rõ nét chủ nghĩa thực dụng chiến lược trong chính sách đối ngoại Trung Quốc: không có đồng minh vĩnh viễn mà chỉ có lợi ích quốc gia lâu dài cần được bảo vệ.

An ninh chế độ là ưu tiên chiến lược cao nhất của Trung Quốc

Yếu tố an ninh chế độ là chìa khóa để lý giải phản ứng của Trung Quốc trước xung độ Mỹ - Israel - Iran. Trong nhận thức chiến lược của Bắc Kinh, các cuộc chiến tranh do Mỹ tiến hành từ Iraq, Libya cho đến Venezuela hay Iran không đơn thuần là các chiến dịch quân sự khu vực mà phản ánh logic kiềm chế các chế độ bị xem là thách thức vai trò lãnh đạo của Washington.

Từ góc nhìn này, chiến tranh Iran được xem như một phần trong cấu trúc cạnh tranh quyền lực toàn cầu giữa Mỹ và các đối thủ chiến lược của mình. Tuy nhiên, thay vì phản ứng bằng cách đối đầu trực tiếp với Mỹ, Trung Quốc lại rút ra bài học từ sự sụp đổ của Liên Xô. Trong nhiều phân tích chiến lược của Trung Quốc, Moskva thất bại không chỉ vì khủng hoảng kinh tế nội tại mà còn vì bị kéo vào một cuộc cạnh tranh tổng lực và tiêu hao kéo dài với Mỹ trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh (Yenmo, 2026; Lai Jiaqi, 2026).

Các cuộc chiến tranh và chạy đua quân sự khiến Liên Xô phân bổ nguồn lực sai lệch (Thẩm Chi Hoa, 2021), cuối cùng dẫn tới khủng hoảng hệ thống (Shen Zhihua, 2020). Đây là điều mà Bắc Kinh đặc biệt muốn tránh trong giai đoạn hiện nay. Chính vì vậy, chiến lược của Trung Quốc là tránh bị cuốn vào “bẫy tiêu hao chiến lược” với Mỹ. Bắc Kinh không muốn Trung Đông trở thành mặt trận làm phân tán nguồn lực khỏi mục tiêu ưu tiên cao nhất là hiện đại hóa quốc gia và thực hiện “phục hưng dân tộc” vào giữa thế kỷ XXI (sina.com, 2026).

Điều này lý giải vì sao Trung Quốc lựa chọn sự kiềm chế đáng kể, dù cuộc chiến liên quan trực tiếp đến các lợi ích năng lượng và địa chính trị của mình. Đối với Trung Quốc, duy trì môi trường quốc tế đủ ổn định để tiếp tục tăng trưởng và củng cố năng lực quốc gia quan trọng hơn nhiều so với việc giành lợi thế chiến thuật trong một cuộc xung đột khu vực.

Trung Quốc muốn trở thành “cường quốc ổn định hóa”

Trong toàn bộ cuộc xung đột, Trung Quốc nỗ lực định vị mình như một “cường quốc ổn định hóa” thay vì một cường quốc can thiệp quân sự. Truyền thông nhà nước Trung Quốc ca ngợi rằng, trong khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran, Bắc Kinh đã nhanh chóng “bơm lực lượng ổn định” thông qua “hòa giải ngoại giao tích cực”, “bày tỏ lập trường rõ ràng” và “các chuyến thăm của đặc phái viên” (China.com, 2026). Chiến lược này phù hợp với nỗ lực lâu dài của Trung Quốc trong việc xây dựng hình ảnh một cường quốc có trách nhiệm, đối lập với hình ảnh can thiệp quân sự của Mỹ.

Tuy nhiên, ngoại giao ổn định hóa của Trung Quốc có giới hạn rất rõ ràng. Trung Quốc không muốn đóng vai trò bảo trợ an ninh theo kiểu Mỹ, không triển khai lực lượng quân sự để bảo vệ tuyến hàng hải và cũng tránh gánh trách nhiệm thực thi các thỏa thuận ngừng bắn. Các nhà quan sát cho rằng hành vi này xuất phát từ: thứ nhất, ưu tiên của Trung Quốc đối với các quan hệ đối tác linh hoạt mà không có cam kết quân sự hay an ninh ràng buộc; thứ hai, một chiến lược can thiệp chủ động sẽ ảnh hưởng đến các cơ hội sinh lợi lớn hơn của Trung Quốc tại các quốc gia vùng Vịnh khác; và cuối cùng là mục tiêu rộng lớn hơn về an ninh năng lượng, vốn có thể được bảo đảm tốt nhất thông qua sự mập mờ chiến lược (Mayure Banerjee, 2026). Nói cách khác, Trung Quốc muốn tận dụng lợi ích hình ảnh của vai trò “kiến tạo hòa bình” nhưng không muốn trả giá chiến lược và quân sự như Mỹ đã từng làm tại Trung Đông trong nhiều thập kỷ.

Điều này cho thấy một nghịch lý quan trọng trong sự trỗi dậy của Trung Quốc. Mặc dù ảnh hưởng kinh tế và ngoại giao toàn cầu của Bắc Kinh ngày càng mở rộng, nước này vẫn chưa sẵn sàng hoặc chưa muốn chuyển hóa hoàn toàn thành một cường quốc quân sự toàn cầu theo mô hình Mỹ. Trung Quốc dường như tin rằng việc duy trì các cam kết quân sự toàn cầu quá lớn sẽ trở thành nguồn gốc của tính dễ tổn thương chiến lược hơn là biểu hiện của sức mạnh.

Xung đột Mỹ - Israel - Iran và bài học chiến lược đối với Đài Loan

Xung đột Mỹ - Israel - Iran cũng làm nổi bật sự chuyển dịch trong tư duy cạnh tranh quyền lực của Trung Quốc. Nếu trong thế kỷ XX, cạnh tranh giữa các cường quốc chủ yếu được quyết định bởi năng lực quân sự trực tiếp, thì trong nhận thức của Bắc Kinh hiện nay, quyền lực ngày càng gắn với khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng, công nghệ, năng lượng và hạ tầng kinh tế toàn cầu.

Iran, dù yếu hơn nhiều về quân sự so với Mỹ, vẫn có thể tạo ra tác động chiến lược đáng kể thông qua việc đe dọa eo biển Hormuz, gây bất ổn thị trường năng lượng và làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều này củng cố niềm tin của Trung Quốc rằng chiến tranh hiện đại không còn chỉ là cuộc đối đầu quân sự trực diện mà là cạnh tranh đa miền, nơi kinh tế, dữ liệu, công nghệ và khả năng gây áp lực hệ thống có vai trò quyết định.

Đối với Bắc Kinh, đây là bài học đặc biệt quan trọng trong vấn đề Đài Loan. Nhiều nhà quan sát phương Tây từng cho rằng Trung Quốc có thể tận dụng thời điểm Mỹ bị sa lầy tại Trung Đông để gia tăng áp lực quân sự lên Đài Loan. Tuy nhiên, Bắc Kinh đã không làm như vậy. Điều đó cho thấy Trung Quốc không coi “cửa sổ cơ hội” quân sự ngắn hạn là yếu tố quyết định đối với mục tiêu thống nhất. Thay vào đó, Trung Quốc tiếp tục ưu tiên chiến lược dài hạn nhằm mở rộng ảnh hưởng kinh tế, xã hội và chính trị bên trong Đài Loan, đồng thời chờ đợi sự thay đổi tương quan quyền lực theo thời gian (Elisa Ewars, 2026).

Dù vậy, cuộc chiến Iran vẫn mang lại nhiều bài học quân sự quan trọng cho Trung Quốc. Quân đội Trung Quốc đặc biệt quan tâm tới mô hình tác chiến hiện đại của Mỹ và Israel, bao gồm việc tích hợp trí tuệ nhân tạo, vệ tinh, drone và dữ liệu thời gian thực trong chỉ huy tác chiến. Đồng thời, Bắc Kinh cũng quan sát thấy điểm yếu của Mỹ trong các cuộc chiến kéo dài, đặc biệt là nguy cơ tiêu hao kho tên lửa, hệ thống phòng thủ và nguồn lực triển khai đa mặt trận. Đối với Trung Quốc, điều này củng cố nhận thức rằng Mỹ có thể gặp khó khăn nếu đồng thời đối mặt với nhiều cuộc khủng hoảng khu vực.

Cạnh tranh Mỹ - Trung đang chuyển sang chiều kích kinh tế và công nghệ

Một hệ quả quan trọng khác của cuộc chiến là Trung Quốc ngày càng coi cạnh tranh kinh tế - công nghệ là phương thức hiệu quả hơn so với đối đầu quân sự trực tiếp. Thay vì xây dựng mô hình bá quyền quân sự toàn cầu kiểu Mỹ, Bắc Kinh tập trung phát triển quyền lực thông qua kiểm soát chuỗi cung ứng, hạ tầng số, năng lượng, thương mại và công nghệ cao.

Các công cụ cưỡng ép kinh tế, kiểm soát nguyên liệu chiến lược hay ảnh hưởng tài chính có thể trở thành phương thức cạnh tranh chủ yếu của Trung Quốc trong giai đoạn tới. Điều này phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy chiến lược của Bắc Kinh: chiến thắng trong cạnh tranh quyền lực toàn cầu không nhất thiết phải đạt được bằng chiến tranh quân sự mà có thể được quyết định thông qua khả năng kiểm soát hệ thống kinh tế và công nghệ quốc tế.

Kết luận

Nhìn tổng thể, phản ứng của Trung Quốc trước xung đột cho thấy Trung Quốc đang theo đuổi một chiến lược cạnh tranh dài hạn thay vì tìm kiếm các thắng lợi địa chính trị tức thời. Trung Quốc không muốn bị cuốn vào các cuộc chiến tranh tiêu hao như Liên Xô trước đây, cũng không muốn sao chép mô hình can thiệp quân sự toàn cầu của Mỹ. Thay vào đó, Bắc Kinh tìm cách tận dụng sự phân tán chiến lược của Washington để củng cố vị thế kinh tế, công nghệ và ảnh hưởng chuẩn tắc của mình. Khái niệm “quan hệ nước lớn kiểu mới” của Tập Cận Bình được quảng bá như một phản ứng trước chiến lược kiềm chế của Mỹ (Luo Xingjian, 2025).

Điều này cho thấy cạnh tranh Mỹ - Trung đang bước sang một giai đoạn mới. Đây không còn đơn thuần là cạnh tranh quân sự truyền thống mà là cuộc cạnh tranh về khả năng duy trì ổn định kinh tế, kiểm soát chuỗi cung ứng, làm chủ công nghệ và chịu đựng các cú sốc hệ thống trong một thế giới ngày càng bất ổn. Trong bối cảnh đó, phản ứng kiềm chế của Trung Quốc trước xung đột Mỹ - Israel - Iran không phản ánh sự yếu đuối, mà phản ánh một chiến lược được tính toán kỹ lưỡng nhằm bảo đảm rằng Trung Quốc có thể giành ưu thế trong cuộc cạnh tranh quyền lực dài hạn của thế kỷ XXI.

Tài liệu tham khảo

Elisa Ewars (2026). What the Iran War Taught China About Fighting the United States. https://www.cfr.org/articles/what-the-iran-war-taught-china-about-fighting-the-united-states

Lai Jiaqi (2026), “China Knows Very Well: Never Interrupt Your Opponent When He Makes a Mistake”, Guancha.cn, 5 April 2026.“中方非常清楚：永远别在对手犯错时打断他”

Mayure Banerje (2026). China and the Iran Crisis. IDSA Commentary. 

Luo Xingjian (2025), “From Great Containment to Strategic Competition: How the Cold War Experience of the United States and the Soviet Union Affected the Sino-US Pattern”, The Institute for International Affairs, Qianhai, 23 October 2025.

Ryan Hass, Patricia M. Kim, Yun Sun, Dennis Wilder, and Thomas Wright (2026). Beijing’s approach to the conflict in Iran and its implications for China. https://www.brookings.edu/articles/beijings-approach-to-the-conflict-in-iran-and-its-implications-for-china/  

“Never Added Fuel to Fire: China Rejects Claims of Military Support to Iran during US-Israeli Conflict”, The Times of India, 9 April 2026.

Shen Zhihua (2020), “Looking at Reality from History: Rethinking the Origins of the Cold War between the United States and the Soviet Union”, 21st Century Issue, Vol. 181, No. 10, 2020, pp. 56–62.

Thẩm Chi Hoa (2026). “Cold War Apocalypse”, Scientific Research Achievements, Department of History, East China Normal University, 2021.history.ecnu.edu.cn/31/25/c21739a274725/page.htm

“Why Doesn’t China Intervene to Support Iran?”, Sina.com, 14 March 2026, 中国不支援伊朗原因分析_新浪新闻; 

“Why Doesn’t China End Up Supporting Iran? The Truth Behind It”, Guancha.cn, 6 March 2026.

“Why is China the Only Stabilizer in the Chaos in the Middle East? The Key Move Behind Wisdom”,China.com, 6 March 2026. 中东乱局中，中国为何是唯一稳定器？智慧担当背后的关键一招|中东_新浪财经_新浪网

 Yen Mo, “Why Is China Keeping a Low Profile on the Iran War?”, Project Finance and Law, 22 March 2026. 为什么中国对伊朗战争保持低调 - 中国境外项目融资和法律